به گزارش خبرنگار ایکنا؛ چهارمین نشست از سلسله نشست های مهارت افزایی فعالان سواد رسانه ای ایران با موضوع «سواد رسانه ای و جنگ شناختی» چهارشنبه 27 آبان ماه در فضای مجازی برگزار شد.
محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه ای ایران در این نشست گفت: در جنگ شناختی، آنچه مهم است هدفی است که دنبال می شود؛ این که در چه چیزی دستکاری صورت می گیرد، به چه کسی اعتماد کنیم، از چه چیزی بترسیم یا عصبانی شویم؛ یعنی دنبال این اهداف است: چه کسی را مقصر بدانیم و در نهایت چه تصمیمی بگیریم.
به گزارش خبرنگار ایکنا؛ چهارمین نشست از سلسله نشست های مهارت افزایی فعالان سواد رسانه ای ایران با موضوع «سواد رسانه ای و جنگ شناختی» چهارشنبه 27 آبان ماه در فضای مجازی برگزار شد.
محمدصادق افراسیابی، مدیرعامل انجمن سواد رسانه ای ایران در این نشست گفت: در جنگ شناختی، آنچه مهم است هدفی است که دنبال می شود؛ این که در چه چیزی دستکاری صورت می گیرد، به چه کسی اعتماد کنیم، از چه چیزی بترسیم یا عصبانی شویم؛ یعنی دنبال این اهداف است: چه کسی را مقصر بدانیم و در نهایت چه تصمیمی بگیریم. این ها اهدافی است که در جنگ شناختی دنبال می شود. وی در ادامه به خبر منتشرشده از سوی CNN درباره ادعای دستگاه های اطلاعاتی آمریکا مبنی بر احتمال برنامه ریزی ایران برای استفاده از بمب کثیف یا سلاح شیمیایی علیه افراد غیر نظامی در داخل خاک آمریکا اشاره کرد و گفت: این گزارش که به نقل از هفت مقام آمریکایی منتشر شده، با واکنش قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی مواجه شد. وی با انتشار پیامی در شبکه ایکس(توییتر) به پرچم های دروغین اشاره کرد و انتشار چنین اخباری از سوی رسانه هایی مثل CNN و نیویورک تایمز را در چارچوب جنگ افروزی و عملیات رسانه ای دانست. افراسیابی در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر لزوم نگاه فعالانه و هوشمندانه به سواد رسانه ای اظهار کرد: یک موقع ما به سواد رسانه ای به عنوان سپری نگاه می کنیم که می خواهد به مخاطب در داخل کشور کمک کند تا بتواند قدرت انتخاب داشته باشد؛ اما در یک سطح بالاتر، سواد رسانه ای صرفاً به معنی تشخیص اخبار جعلی و تکذیب شایعات نیست، بلکه اقتضا می کند مسئولین کشور، به ویژه مسئولان رسانه ها، بتوانند سناریوهای احتمالی جنگ شناختی را پیش بینی کرده و پیش از تبدیل شدن آن ها به بحران، برای مدیریت روایت و آگاه سازی افکار عمومی اقدام کنند. وی با اشاره به اهمیت استفاده فعال و هوشمندانه از ظرفیت رسانه های داخلی و بین المللی، رسانه های مستقل، خبرنگاران و شبکه های ارتباطی غیردولتی، گفت: وقتی بحث عملیات پرچم های دروغین مطرح می شود، ما چطور می توانیم در سطح جهان این را تبیین کنیم و هوشمندانه از ظرفیت های مختلفی که در حوزه دیپلماسی و رسانه داریم استفاده کنیم و جلوی چنین عملیات روانی را بگیریم؟
سواد رسانه ای مدرن به «دفاع شناختی» بیندیشد
محمدقلی میناوند، دانشیار دانشگاه صدا و سیما در ادامه نشست با اشاره به جدید بودن ترکیب «سواد رسانه ای و جنگ شناختی»، گفت: این موضوع بین مطالعات رسانه ای، ارتباطات سیاسی، روانشناسی اجتماعی و سیاسی و روانشناسی شناخت ارتباط دارد و امروز ما با نوع جدیدی از جنگ روبه رو هستیم که در گذشته به این صورت پیشرفته و مدرن، وجود مؤثر نداشته است. وی با طرح این پرسش که «آیا می توانیم با همان مفاهیم سنتی و جاافتاده سواد رسانه ای و با همان معیارها و مؤلفه ها با جنگ شناختی روبه رو شویم»، تصریح کرد: واقعیت این است که ما اول باید بین چند اصطلاح تفکیک قائل شویم تا ببینیم جنگ شناختی چه تفاوتی با اصطلاحات قدیمی تری مانند جنگ روانی، جنگ روایت و جنگ اطلاعاتی دارد. من فکر می کنم جواب این سؤال مثبت نیست؛ یعنی نمی توانیم دقیقاً با همان تکنیک ها و روش هایی که در جنگ های روانی، نفوذ، عملیات روانی و جنگ اطلاعاتی به کار می بردیم، به همان سادگی در مورد جنگ شناختی به کار ببریم. جنگ شناختی خیلی پیچیده تر و دارای ابعاد متکثرتر و عمق اثر بسیار بیشتری است، چون با شناخت ما سروکار دارد و از یافته های علم روانشناسی شناخت استفاده می کند. این استاد دانشگاه در تشریح تفاوت جنگ اطلاعاتی با جنگ شناختی، اظهار کرد: در جنگ اطلاعاتی بیشتر صحبت از این است که چگونه اطلاعات تولید می شود، چگونه از اطلاعات حفاظت می شود، چگونه روی اطلاعات دوست و دشمن اثر می گذاریم، چگونه در اطلاعات دشمن اختلال ایجاد می کنیم، چگونه هماهنگی و هم آوایی اطلاعاتی در جبهه خودی ایجاد می کنیم و چگونه از اطلاعات در جبهه حریف استفاده می کنیم. اما در جنگ شناختی، ما روی فرایندهایی کار می کنیم که امروز حتی در افزایش مخاطب در اینستاگرام، در تأثیرگذاری، در اسکرول کردن بی نهایت فضای مجازی و در وابسته شدن مخاطب فضای مجازی از آن ها استفاده می شود. وی با اشاره به مفاهیمی که در جنگ شناختی مطرح می شود، گفت: می خواهیم ببینیم آیا اساساً می توانیم از مفاهیم و فرایندهایی مثل ادراک، توجه مخاطب، حافظه، داوری اخلاقی، داوری ادراکی، هویت، تصمیم گیری و اراده استفاده کنیم تا در جنگی که دشمن علیه ما راه انداخته، بتوانیم در برابر دشمن تاب آوری داشته باشیم. میناوند با تأکید بر اینکه مسئله سواد رسانه ای در عصر جنگ شناختی با گذشته متفاوت است، بیان کرد: مسئله ما برخلاف گذشته این نیست که به مخاطب بیاموزیم چگونه خبر راست را از خبر دروغ تفکیک کند یا چگونه بفهمد پشت سر این تبلیغ چه انگیزه هایی وجود دارد. جنگ شناختی مفهومی است که از این ها گذشته و در استفاده علمی از این مفهوم باید دقت کنیم دچار ساده اندیشی گذشته نشویم. وی دو نکته اساسی را در این زمینه برشمرد و گفت: اول اینکه نباید همه پدیده های رسانه ای، همه اخبار، گزارش ها و آنچه در رسانه ها می بینیم را به جنگ شناختی تعبیر کنیم؛ این خودش می تواند ما را دچار یک نوع سوءظن شدید و پارانویای خبری قرار دهد. همان طور که یک زمانی هر خبر و گزارشی را به جنگ روانی یا جنگ نرم تعبیر می کردیم، باید حداقل از این به بعد با برخورد علمی، آن چیزی که واقعاً جنگ شناختی است را بفهمیم و از پدیده های رسانه ای عادی تمایز دهیم. سواد رسانه مدرن به ما می گوید جنگ شناختی بسیار مهم و حیاتی است، ولی نباید دچار این خطا شویم که هر آنچه می بینیم جنگ شناختی است. وی نکته دوم را این گونه توضیح داد: گاهی تأثیراتی که تکنولوژی و نحوه ارائه اطلاعات و خبرها بر ما می گذارند، به گونه ای است که اگر یک موجود آگاه انسانی همان را به ما می گفت، ممکن بود بگوییم مسئله جنگ شناختی است، ولی در واقع فقط یک تولید تکنولوژی است، بنابراین باید از این ارتباط و تقلید جلوگیری کنیم. میناوند در ادامه، عناصر و ویژگی های جنگ شناختی را تشریح کرد و گفت: هر پیام نادرست، هر شایعه، هر خبر اشتباه و هر اختلاف سیاسی بین بازیگران سیاسی نباید بلافاصله جنگ شناختی تلقی شود؛ برای اطلاق این مفهوم باید چند عنصر وجود داشته باشد؛
اول، هدفمندی: جنگ شناختی مجموعه ای از اهداف مرتبط و سازمان یافته از ابتدا اندیشیده شده را دارد و این هدفمندی باعث می شود همه اجزای آن با همدیگر ارتباط داشته باشند؛ یعنی یک انسجام در آن وجود دارد.
دوم، سازمان یافتگی: جنگ شناختی جنگی سازمان یافته است؛ همان طور که ارتش در جنگ نظامی و جنگ روانی سازمان دهی دارد، در جنگ شناختی نیز انسجام و سازمان دهی وجود دارد و همه اجزا باید در هماهنگی، انسجام و تناسب قرار گیرند.
سوم، تلاش برای اثرگذاری بر ادراک: در جنگ شناختی، مجموعه ای از خبرها، گزارش ها، رویدادها و تولیدات سینمایی و محتوایی در مجموع سعی می کنند در نقطه ای از ادراک مخاطب تغییر خاصی ایجاد کنند. هر جا می بینید اصرار بر این است که ادراک یا شناخت شما نسبت به واقعیت غلط است و باید آن را تغییر دهید، باید شک کنیم که با مسئله جنگ شناختی مواجهیم و
چهارم، استفاده از همه ابزارها: جنگ شناختی از هر وسیله و ابزاری که در اختیار دارد استفاده می کند؛ از تلویزیون و رادیو گرفته تا پلتفرم های اینستاگرامی و اجتماعی، تا شما را به یک چیز متقاعد کنند یا روی تصمیم گیری و اراده شما تأثیر بگذارند. این استاد دانشگاه، آگاهی از روانشناسی شناختی انسان را یکی از بالاترین مهارت های سواد رسانه ای در بحث جنگ شناختی دانست و اظهار کرد: کسی که سواد رسانه ای را در عصر جنگ شناختی دنبال می کند باید حداقل درکی از روانشناسی شناختی انسانی داشته باشد، چون این روانشناسی شناختی نقاط رسوخ و نفوذ دشمن در ادراک و روان مخاطبان است؛ جایی که دشمن حتی می خواهد از طریق ناخودآگاه وارد شود. ما باید بدانیم درهای نفوذ و پنجره های ورود کجاها هستند تا شناخت مخاطب را به گونه ای افزایش دهیم یا اصلاح کنیم که در برابر نفوذ دشمن بسته باشد. میناوند در ادامه، تعریفی نسبتاً جدید از سواد رسانه ای در ارتباط با جنگ شناختی ارائه داد و گفت: سواد رسانه ای عبارت است از انواع آگاهی ها، مهارت ها، تکنیک ها و شناخت هایی که به ما کمک می کند در جنگ شناختی بتوانیم یک فرایند هدفمند را برای اثرگذاری بر ادراک مخاطب، توجه مخاطب، تفسیر واقعیت برای مخاطب، تعیین هویت مخاطب، اعتماد دادن به مخاطب و همین طور تصمیم گیری و اراده مخاطب تعیین کنیم. این سواد رسانه ای باید نوعی خودآگاهی رسانه ای باشد که به ما بگوید آیا دشمن در این جنگ شناختی از یک فرایند هدفمند استفاده می کند، چگونه آن را سازماندهی کرده، چگونه در ادراک و حافظه و توجه و تفسیر مخاطب اثر می گذارد، هویت و اعتماد به نفس مخاطب را چگونه تحت تأثیر قرار می دهد، از چه ابزارهایی استفاده می کند و هدف نهایی اش تغییر در چه نوع رفتاری است. وی با تأکید بر اینکه در همه این مفاهیم، هدف نهایی استفاده از رسانه و اطلاعات و داده برای تغییر رفتار مخاطب است، تصریح کرد: اگر بخواهیم بگوییم جنگ روانی، جنگ شناختی، جنگ اطلاعاتی یا عملیات روانی موفق بوده یا نبوده، باید ببینیم در رفتار مخاطب به عنوان داده نهایی این جنگ موفق بوده یا نه؛ آیا ما توانستیم تاب آوری در برابر دشمن ایجاد کنیم و اگر توانستیم، در واقع موفق شده ایم. میناوند در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به پنج سطح سواد رسانه ای از دیدگاه پاتر و دیگران، گفت: سطح نخست، دسترسی است؛ یعنی توانایی یافتن و استفاده از منابع و رسانه های مختلف. سطح دوم، فهم است؛ یعنی درک محتوای پیام ها، زمینه تولید آن ها، شناخت مخاطب هدف و هدف ارتباطی پیام. سطح سوم، تحلیل است؛ یعنی توانایی درک و تحلیل زبان پیام، تصویر پیام و منبع پیام، برجسته سازی ها، واقعیت های سانسور شده و منافع و چارچوب های منفعتی مخفی در آن. سطح چهارم، ارزیابی است؛ یعنی بررسی اعتبار اطلاعات و منبع، دقت اطلاعات، کفایت شواهد، نسبت درستی نتیجه با داده ها و پیامدهای اجتماعی، سیاسی و اخلاقی پیام. اما در بالاترین سطح، یعنی سطح پنجم، ما باید به صورت حرفه ای و مسئولانه در تولید و توزیع پیام مؤثر عمل کنیم؛ یعنی علاوه بر توانایی در چهار سطح قبلی، خودمان نیز توانایی تولید و توزیع محتوا و رعایت اصول اخلاقی و مسئولیت اجتماعی رسانه را داشته باشیم. سواد رسانه ای یک نوع درگیر شدن فعالانه با رسانه است. وی در جمع بندی سخنان خود، راه دستیابی به «دفاع شناختی» یا تاب آوری شناختی در برابر جنگ شناختی را از طریق سواد رسانه ای دانست و مراحل آن را مورد اشاره قرار داد و گفت: مرحله اول، توقف و مکث است، یعنی قبل از بازنشر پیام یا واکنش هیجانی به آن باید مکث کنیم. اگر خبری منتشر شد که آمریکایی ها مدعی شدند ایرانیان می خواهند از بمب های کثیف استفاده کنند، اولین مرحله توقف و مکث است؛ یعنی بلافاصله از بازنشر پیام جلوگیری کنیم، صبر کنیم و از واکنش هیجانی، ترس و وحشت یا ایجاد نگرانی جلوگیری کنیم. مرحله دوم، شناسایی است، یعنی باید ببینیم این ادعا چه نوع پیامی است؛ آیا روایت است، محتوای اقناعی است یا فقط یک ادعاست. باید محتوای پیام را با همه اجزایش بشناسیم و منبع اولیه خبر را پله به پله به عقب دنبال کنیم تا به اولین منبع برسیم. یکی از مهم ترین کارها که می تواند دست معارضین و دشمن را رو کند این است که معلوم شود منتشرکننده اولیه، منابعی غیر قابل اعتماد هستند؛ اگر این را برای مخاطب توضیح دهیم، بسیاری از آثار سمی آن پیام از بین می رود. مرحله سوم، مقایسه و راستی آزمایی است که باید عکس، تصویر، خبر، ویدیو و هر پیام منتقل شده را با تکنیک های مختلف صوتی و تصویری تجزیه و تحلیل کنیم و با بررسی متن، زمینه، سوابق و نحوه مونتاژ تصاویر، به راستی آزمایی برسیم؛ مثلاً بررسی کنیم که با هوش مصنوعی ساخته نشده باشد، با ترکیب تصاویر دروغین ساخته نشده باشد، قدیمی نباشد و صداگذاری نشده باشد و مرحله پنجم، ارزیابی پیامدهاست، یعنی باید ببینیم کسی که چنین خبری را داده، می خواهد چه تأثیری بر مخاطب ایرانی، آمریکایی و جهانی بگذارد؛ آیا می خواهد ایرانی ها را قومی وحشی معرفی کند، آیا زمینه سازی برای اقدامات نظامی شدیدتر می کند یا می خواهد مردم دنیا و دولت های دیگر را همراه کند، بنابراین ارزیابی پیامدها و اثر آن ها بر اعتماد عمومی، امنیت روانی و حیثیت ملت ها و مردم ضروری است.
جنگ شناختی، پنجمین حوزه نبرد هماهنگ برای تسخیر ذهن
داوود نعمتی انارکی، دانشیار دانشگاه صدا و سیما در ادامه نشست «سواد رسانه ای و جنگ شناختی» زاویه بحث خود را «مخاطب در جنگ شناختی» عنوان کرد و گفت: این بحث ناظر بر چهار عنوان از مصرف محتوا، تحلیل رسانه، دریافت پیام ها و فهم پیام تا پذیرش اطلاعات و ارزیابی شواهد است و عمدتاً بر محور ارزیابی شواهد و کنشگری آگاهانه تمرکز دارد. وی با اشاره به رصد رسانه های مختلف داخلی گفت: وقتی صحبت از جنگ شناختی می شود، با پدیده ای مواجه هستیم که هم از سوی دشمن علیه کشورمان انجام می شود و هم ما باید در این جنگ واکنش داشته باشیم؛ اما واکنش های ما در فضای رسانه ای عمدتاً مبتنی بر احساس است، در صورتی که در جنگ شناختی آنچه اهمیت پیدا می کند تأثیرگذاری بر ذهن دریافت کننده پیام است و ما در جایی از این موضوع غفلت می کنیم و این غفلت می تواند اثرات سویی داشته باشد. این دانشیار دانشگاه صدا و سیما، بحث مخاطب و جنگ شناختی را در واقع بحث تغییر جایگاه در محیط رسانه ای دانست و اظهار کرد: در الگوی سنتی ارتباطات، مخاطب عمدتاً دریافت کننده و مصرف کننده پیام بود، اما در محیط ارتباطی امروز مخاطب دیگر صرفاً دریافت کننده و مصرف کننده نیست؛ هم زمان در معرض کلی پیام قرار می گیرد، اطلاعات و روایت های مختلف دریافت می کند، عملیات اقناعی جریان های رسانه ای را برای تأثیرگذاری بر ادراک و قضاوت خود می بیند و در کنار این امر، خودش به فردی تبدیل می شود که بازنشر می کند، قدرت تحلیل و تفسیر دارد، واکنش نشان می دهد و می تواند به بخشی از فرایند انتشار و تقویت پیام تبدیل شود، بنابراین جایگاه انسان در محیط رسانه ای گذشته، در شرایط حاضر تغییر کرده است. وی با بیان اینکه جنگ شناختی به تعبیر کارشناسان حوزه ارتباطات، پنجمین حوزه نبرد است، تصریح کرد: اگر در کنار جنگ های زمینی، دریایی، هوایی و جنگ های سایبر از جنگ جدیدی صحبت می کنیم، هدفش تغییر الگوی فکری است؛ برخلاف جنگ سنتی که هدفش کشتن است، در جنگ شناختی هدف تسخیر ذهن است. وقتی ذهن به تسخیر درآمد، تغییر رفتار رقم می خورد و نتیجه نهایی این است که دشمن در مرحله اول، ذهن مخاطب را تسخیر و سپس تغییر رفتار را رقم بزند. نعمتی انارکی در تشریح فرایند جنگ شناختی گفت: در جنگ شناختی هدف، ذهن انسان و فرایندهای شناختی است و تغییر ذهن و رفتار با دستکاری ادراکات اتفاق می افتد. پردازش شناختی، واقعیت ذهنی فرد را تغییر می دهد؛ یعنی وقتی مخاطب در فضای رسانه ای قرار می گیرد، واقعیت ذهنی او از واقعیت عینی جدا می شود و در تشخیص درست از نادرست، حق از باطل و صحیح از ناصحیح دچار اختلال می شود. جنگ شناختی در واقع تلاش هماهنگ شده ای است برای تغییر و دستکاری برداشت ها، باورها، انگیزه ها، ادراکات و تصمیمات یک جامعه؛ چه قبل از اقدام نظامی، چه بعد از آن و چه در زمان صلح و آرامش. وی در مقایسه جنگ شناختی با جنگ کلاسیک اظهار کرد: جنگ کلاسیک عرصه اش زمین، دریا، هوا و فضا است، اما جنگ شناختی عرصه اش ذهن و محیط شناختی انسان است. هدف جنگ کلاسیک، تضعیف و شکست نظامی جامعه است، اما در جنگ شناختی هدف، اثرگذاری بر ادراک، نگرش ها و تصویر ذهنی است. اثر جنگ کلاسیک، تخریبی است که شاید به سرعت ترمیم شود، اما تخریبی که در جنگ شناختی اتفاق می افتد، چون ابزارش اطلاعات، رسانه، فناوری و ابزارهای روانشناختی است، بسیار گسترده تر است و هم در زمان صلح، هم در بحران ها و هم در جنگ ها امکان پذیر است. وقتی اثر خود را می گذارد، تغییر نگرش به وجود می آورد و تضعیف اعتماد، قطبی شدن و اختلال در قضاوت ها را رقم می زند. این استاد دانشگاه با تأکید بر اینکه جنگ شناختی لزوماً جایگزین جنگ نظامی نیست، گفت: جنگ شناختی می تواند در کنار جنگ نظامی، قبل یا بعد از آن اتفاق بیفتد و می تواند مستقل از جنگ نظامی عمل کند. در شرایط مختلف این پدیده وجود دارد؛ یعنی دشمن مخاطب را رها نمی کند و برای تضعیف روحیه جامعه، ایجاد اختلاف داخلی و بی اعتمادی می تواند مؤثر باشد. وی با اشاره به تعریف فرماندهی ناتو از جنگ شناختی گفت: ما باید این اصطلاحات و تعریفشان را از طرف مقابلمان هم داشته باشیم و بدانیم آن ها بر مبنای چه تعریفی عمل می کنند. بر اساس تعریف ناتو، جنگ شناختی شامل فعالیت هایی است که با هماهنگی سایر ابزارهای قدرت متعدد ـ از ابزار قدرت نظامی و نیروهای امنیتی تا نیروهای رسانه ای و جریان های رسانه ای و ابزارهای مختلف ارتباطی ـ با هدف تأثیرگذاری بر نگرش ها و رفتار از طریق اثرگذاری بر شناخت انسان ها انجام می شود؛ چه با ایجاد اختلال در شناخت افراد و چه با محافظت از شناختی که در ذهن فرد شکل گرفته یا کاشته شده است. نعمتی انارکی در تشریح تفاوت جنگ شناختی با جنگ روانی و عملیات روانی، گفت: جنگ روانی اصطلاح قدیمی تری است، هرچند در دهه اخیر تعاریف آن (تقریباً 2010 تا 2014) بیشتر مطرح شده است. جنگ شناختی با جنگ روانی و عملیات روانی در خیلی جاها همپوشانی دارد، اما در خیلی موارد تفاوت بسیار عمده ای دارد. جنگ روانی عمدتاً واکنش های هیجانی ایجاد می کند و عملیات روانی ممکن است سریع عبور کند و وقتی نتیجه داد حتی به اتمام برسد؛ واکنش هایی که در ارتباط با افراد هدف عملیات روانی پدید می آید، واکنش های هیجانی است؛ مثلاً عکس العمل زودگذر یا هیجان خیابانی. اما جنگ شناختی عمدتاً سازوکارهای نظام باور را هدف می گیرد و وقتی اتفاق می افتد دیگر واکنش هیجانی به همراه ندارد؛ تغییر ذهن، فکر، باورها و نگرش ها اتفاق می افتد و بعد به رفتار می رسد. وقتی هم به رفتار برسد، نهادینه می شود و می تواند مدت زمان بسیار زیادی فرد را به آن سمت بکشاند. بنابراین در جنگ شناختی نیاز به تقویت بصیرت است، معیار و ملاک لازم دارد و آموزش مخاطب باید نسبت به راستی آزمایی آنچه دریافت می کند صورت گیرد. وی پنج موضوع را که باید درباره این جنگ شناخته شود برشمرد و بیان کرد: اول، شناخت ماهیت اطلاعات است که هر مطلبی لزوماً خبر معتبر نیست. دوم، شناخت اهداف پیام است که باید بپرسیم چه پیامی تولید شده، چه هدفی دارد و مخاطب پس از دریافت چه احساسی باید داشته باشد. سوم شناخت شیوه های اثرگذاری است، مانند ترس، خشم، امید، نفرت، احساس تحقیر و تعلق گروهی. چهارم، شناخت سازوکارهای رسانه ای دیجیتال است که الگوریتم ها می توانند مطلبی را که جامعه، آن را خیلی مهم نمی داند، مهم و تأثیرگذار نشان دهند. پنجم، شناخت مسئولیت فردی است و باید بدانیم آیا بازنشر یک خبر پس از اطمینان از درستی آن، بدون بررسی اعتبار، می تواند گسترش دهنده اطلاعات گمراه کننده باشد. نعمتی انارکی با اشاره به ابعاد ذهنی جنگ شناختی اظهار کرد: جنگ شناختی در باورهای دینی، ملی و هویتی آدم ها تردید ایجاد می کند و تهدید می کند. هم بعد شناختی دارد؛ یعنی قضاوت ما را دچار تردید می کند، آن قدر بمباران اطلاعاتی برای توجه دادن به یک مسیر خاص اتفاق می افتد که بعد شناختی انسان ها را که هدفش توجه و قضاوت آدم هاست و بعد عاطفی تحت تأثیر قرار می دهد، احساسات عمومی را دستکاری و جریحه دار می کند، خشم، ناامیدی، ترس و نگرانی ایجاد می کند. بخشی از این نگرانی ها شاید در جنگ های کلاسیک هم بود، اما شدت ایجاد ترس و ناامیدی به اندازه ای که اکنون در غذای رسانه ای اتفاق می افتد نیست. اکنون از لحاظ عاطفی هدف این است که خشم ایجاد کنند، ناامیدی را در جامعه رواج دهند و ترس ایجاد کنند؛ خود این امر، منجر به هرج ومرج، رفتار هیجانی و فاصله گرفتن از تفکر انتقادی می شود. این دانشیار دانشگاه صدا و سیما گفت: اگر من با تفکر انتقادی آشنا نبودم، اگر در حوزه پشت صحنه فعالیت های رسانه مطالعه و شناخت نداشتم، قطعاً شبکه ایران اینترنشنال بر من مخاطب اثر می گذاشت؛ اما تفکر انتقادی باعث شد مدتی خودم را بازیابی کنم، به ویژه خودم را در معرض این وضعیت قرار دادم تا ببینم چه اتفاقی برای مخاطب می افتد. در نهایت بعد رفتاری پدید می آید؛ بعد رفتاری می تواند کنش های غیر عقلانی، ضد منافع ملی و باورهای جدیدی که جای باورهای قبلی گرفته را به کنش های اجتماعی خاصی مانند نافرمانی تبدیل کند. وی برای درک رابطه رسانه با جنگ شناختی، پنج رابطه را برشمرد و تصریح کرد: تولید و انتشار روایت، برجسته سازی موضوعات، چهارچوب بندی واقعیت، تقویت یا تضعیف اعتماد و گسترش و تکثیر پیام پنج رابطه رسانه با جنگ شناختی است. روایت های مختلف از یک موضوع به شکل های مختلف روایت می شود و جنبه روایتی آن زبان و قاعده خاصی ندارد؛ یک روز از زبان من، یک روز از زبان دیگری و جنبه های مختلف آن برجسته می شود. برجسته سازی موضوع اهمیت دارد و واقعیت در چارچوب خاص خودشان قرار می گیرد و با تکرار که یکی از تکنیک های مهم جنگ شناختی است، تقویت می شود. اما تکرار به معنای تکرار عیناً یک خبر در ساعت 14 و 21 نیست؛ در تکرار، اطلاعات جدید ماهیت خبر را دگرگون می کند، محتوای جدید، عنصر جدید را برجسته می کند، یا همان خبر در ساعتی دیگر عنصر خبری، زمان و مکان را برجسته می کند تا میزان اثرگذاری اش بر ذهن مخاطب بیشتر شود. نعمتی انارکی در ادامه با اشاره به خطبه 153 نهج البلاغه گفت: حضرت علی(ع) درباره برخورد و مواجهه با فتنه ها و مواردی که اثر منفی و مخرب بر جامعه می گذارد، «واکسن بصیرت» را مطرح می کنند؛ بصیر کسی است که بشنود، ببیند، نگاه کند و از عبرت ها بهره بگیرد. یعنی اگر ما اکنون در شرایطی هستیم که می بینیم و می شنویم، ممکن است در دیدن و شنیدنمان غیرارادی هم باشد و چیزی به گوشمان برسد یا در معرض دیدمان قرار گیرد، مهم این است که بصیر باشیم و از آنچه می بینیم و می شنویم عبرت بگیریم تا بتوانیم تشخیص دهیم. وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به رابطه مخاطب با جنگ شناختی گفت: مخاطب هدف است و هدف اثرگذاری هم هست؛ مخاطب به عنوان دریافت کننده و بازنشرکننده پیام مطرح است. عمدتاً پیام را از فضای رسانه دریافت می کنیم و به محتوا توجه داریم، اما شکل درست رابطه مخاطب و رسانه این است که مخاطب به عنوان کنشگر محسوب شود؛ یعنی دریافت می کند، می بیند، می شنود و می خواند، ولی برای خودش سبک سنگین می کند. این وضعیت باید در سطح جامعه رسانه ای ما آموزش داده شود تا افراد جامعه به کنشگرانی تبدیل شوند که بیهوده تحت تأثیر هر پیامی قرار نگیرند و قدرت تحلیل و تفسیر محتوا را داشته باشند. وی با تأکید بر اینکه روش ها لزوماً به معنای وقوع جنگ شناختی نیست، تصریح کرد: از این روش ها در جنگ شناختی استفاده می شود، اما برای تشخیص باید به هدف، زمینه، هماهنگی اقدامات و اثر مورد نظر توجه کنیم. خیلی از این روش ها در تبلیغات تجاری، ارتباطات سیاسی و محتوا سازی رسانه ها استفاده می شود و به خودی خود نشانه عملیات خصمانه نیستند؛ باید هدف طرف و زمینه منازعه را بشناسیم و بدانیم این اطلاعات با چه هدفی منتشر می شود و مخاطب باید چه شناختی کسب کند. نعمتی انارکی، شناخت سازوکارهای ذهنی، شناخت منبع اطلاعات و قدرت راستی آزمایی، شناخت نقش احساسات در قضاوت و شناخت الگوریتم ها و ردپای دیجیتال را از ضرورت های مخاطب در فضای رسانه ای امروز دانست و اظهار کرد: اکنون شناخت افراد جامعه نسبت به محتوای رسانه ای در مقایسه با گذشته خیلی افزایش پیدا کرده است. سواد رسانه ای به این معنی نیست که تعریف روزنامه و رادیو را بدانیم، بلکه به این معنی است که مخاطب با تفکر انتقادی، شناخت به دست بیاورد و تفاوت بین خبر، تحلیل و نظر را تشخیص دهد. وی در پایان گفت: مخاطب می تواند فقط مصرف کننده محتوا باشد، محتوا را بررسی و روایت ها را مقایسه کند و واقعیت را از شایعه تشخیص دهد، اما تحلیلگر رسانه کسی است که ساختار محتوای رسانه را شناسایی و مطالعه کرده و نحوه دستکاری پیام را بررسی می کند. بنابراین در جنگ شناختی باید افراد جامعه را به سمت سطح سوم، یعنی سطح تحلیل رسانه و محتوا سوق داد؛ این است که می تواند جامعه را از شرایطی که جنگ شناختی از طرف مقابل پدید می آورد مصون نگه دارد. انتهای پیام
{{name}}
{{content}}