ضرورت پیوند آموزش، تدبر و عمل در فعالیت های قرآنی

بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت پس از چند سال وقفه، پنجشنبه 28 آبان ماه در سراسر کشور برگزار شد. در همین راستا، ابراهیم شریفی ، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان البرز، با حضور در شهرستان فردیس از حوزه برگزاری این آزمون در مدرسه سرای نور بازدید کرد. بازگشت این آزمون فرصتی است تا بار دیگر وضعیت فعالیت های قرآنی و چالش های پیش روی آن مورد توجه قرار گیرد؛ از کیفیت آموزش قرآن و وضعیت مؤسسات مردمی گرفته تا شیوه های جذب نسل جوان و ضرورت پیوند میان آموزش های قرآنی و زندگی روزمره.

بیستمین آزمون سراسری قرآن و عترت پس از چند سال وقفه، پنجشنبه 28 آبان ماه در سراسر کشور برگزار شد. در همین راستا، ابراهیم شریفی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان البرز، با حضور در شهرستان فردیس از حوزه برگزاری این آزمون در مدرسه سرای نور بازدید کرد. بازگشت این آزمون فرصتی است تا بار دیگر وضعیت فعالیت های قرآنی و چالش های پیش روی آن مورد توجه قرار گیرد؛ از کیفیت آموزش قرآن و وضعیت مؤسسات مردمی گرفته تا شیوه های جذب نسل جوان و ضرورت پیوند میان آموزش های قرآنی و زندگی روزمره. چرا با وجود سال ها فعالیت در این حوزه، همچنان تقویت انس عمومی با قرآن و تبدیل آموزه های آن به رفتار اجتماعی یکی از دغدغه های اصلی متولیان فرهنگی است؟ در همین زمینه، در حاشیه این بازدید، در گفت وگو با شریفی، درباره وضعیت فعالیت های قرآنی استان، موانع و ضرورت های پیش رو و نقش دستگاه های فرهنگی در گسترش فرهنگ قرآن و عترت به گفت وگو نشستیم.

ایکنا- بازگشت آزمون سراسری قرآن و عترت پس از چند سال وقفه، اتفاق مهمی است؛ این آزمون تا چه اندازه می تواند به توسعه فرهنگ قرآنی کمک کند؟

به نظرم نخست باید میان کارکرد یک آزمون و هدف نهایی فعالیت های قرآنی تفکیک قائل شویم. آزمون، به خودی خود یک ابزار است؛ ابزاری برای ارزیابی آموخته ها، ایجاد انگیزه، شناسایی استعدادها و فراهم کردن زمینه رقابت علمی و قرآنی. اما هیچ آزمونی، حتی اگر در سطح ملی و با مشارکت گسترده برگزار شود، به تنهایی نمی تواند ضامن توسعه فرهنگ قرآنی باشد. مسئله ای که باید جدی بگیریم، استمرار ارتباط افراد با قرآن پس از پایان چنین رویدادهایی است. ما گاهی در نظام اجرایی فرهنگ، برای برگزاری یک برنامه انرژی و امکانات زیادی صرف می کنیم، اما درباره مرحله بعد از آن کمتر فکر می کنیم. فردی که در آزمون شرکت کرده، قرار است پس از آن چه مسیری را طی کند؟ آیا به یک دوره آموزشی پیشرفته تر راه پیدا می کند؟ آیا امکان فعالیت در یک مؤسسه قرآنی یا انتقال آموخته های خود به دیگران را دارد؟ آیا ارتباط او با جامعه قرآنی ادامه پیدا می کند؟ اگر پاسخ روشنی برای این پرسش ها نداشته باشیم، بخش مهمی از ظرفیت چنین رویدادی از دست می رود. من معتقدم آزمون سراسری باید درون یک نظام پیوسته از آموزش و ترویج تعریف شود؛ نظامی که از آموزش پایه آغاز شود، به تعمیق معرفت قرآنی برسد و در نهایت زمینه مشارکت اجتماعی و فرهنگی قرآن آموزان را فراهم کند. از این منظر، بازگشت آزمون پس از وقفه، فرصتی برای بازسازی ارتباطات و تقویت جریان قرآنی است؛ اما ارزش واقعی آن در نتایجی مشخص می شود که پس از پایان آزمون به دست می آید.

ایکنا- به فاصله میان آموزش و عمل اشاره کردید. آیا مشکل امروز فعالیت های قرآنی بیشتر کمبود آموزش است یا ضعف در تبدیل آموزش به رفتار و فرهنگ اجتماعی؟

نمی توان مسئله را به یکی از این دو محدود کرد. ما در حوزه آموزش قرآن ظرفیت های ارزشمندی داریم؛ از مؤسسات مردمی گرفته تا استادان، مربیان و مجموعه هایی که سال ها در این عرصه فعالیت کرده اند. اما باید بپذیریم که آموزش، زمانی به نتیجه فرهنگی می رسد که بتواند با تجربه زیسته مخاطب ارتباط برقرار کند. گاهی ما مفاهیم قرآنی را به درستی آموزش می دهیم، اما درباره نسبت آن ها با مسائل واقعی زندگی کمتر گفت وگو می کنیم. برای مثال، مفاهیمی مانند عدالت، امانت داری، صداقت، کرامت انسانی و مسئولیت پذیری در قرآن جایگاه روشنی دارند؛ اما مخاطب باید بتواند ببیند این مفاهیم در محیط خانواده، روابط اجتماعی، مناسبات شغلی و تصمیم های روزمره چه اقتضائاتی دارند. به همین دلیل، به نظرم یکی از ضرورت های امروز آموزش قرآنی، حرکت از انتقال صرف اطلاعات به سمت فهم مسئله محور و کاربردی است. این به معنای کم اهمیت دانستن حفظ، قرائت یا آموزش مفاهیم نیست. اتفاقاً این ها بخش های مهمی از نظام یادگیری قرآن هستند. اما نباید در همین مراحل متوقف شویم. باید به مخاطب فرصت بدهیم که درباره معنای آیات فکر کند، پرسش مطرح کند، ارتباط میان مفاهیم را بفهمد و در نهایت نسبت آن ها را با زندگی خود پیدا کند. اگر این اتفاق رخ دهد، قرآن از موضوعی برای یادگیری در کلاس، به مرجعی برای اندیشیدن و انتخاب در زندگی تبدیل می شود.

ایکنا- آیا می توان گفت یکی از چالش های جدی سیاست های قرآنی، غلبه نگاه رویدادمحور بر نگاه فرایندی است؟

بله، این مسئله در بخش هایی از فعالیت های فرهنگی قابل مشاهده است. رویدادها اهمیت دارند؛ مسابقات، آزمون ها، جشنواره ها و محافل قرآنی می توانند فضای عمومی جامعه را به موضوع قرآن حساس کنند و فرصت دیده شدن ظرفیت های فعالان این حوزه را فراهم آورند. اما مشکل از جایی آغاز می شود که خود رویداد به هدف تبدیل شود. فرهنگ یک فرایند است و با چند برنامه مقطعی شکل نمی گیرد. برای نهادینه شدن یک ارزش فرهنگی، باید زمینه تکرار، تجربه، یادگیری و مشارکت فراهم باشد. در حوزه قرآن نیز نمی توان انتظار داشت برگزاری یک محفل یا آزمون، به تنهایی تغییری پایدار در ارتباط مردم با قرآن ایجاد کند. دستگاه های فرهنگی باید در کنار تقویم رویدادهای خود، نقشه راهی برای استمرار فعالیت ها داشته باشند. برای مثال، اگر یک آزمون برگزار می شود، باید از ابتدا به این فکر کنیم که چگونه می توان شرکت کنندگان را به دوره های تکمیلی، محافل تخصصی، فعالیت های آموزشی و شبکه مؤسسات متصل کرد. در این نگاه، موفقیت یک برنامه فقط با تعداد شرکت کنندگان سنجیده نمی شود؛ بلکه باید ببینیم چه ارتباطی ایجاد کرده، چه ظرفیتی به وجود آورده و چه چیزی پس از پایان آن باقی مانده است.

ایکنا- در فردیس از حوزه امتحانی بازدید کردید. این شهرستان با جمعیت قابل توجه و ترکیب اجتماعی متنوع، چه جایگاهی در برنامه ریزی قرآنی استان دارد؟

یکی از موضوعات مهم در مدیریت فرهنگی استان البرز، توجه به تفاوت ظرفیت ها و نیازهای شهرستان هاست. نمی توان برای همه مناطق یک نسخه واحد پیچید و انتظار داشت نتایج یکسانی به دست آید. ویژگی های جمعیتی، شرایط اجتماعی، امکانات آموزشی و ظرفیت مؤسسات در هر شهرستان متفاوت است. فردیس از این نظر اهمیت ویژه ای دارد. این شهرستان از ظرفیت انسانی قابل توجهی برخوردار است و طبیعی است که باید در برنامه ریزی های فرهنگی و قرآنی جایگاه متناسبی داشته باشد. حضور علاقه مندان در آزمون سراسری نیز فرصتی است تا ظرفیت های موجود بهتر شناسایی شوند. البته عدالت فرهنگی فقط به معنای برگزاری یک آزمون در شهرستان نیست. عدالت زمانی معنا پیدا می کند که شهروندان در نقاط مختلف استان بتوانند به آموزش باکیفیت، مربی متخصص، فضای مناسب و برنامه های مستمر دسترسی داشته باشند. اگر فرصت های فرهنگی فقط در برخی نقاط متمرکز باشد، نمی توان از توزیع متوازن امکانات سخن گفت. باید از ظرفیت فضاهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی شهرستان ها استفاده کنیم و زمینه همکاری میان مجموعه های مردمی و دستگاه های فرهنگی را افزایش دهیم. بازدید امروز نیز از این منظر اهمیت دارد که حضور میدانی مدیران باید به شناخت دقیق تر ظرفیت ها و مسائل مناطق منجر شود، نه اینکه در حد یک برنامه تشریفاتی باقی بماند.

ایکنا- یکی از موضوعات مورد بحث در حوزه قرآن، وضعیت مؤسسات مردمی است. این مؤسسات سال ها بار اصلی آموزش را بر دوش داشته اند، اما بسیاری از آن ها با مشکلات اقتصادی و کمبود امکانات مواجه اند. آیا سیاست حمایتی دستگاه های فرهنگی متناسب با مسئولیتی است که از این مجموعه ها انتظار می رود؟

مؤسسات قرآنی مردمی بخشی از سرمایه اجتماعی و فرهنگی جامعه هستند. بسیاری از آن ها به دلیل ارتباط نزدیک با خانواده ها، شناخت محیط اجتماعی و تجربه مستمر آموزشی، توانایی هایی دارند که در ساختارهای اداری به سادگی قابل جایگزینی نیست. اما برای حفظ این سرمایه باید شرایط فعالیت آن ها را نیز در نظر بگیریم. مؤسسه ای که با مشکلات مالی، هزینه های فضا، کمبود مربی و نبود منابع پایدار مواجه است، نمی تواند با انگیزه و علاقه به فعالیت بلندمدت ادامه دهد. به همین دلیل، حمایت از مؤسسات باید از حالت موردی و مقطعی خارج شود. البته حمایت الزاماً به معنای تأمین تمام هزینه ها از بودجه عمومی نیست. دستگاه فرهنگی می تواند در تسهیل ارتباط مؤسسات با خیرین، استفاده از فضاهای عمومی، آموزش مدیریتی، شبکه سازی و معرفی ظرفیت های آن ها نقش داشته باشد. موضوع مهم تر این است که مؤسسات باید در فرایند تصمیم گیری نیز دیده شوند. نمی توان درباره آینده فعالیت های قرآنی تصمیم گرفت، اما از تجربه کسانی که هر روز با قرآن آموزان و خانواده ها ارتباط دارند استفاده نکرد. ما نیازمند رابطه ای مشارکتی میان نهادهای رسمی و مجموعه های مردمی هستیم؛ رابطه ای که در آن مؤسسات فقط دریافت کننده دستور یا مجری برنامه نباشند.

ایکنا- در سال های اخیر بارها از ضرورت جذب نسل جوان به فعالیت های قرآنی صحبت شده است. با این حال، به نظر می رسد تکرار این گزاره بدون شناخت تغییرات فرهنگی نسل جدید چندان راهگشا نیست. مسئله اصلی در ارتباط با جوانان چیست؟

یکی از اشتباهات ما این است که گاهی نسل جدید را به عنوان مخاطبی می بینیم که باید او را به برنامه های موجود جذب کنیم. در حالی که پیش از هر اقدامی باید شرایط فرهنگی، علایق، پرسش ها و شیوه ارتباطی او را بشناسیم. نسل امروز در محیطی رشد کرده که منابع اطلاعاتی بسیار متنوع اند و امکان دسترسی به دیدگاه های مختلف وجود دارد. بنابراین رابطه آموزشی یک طرفه، که در آن مخاطب صرفاً شنونده باشد، نمی تواند در همه شرایط پاسخ گو باشد. در حوزه فعالیت های قرآنی باید فرصت گفت وگو و پرسشگری فراهم شود. نوجوان و جوان باید بتواند درباره مفاهیم دینی سؤال کند و احساس کند که پرسش او جدی گرفته می شود. این مسئله به ویژه در موضوعات اعتقادی و اخلاقی اهمیت دارد. از سوی دیگر، باید به نقش جوانان در تولید محتوا و اجرای برنامه ها توجه کنیم. اگر جوان فقط مصرف کننده برنامه باشد، امکان شکل گیری تعلق پایدار کاهش پیدا می کند. اما وقتی در طراحی یک محفل، تولید یک اثر رسانه ای یا مدیریت یک فعالیت فرهنگی نقش داشته باشد، احساس مشارکت بیشتری خواهد داشت. آینده فعالیت های قرآنی تا حد زیادی به توانایی ما در ایجاد چنین مشارکتی وابسته است.

ایکنا- این تغییر رویکرد به معنای بازنگری در شیوه های سنتی آموزش قرآن است؟

بازنگری را نباید با کنار گذاشتن تجربه های گذشته اشتباه گرفت. روش های سنتی آموزش قرآن، به ویژه در حوزه تلاوت، حفظ و انتقال مهارت های پایه، پشتوانه ارزشمندی دارند. بسیاری از استادان و مربیان برجسته کشور از همین مسیر تربیت شده اند. اما هیچ روش آموزشی نباید از ارزیابی و تحول مصون باشد. مخاطب تغییر می کند، ابزارهای ارتباطی تغییر می کنند و نیازهای آموزشی نیز متفاوت می شوند. بنابراین ما باید از تجربه های موفق گذشته استفاده کنیم و در عین حال، روش های جدید را نیز به رسمیت بشناسیم. برای مثال، استفاده از ابزارهای دیجیتال، آموزش ترکیبی، محتوای چندرسانه ای و برنامه های تعاملی می تواند به تکمیل روش های حضوری کمک کند. البته این ابزارها جایگزین مربی و ارتباط انسانی نمی شوند؛ بلکه می توانند دامنه اثرگذاری آموزش را افزایش دهند. مهم آن است که فناوری را هدف ندانیم. هدف همچنان فهم و انس با قرآن است و ابزارهای جدید باید در خدمت این هدف قرار بگیرند.

ایکنا- در کنار آموزش، مسئله تدبر در قرآن نیز مطرح است. به نظر شما چرا با وجود تأکید فراوان بر تدبر، این موضوع هنوز در بخش مهمی از فعالیت های عمومی قرآنی جایگاه پررنگی ندارد؟

تدبر نیازمند فراهم کردن فرصت و فضای مناسب برای اندیشیدن است. گاهی در برنامه های آموزشی، به دلیل محدودیت زمان یا حجم مطالب، بیشتر بر انتقال اطلاعات تمرکز می شود و مجال کافی برای تأمل و گفت وگو باقی نمی ماند. تدبر به معنای ارائه یک توضیح کوتاه درباره آیات نیست. مخاطب باید بتواند با متن قرآن ارتباط برقرار کند، درباره مفاهیم آن بیندیشد و نسبت میان آیات و مسائل زندگی را درک کند. چنین فرایندی به مربیان آگاه، محتوای مناسب و شیوه های آموزشی متناسب نیاز دارد. البته تدبر در قرآن حوزه ای تخصصی است و باید با رعایت مبانی علمی و استفاده از منابع معتبر دنبال شود. نمی توان هر برداشت شخصی را به عنوان تفسیر یا تدبر معتبر معرفی کرد. بنابراین تربیت مربیانی که هم با مبانی علوم قرآنی آشنا باشند و هم توانایی انتقال مفاهیم به زبان قابل فهم برای مخاطب را داشته باشند، اهمیت زیادی دارد. من معتقدم تقویت رویکرد تدبری می تواند به تعمیق ارتباط مردم با قرآن کمک کند؛ زیرا مخاطب از مرحله دریافت اطلاعات عبور می کند و درگیر فهم و تأمل می شود.

ایکنا- فرهنگ و ارشاد اسلامی از نظر ساختاری بیشتر با حوزه فرهنگ، هنر و رسانه شناخته می شود. این دستگاه چگونه می تواند در توسعه فرهنگ قرآنی نقشی فراتر از برگزاری مسابقات و حمایت از مؤسسات ایفا کند؟

اتفاقا ظرفیت اصلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در همین پیوند میان قرآن، هنر و رسانه قرار دارد. ما نباید حوزه فعالیت های قرآنی را صرفاً به آموزش رسمی یا برگزاری مسابقات محدود کنیم. بخش مهمی از ترویج فرهنگ قرآنی می تواند از مسیر آثار هنری، ادبی و رسانه ای دنبال شود. قرآن کریم ظرفیت های گسترده ای در حوزه مفاهیم انسانی، اخلاقی، اجتماعی و زیبایی شناختی دارد. این ظرفیت ها می توانند مبنای تولید آثار ادبی، نمایش، فیلم کوتاه، آثار تجسمی و محتوای رسانه ای قرار بگیرند. اما یک نکته را باید جدی گرفت: اثر هنری قرآنی زمانی می تواند مخاطب را جذب کند که علاوه بر برخورداری از محتوای معتبر، از کیفیت هنری نیز برخوردار باشد. اگر تصور کنیم صرفاً با قرار دادن یک آیه یا عبارت قرآنی در یک اثر، آن اثر به محصول فرهنگی تأثیرگذار تبدیل می شود، در ارزیابی مخاطب دچار خطا خواهیم شد. باید به هنرمندان میدان بدهیم تا با شناخت دقیق مفاهیم قرآن، زبان خلاقانه خود را به کار بگیرند. همچنین ارتباط میان فعالان قرآنی و هنرمندان باید از یک همکاری موردی به یک تعامل مستمر تبدیل شود.

ایکنا- اگر بخواهید مهم ترین چالش پیش روی فعالیت های قرآنی استان البرز را مشخص کنید، به چه موضوعی اشاره می کنید؟

یکی از چالش های اصلی، ضرورت ایجاد پیوستگی میان ظرفیت های موجود است. ما در استان از مؤسسات، مربیان، فعالان قرآنی، مجموعه های فرهنگی و نیروهای علاقه مند برخورداریم؛ اما مسئله این است که چگونه این ظرفیت ها را در یک مسیر مشترک قرار دهیم. ممکن است یک مؤسسه در زمینه آموزش حفظ تجربه موفقی داشته باشد، مجموعه ای دیگر در حوزه مفاهیم فعالیت کند و گروهی نیز در تولید محتوای رسانه ای توانمند باشند. اگر میان این ظرفیت ها ارتباط برقرار شود، امکان هم افزایی بیشتری به وجود می آید. از سوی دیگر، باید مسئله منابع و استمرار فعالیت ها را نیز در نظر گرفت. نمی توان از مجموعه های مردمی انتظار داشت بدون پشتوانه مناسب، همه نیازهای آموزشی و ترویجی را پاسخ دهند. بنابراین برنامه ریزی فرهنگی باید واقع بینانه باشد و متناسب با امکانات، اولویت ها را مشخص کند. برای ما مهم است که فعالیت های قرآنی در شهرستان ها نیز از این شبکه ارتباطی برخوردار شوند و همه ظرفیت استان در مرکز آن متمرکز نماند.

ایکنا- در پایان، چه معیاری را برای سنجش موفقیت سیاست های قرآنی مناسب می دانید؟

اگر بخواهیم فقط یک معیار را انتخاب کنیم، باید ببینیم تا چه اندازه ارتباط مردم با قرآن عمیق تر و مستمرتر شده است. البته این موضوع با یک شاخص ساده قابل سنجش نیست و باید مجموعه ای از عوامل را در نظر گرفت. تعداد قرآن آموزان، کیفیت آموزش، استمرار فعالیت مؤسسات، توانمندی مربیان، مشارکت خانواده ها و حضور نسل جوان، همه شاخص های مهمی هستند. اما در نهایت باید بررسی کنیم که این فعالیت ها چه اثری بر معرفت، اخلاق و رفتار اجتماعی مخاطبان گذاشته اند. نباید موفقیت را در تعداد برنامه ها و گزارش عملکرد دستگاه ها جست وجو کنیم. ممکن است یک برنامه کوچک اما مستمر در یک محله، اثری عمیق تر از چندین رویداد بزرگ و مقطعی داشته باشد. هدف ما باید این باشد که قرآن در زندگی مردم حضور واقعی داشته باشد؛ اگر بتوانیم میان آموزش، فهم، تدبر و عمل ارتباط برقرار کنیم، آن وقت فعالیت های قرآنی به هدف اصلی خود نزدیک تر خواهند شد. انتهای پیام

نظرات

captcha