فیلسوف پیامبر نیست؛ پرسشگر عالم غیب و قدس است

نام او برای بسیاری آشناست؛ او استاد تمام دانشگاه تهران و از نام آشنایان برجسته در پیوند میان فلسفه و باستان شناسی است؛ پژوهشگری که نخستین بار فلسفه باستان شناسی را در ایران بنیان گذاشت و کوشید از دریچه اندیشه، به پرسش های بنیادین درباره انسان، فرهنگ، دین، هنر و گذشته بنگرد.

نام او برای بسیاری آشناست؛ او استاد تمام دانشگاه تهران و از نام آشنایان برجسته در پیوند میان فلسفه و باستان شناسی است؛ پژوهشگری که نخستین بار فلسفه باستان شناسی را در ایران بنیان گذاشت و کوشید از دریچه اندیشه، به پرسش های بنیادین درباره انسان، فرهنگ، دین، هنر و گذشته بنگرد. از او کتاب ها و مقالات متعددی به زبان های فارسی، انگلیسی و یونانی منتشر شده است؛ آثاری در حوزه های فلسفه، باستان شناسی، دین پژوهی و هنرهای آیینی که از جمله آن ها می توان به «جلوه های کهن هنر آیینی»، «زیبایی و هنر از منظر وحیانی اسلام»، «درآمدی بر معرفت شناسی باستان شناسی»، «جستاری در فرهنگ»، «پدیده موزه و باستان شناسی» و «انسان، فرهنگ و سنت» اشاره کرد.  سرانجام در همین آبان ماه که بهار اهل خرد و فلسفه است به سوالات ما پاسخ گفت. آنچه اکنون از نظرتان می گذرد مشروح سخنان اوست.

ایکنا - استاد گرامی در آستانه روز جهانی فلسفه و در ایام و روزگاری که جهان ما با بحران های معرفتی و بازگشت جنون آمیز جنگ و سیطره تکنولوژی روبه روست؛ مرزهای دیرین مفاهیمی چون حقیقت، معنا و نسبت انسان با آن ها دستخوش تغییر شده است. به نظر شما فلسفه و خرودرزی باید توجه خود را بر کدام گره ناگشوده متمرکز کند، یا به تعبیر دیگر، انسان معاصر به چه چیزی و چگونه باید بیندیشد؟

دوره جدید از نامتعارف ترین و به طرز خطرناک و خطرخیز و دلهره آور، هم خلاق و هم ویرانگرترین روزگارانی است که انسان از سرمی گذراند؛ به طرز انسان شمول و در مقیاسی سیاره ای هم از سر می گذراند. دوره جدید متمایز و متفاوت ترین روزگاران در تاریخ بشر است. با این همه تفاوت ها، تمایزها و نامتعارف بودنش از روزگاران گذشته، تاریخ انسان همچنان وحدت پیکروارش را چونان تاریخ انسان حفظ کرده است. برغم از سرگذراندن خیزش ها و ریزش های فکری، معنوی، اخلاقی و برآمدن و در آمدن و بدرشدن نظام های سیاسی، حکومتی و حاکمیتی و از سرگذراندن شکاف ها، گسست ها و گسل ها و مغاک های دوره ای بسیار، تاریخ انسان همچنان تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی، پیوستگی، پیوند و وحدت پیکروارش راحفظ کرده است و چونان تاریخ انسان ادامه و استمرار دارد.

دوره جدید با وجود تفاوت ها و تمایزهایش از روزگاران گذشته و نامتعارف بودنش و همچنین با وجود گسست ها و مغاک های ژرفی را که با روزگاران پیشین با سنت ها و مواریث روزگاران پیشین با نظام های فکری، ارزشی و دانایی روزگاران پیش از خود دامن زده است همچنان در بستر تاریخی گام برمی گیرد که تاریخ، فرهنگ، جامعه و جهان انسانی ماست. هر فیلسوف تاریخی این را نیک می داند و ژرف می فهمد که تا چه میزان ریشه ای و مسئله مند است انسان در جامعیت وجودی اش. مسئله او نیز انسان چونان انسان تاریخی و تاریخمند و نیز انسان چونان هستنده ای فرهنگی، اجتماعی و نیز انسان به ماهو انسان چونان هستنده ای که وجودیت او تا آن سوی مراتب متعالی و ساحات غیب و قدس دامن گشوده است و در روشنگاه شریف و سرچشمه ای و زیبا و نیکو ترین دریافت های شهودی و شهود ورزانه گوهرآنسویی «وجودیت مینوی» خویش را مشاهده کرده است.

فیلسوف با انسانی ترین سویه و سپهر وجودی انسان که سخن، کلمه و سپهرادراکی او که «عقل» است با انسان مواجه می شود. مواجهه ای پرسشگرانه و سنجشگرانه و دیالوژیک یا گفتمانی و پرسمانی. مواجهه با انسان در جامعیت آن، مواجهه با روند و سیر گشودگی وجودی انسان در جهان، مواجهه با دستآوردهای عظیم فکری، فرهنگی، علمی، فنی و رفاهی بی سابقه ای که انسان روزگار ما بر آن تکیه زده است و با وجود باغ ها و مزرعه های سبز رفاهی را که علوم نوپدید و فناوری های بدیع و بی سابقه بروی او گشوده اند، به رغم درهای امکانات عظیم سوادآموزی که دوره  جدید به روی جمعیت های میلیاردی سیاره زمین گشوده است و با وجود حقوق مدنی بی سابقه ای که گروه های جنسی و سنی انسان روزگار ما به آن ها دست یافته است و ثروت، مکنت و سرمایه های عظیم مادی و دنیوی و رفاه زندگی گیتیانه ای که جامعه ها و جمعیت های میلیاردی روزگار ما به آن دست یافته و کام می گیرند و بسیارشان از فرعونان، قارونان، قیصران و شهریاران روزگاران گذشته مرفه تر، شاهانه و شهریانه تر زندگی می کنند و با وجود خیزش ها، جهش ها و پرش های عظیم و بی سابقه ای که در اندیشه، دانش و دانایی انسان رخداده است و دسترسی انسان روزگار ما به انواع اطلاعات و دانستنی ها، دانش ها و رشته های مختلف و کوتاه سخن آن که با وجود این ها و ناگفته ها و نکته ها و اوصاف ناگفته بسیار دیگر، فیلسوف روزگار ما می پرسد که چرا احساس می کنیم، جامعه و جهان ما صمیمی تر، امن تر و ایمن تر نشده است که ناامن تر نیز شده است.

در بیرون آتشناک و شعله خیز و در درون سرد، منجمد، یخ زده و بی روح تر نیز شده است؛ به ویژه در جوامع و در میان جمعیت هایی که طرح اندازان و معماران نظام های فکری، ارزشی، دانایی، سیاسی و مدنی عصر و عالم جدید بوده اند و دست و دامنشان پر از انواع امکانات رفاهی، دنیوی و آزادی های فردی و اجتماعی و حقوق مدنی و انواع دستآورهای فکری، هنری، علمی و فنی بوده است. پرسش فیلسوف روزگار ما این است. گستره و دامنه تاریخ گستری و گشودگی تاریخی انسان روی پوسته  نازک غبار کیهانی سیاره زمین تاکجا می تواند بسط و ادامه یابد؟

معنایی غایتی در پس پشت و فراسوی این گشودگی بی بدیل و یگانه هست؟ به دیگر سخن برآمدن انسان روی پوسته نازک غبار کیهانی سیاره زمین، افکنده در میان صدها و صدها میلیارد سیاره دیگر کیهان، محمل چه معنا، غایت، راستی و فرجامی است؟ مسئله بنیادین «شر» مناسبتش با خیر، مسئله ریشه ای و بنیادین «رنج»، سوگناکی یا شادناکی حضور انسان در جهان، مسئله مرگ و داد و بی داد، و جایگاه اخلاق و امر اخلاقی در زیست اقلیم و عالم انسانی و مسئله های مهم و محوری و ریشه ای و سرچشمه ای و هستی شناختی دیگر از این دست همه یکسر ،هسته ستبرشان، انسان است و بازمی گردند به پرسشگری ها و سنجشگری های هستی شناسانه فیلسوف درباره وجودیت انسان و حضور انسانی او در جهان چونان هستنده ای چندسپهری و چند ساحتی در جامعیتش. پیامبران و روح های پیامبرانه و جان ها و وجدان های های  ژرف و باطن بین، برای چنین پرسش های حدی و مرزی و ریشه ای و سرچشمه ای و بنیادین و هستی شناسانه  مژده های خوش از ملکوت و ساحت غیب و قدس به ارمغان می آورده اند.

بیشتر بخوانید:  انسان، هبوط و تراژدی فراموشی وجود

فیلسوف پیامبر نیست، منادی عالم غیب و قدس نیز نیست؛ پرسشگر عالم غیب وقدس است. فیلسوف همیشه تنهاست، تنها گام برمی گیرد. پیامبران موید به «کلمة الله» و «روح القدس»اند. عالمان دستشان پر از شواهداست. هنرمندان دست و دامنشان پر از آثاری ست که نوآوری و ابداع کرده اند و ما را مجذوب، واله و مفتون آثار خود کرده اند. عارفان جانشان مست عشق و گرم عاشقانگی ست. فیلسوف تنها با اندیشه، عقل پرسشگرانه اش گام برمی گیرد و تنها می پرسد و هر بار با پرسشگری هایش افق های نو به روی ما می گشاید. فلسفه حس ژرف حیرانی ست و «لوگوس» یا عقل فلسفی او، به پرسش فراخوانده است. فراخوانده شده بپرسد، تفکر و تعقل کند و چشم اندازها و افق های فکر و عقل و فهم فلسفی اش را بروری ما بگشاید.

ایکنا - با این توصیف بزرگ ترین درد نسل امروز، تهی شدن زندگی از غایت، اضطراب وجودی و احساس بی معنایی در زندگی است. فلسفه و تأمل حکمی چگونه می تواند برای انسانِ ملول گشته معنا بیافریند؟

در جغرافیای طبیعی هنگامی که آتشفشانی از لایه های زیرین زمین با فشار سنگین سربرکشیده و پوسته سرد و نازک زمین را شکسته و گدازه ها را به بیرون ریخته است، به هر میزان فشار سنگین تر و پرتاب فورانی تر بوده است، ریزش گدازه ها سهمگین تر روی پوسته سردزمین دامن گسترده و ریخته شده اند. ارض وجود، ارض تاریخ و جغرافیای وجودی و تاریخی ما نیز چنین است. هر بار که از لایه های زیرین ارض وجود آدمی و ارض تاریخ آتفشانی خیزش کرده است پوسته ها و لایه های برینی را شکسته و گدازه هایش را بیرون پرتاب کرده و ریخته است. دوره جدید، دوره زلزله ها و انفجارهای سنگین و سهمگینی بوده است که در ارض «وجود» و در ارض تاریخ اتفاق افتاده است. کانون آتشفشان ها قاره و منطقه های غرب تاریخ در دوره جدید بوده است و خاکستر گدازه های آتشفشان ها و یا آوار زلزله های سنگین و سهمگینش را سنت ها و مواریث، مدنی و معنوی و روان رفتار همه تاریخ ها و فرهنگ و زیست اقلیم و عالم جمعیت های میلیاردی سیاره زمین احساس کرده و همچنان احساس می کنیم.

احساس تهی بودگی از معنایی، برون پاشیدگی وجودی، از خویش بیگانگی، نسیان زدگی، فشارسنگین و سنگین دلهره ها و اضطراب های وجودی که پیامدشان خودکشی صدها هزارانسان در هر سال است. احساس می کنیم روی خاکستر گدازه ها و آوار سنت ها و میراث های معنوی و نظام های ارزشی و اخلاقی زندگی می کنیم که فرو پاشیده اند. مسئله هنگامی پیچیده و دشوار و نگران کننده تر می شود که فیلسوف خود با برهوت تهی بودگی و تهی معنایی که همچنان شتابان فراختر و فراختر می شود دست و پنجه می فشارد. شواهد و قرائن تاریخی گواهی می دهند آنجا و آن هنگام که سر فیلسوف به سنگ و صخره تاریخ خورده است خیزش ها و رستاخیزهای پیامبرانه در رسیده و تاریخ را به گونه ای دیگر رقم زده اند و مسیرهای دیگری را در تاریخ گشوده اند. ایران اینک در چنین جایگاهی با قامتی ستبر ایستاده است.

ایکنا - اگر از شما بخواهیم در مقام ادای احترام در روز حکمت و فلسفه، از یک استاد که بر جان و جهان بینی شما تأثیری عمیق داشته است یاد کنید، آن شخص کیست؟ و مهم تر از آن کدام ویژگی اوست که برای شما ماندگار شده است؟

یک زندگی درآمیخته با کتاب، کتاب خوانی و توفیق معاشرت، مراودت و مصاحبت با انسان های صاحب ذوق، هنر، اندیشه و دانایی و تلمذ در محضر اساتید صاحب نام و نظر و جان ها و وجدان های بیدار، پاسخ به سؤال شما را برایم دشوار می کند. جانی و وجدانی پرتحرک و تموج بسوی آموختن داشته ام. دانش باستان شناسی تنور کشش و خیزش جان و وجدانم را بسوی نایافته ها و ناشناخته ها شغله ورتر کرد و تأثیری سخت و ستبر بر من داشت.

اندیشه های بزرگ و ژرف کاو را دوست داشته ام و به روح های پیامبرانه عشق و ارادت ویژه داشته ام. با قرآن شریف زندگی می کنم، از آثار عارفان بزرگ به ویژه عارفان بزرگ میهنم ایران علی الخصوص آثار جاویدان عارف روشن ضمیر و شاعر خوش ذوق جلال الدین محمد بلخی خراسانی از صدر تا ذیل موانست داشته و ژرف تأثیر پذیرفته ام. آثارفیلسوفان ژرف کاو را با دقت و مراقبت و یژه خوانده ام و همچنان می خوانم. با وجود این ها در راه ها و مسیرهای صخره ای، سنگلاخی و دشواری گام برگرفته ام که متفاوت از راه و مسیرهایی است که دیگران رفته و پیموده اند. انسان هستنده و باشنده ای یگانه و بی همتاست، تنها به خدا شبیه است که بی مثال است. هر انسانی سیر وجودی یکتا و یگانه خود را یکبار و تنها یکبار در جهان قدم و رقم می زند و چشم از جهان فرو می بندد و به سرچشمه ای بازمی گردد که برآمده است.

ایکنا- استاد گرامی با وجود اینکه مبانی فلسفه استوار و کهن اند، اما بی شک فهم و ظرفیت مخاطب امروز و حوصله ذهن های که گرفتار شتابزدگی شده، تغییر کرده است. برای ما نسل جدید بفرمایید که چه تفاوتی میان فلسفه خوانی و فلسفه ورزی دیروز با امروز وجود دارد؟ فلسفه خوانی، فلسفه دانی و فلسفه ورزی و تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ و به ویژه دانش باستان شناسی و فلسفه دانش باستان شناسی را که سال ها تدرس کرده اید، چگونه می بینید و چه تعریفی از هر کدام دارید؟

چند سؤال متفاوت یکجا جمع شده است. هرکدام توضیح جداگانه ای می طلبد. نخست آن که هر فلسفه خوانی لزوما فلسفه دان و فلسفه ورز نیست؛ همه ما بیش و کم نوعی از شناخت، اندیشه و معرفت فلسفی که نظری و نظرورانه و عقلانی است درباره ماهیت و معنای اتفاقاتی که در زندگی، پیرامون و در جامعه و جهان ما می افتد داریم، لیکن همه ما که فیلسوف نیستیم. هرفلسفه خوان و دانش آموخته فلسفه نیز فیلسوف نمی شود، چنان که هر دانش آموخته شعر، ادبیات، صناعات، عروض و اوزان شعری، شاعر نمی شود. همانقدر که شاعران بزرگ و واقعی نادرگان روزگارند، فیلسوفان بزرگ و ژرف اندیش نیز نادرگان دورانند.

در تفکیک و تمایز میان تاریخ فلسفه و فلسفه تاریخ نیز پاسخ صریح و روشن است. تاریخ نخست رخداد است. نخست وقایع اتفاقیه ای است که آدمیان از سر گذرانده اند، سپس روایت آنچه اتفاق افتاده است و از سرگذشته است. به سخن دیگر هر تاریخی نخست امر ماتقدم است. روایت رخدادهای تاریخی از هر نوع و طور و قسم اعم از تاریخ فرهنگ و سیر و مسیر حیات فرهنگی و اجتماعی  این 7 دوره و آن دوره این فرهنگ و آن فرهنگ این جامعه و آن جامعه و یا این دانش و آن دانش و دانایی  و نظام های فکری و دانایی و ارزشی این یا آن دوره همه، ذیل تاریخ ما تأخر، ردیابی و رصد و روایت های تاریخی مورخان و «علوم تاریخی» فهمیده و تعریف می شوند.

تاریخ فلسفه نیز تاریخ فلسفه است نه فلسفه به ماهو فلسفه. فلسفه تاریخ و فلسفه هر موضوع و مسئله و هر چیز دیگر از جمله فلسفه باستان شناسی و همچنین فلسفه فلسفه، همه یکسر، فلسفه اند و پرسش گری ها و سنجش گری ها و غربالگری های فلسفی فیلسوف در باره موضوعش. دانش نوپدید، هرچند نه نوبنیاد باستان شناسی نیز امر ماتقدم یا پیشینی است و پرسشگری ها و سنجش گری ها و غربالگری های نظری و فلسفی درباره راستی، کاستی، هستی و چیستی دانش باستان شناسی همه امر ماتأخر و پسینی و برون باستان شناختی محسوب می شوند. تعریف ساده و دم دست از دانش باستان این است که باستان شناسی، دانش شناخت انسان است به مدد و به وساطت آثار به جای مانده از انسان از گروه های انسانی در روزگاران گذشته ای که می زیسته اند.

ایکنا _ فلسفه باستان شناسی از چه می پرسد؟

نخستین پرسش فلسفه باستان شناسی درباره دانش باستان شناسی این است که شناختی را که باستان شناسان در باره انسان و نحوه زندگی انسان ها در روزگاران گذشته مدعی آن هستند، اساسا دست یافتنی است؟ گذشته ای که باستان شناسان مدعی کاویدن، کشف و شناخت آن هستند، اصلا اتفاق افتاده است؟ اگر هم اتفاق افتاده چنین گذشته چگونه گذشته ای است؟

سؤال سنگین تر فلسفه و معرفت شناسی دانش باستان شناسی در باره دانش باستان شناسی یا درباره «علوم باستان شناختی» این است که باستان شناسان آن چه را که می جویند و می کاوند و می یابند، همان قابل انطباق با همان چیزی است که در گذشته اتفاق است؟ چگونه آن ها موفق می شوند میان یافته ها و نایافته ها، امر مکشوف و مشهود و امر مفقود و مفروض میان آثار موجود و موثران غایب، میان ظرف های شکسته تهی از مظروف، میان ماده های الکن و معناهای مفقود مفروض و یا به مفهوم دقیق و فلسفی تر میان «لوگوس ها»(lost logoi) و «ارخه»( lost archae)های مفقود و غایب، به مدد و به وساطت آثار (archaea) پل های مدلل، معلل و موجه بپا کنند و شمار بسیاری از پرسش های ریز و درشت دیگر از این دست همه یکسر فلسفی اند و در سپهر فلسفه دانش باستان شناسی و هر آینه شناخت شناسی دانش باستان شناسی طراحی و درانداخته می شوند.

انتهای پیام

نظرات

captcha