معرفی ظرفیت های کهگیلویه و بویراحمد در قاب عکاسان کشوری
یاسوج- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کهگیلویه و بویراحمد از اجرای برنامه ملی هنری تور تخصصی عکاسی با حضور عکاسان برجسته کشوری در سطح این استان خبر داد.
صنعت نشر امروز با یک پرسش حیاتی روبروست: بقا یا رسالت؟ با تغییر سبک زندگی مخاطب و تغییر قواعد بازار، ناشران میان حفظ استاندارد های فرهنگی و پاسخگویی به نیاز های اقتصادی بازار گرفتار شده اند. آیا رویکرد فعلی بازار، کتاب را از یک ابزار تعالی فرهنگی به یک کالای تجاری صرف تبدیل کرده است؟ در همین راستا و به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی خبرنگار ایکنا از قم با محمدباقر انصاری ، ناشر و کنشگر فرهنگی به گفت و گو نشسته است؛ محمدباقر انصاری را نمی توان فقط یک مدیر نشر دید.
صنعت نشر امروز با یک پرسش حیاتی روبروست: بقا یا رسالت؟ با تغییر سبک زندگی مخاطب و تغییر قواعد بازار، ناشران میان حفظ استاندارد های فرهنگی و پاسخگویی به نیاز های اقتصادی بازار گرفتار شده اند. آیا رویکرد فعلی بازار، کتاب را از یک ابزار تعالی فرهنگی به یک کالای تجاری صرف تبدیل کرده است؟
در همین راستا و به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی خبرنگار ایکنا از قم با محمدباقر انصاری، ناشر و کنشگر فرهنگی به گفت و گو نشسته است؛ محمدباقر انصاری را نمی توان فقط یک مدیر نشر دید. او دانش آموخته دکتری فلسفه هنر و مدرس دانشگاه در رشته ادبیات نمایشی و فلسفه هنر است؛ اما نزدیک به دو دهه نیز مدیر نشر پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مؤسسه بوستان کتاب، از ناشران بزرگ کشور بوده است. همین موقعیت دوگانه، او را به راوی مناسبی برای پاسخ به پرسش های ذکر شده در بالا تبدیل می کند.
هیچ کدام را نمی توان به تنهایی «مهم ترین» دانست؛ این ها یک زنجیره اند و هر حلقه، حلقه بعدی را خفه می کند. اما اگر بخواهیم ریشه را نشان دهیم، باید از هزینه تولید شروع کنیم. قیمت کاغذ تحریر در یک سال از حدود دومیلیون تومان به ازای هر بند، به بیش از ده میلیون تومان رسیده و تورم این بازار در یک سال نه به درصد که باید بگویم چندین برابر شده است. باید توجه داشت سهم کاغذ از هزینه انتشار هر کتاب از بیست درصد به شصت درصد جهش کرده است. این یعنی ستون فقرات تولید کتاب شکسته است.
وقتی هزینه تولید چنین جهشی می کند، قیمت کتاب هم به ناچار بالا می رود. اما این افزایش قیمت با کاهش قدرت خرید مردم تلاقی می کند. کتاب از سبد خانوار حذف شده و خانواده ها در نهایت توان خرید آثار آموزشی را دارند، نه بیشتر. نتیجه، تغییر الگوی مصرف است: مخاطب به سمت کتاب دست دوم و نسخه های دیجیتال می رود و شمارگان کتاب به کمتر از صد نسخه سقوط می کند. به عبارت دیگر، گرانی کاغذ آغازگر بحران است، اما کاهش قدرت خرید و تغییر الگوی مصرف، آن را به یک «رکود تورمی» تمام عیار در صنعت نشر تبدیل می کند.
این اتفاق در حال وقوع است و اگر صادق باشیم، بخشی از ناشران این کار را کرده اند. مدیر یکی از انتشارات فعال کشور صریحاً می گوید: «به برخی حوزه ها دیگر ورود نمی کنیم چون دیگر خریدار ندارد». این جمله، وصیت نامه فرهنگی یک ناشر نیست؛ اعلام وضعیت اضطراری یک بنگاه اقتصادی است.
اما نکته ظریف اینجاست که «پرفروش» در بازار امروز ایران، لزوماً به معنای «تجاری بی ارزش» نیست. بسیاری از آثار پرفروش، کتاب های خاطرات، تاریخ شفاهی و ادبیات مستند هستند که هم مخاطب عام دارند و هم ارزش فرهنگی. مشکل وقتی آغاز می شود که منطق «فروش» به طور کامل جای منطق «انتخاب» را بگیرد. در آن لحظه، ناشر از یک «انتخاب گر فرهنگی» به یک «توزیع کننده محصول» تنزل پیدا می کند. من این تنزل را در دو دهه مدیریت نشر دیده ام؛ گاهی نه به عنوان یک انتخاب آزاد، بلکه به عنوان یک تسلیم اجباری در برابر فشار هزینه ها.
تبدیل «فعالیت فرهنگی» به «فعالیت اقتصادی با حاشیه سود محدود» توصیف دقیقی است، با یک قید مهم، این حاشیه سود، در بسیاری از موارد نه محدود بلکه منفی است. وقتی شمارگان به پنجاه نسخه می رسد و ناشر ناچار به چاپ دیجیتال روی می آورد، دیگر صحبت از سود اقتصادی بی معناست؛ صحبت بر سر بقا است.
در چنین شرایطی، ناشر ناچار است در انتخاب اثر، به معادله «هزینه تمام شده – احتمال فروش» فکر کند. این معادله، ناخودآگاه ارزش ادبی و فرهنگی را به حاشیه می راند. اما یک تفکیک مهم لازم است: ناشرانی که پشتوانه نهادی دارند، مانند پژوهشگاه ها و مؤسسات فرهنگی، هنوز می توانند با تکیه بر مأموریت خود، آثاری را منتشر کنند که بازگشت سرمایه سریع ندارند. اما ناشر خصوصی مستقل، در عمل چاره ای جز وزن کشی ظرفیت فروش در کنار ارزش فرهنگی ندارد. این وزن کشی، نشانه بی اخلاقی ناشر نیست؛ نشانه تغییر نسبت قدرت میان فرهنگ و اقتصاد در یک صنعت است.
تعارض وجود دارد، اما مهلک نیست. تجربه من در مدیریت نشرهای بزرگ نشان می دهد تعادل، نه با چشم پوشی از یکی بلکه با تنوع سبد انتشار ممکن است. یک ناشر می تواند بخشی از منابع خود را به آثار پرفروش تر اختصاص دهد تا بخش دیگری را که رسالت فرهنگی اش را تشکیل می دهد، تأمین مالی کند. این همان منطق یارانه درونی است: فروش یک عنوان عامه پسند، هزینه انتشار یک عنوان تخصصی را جبران می کند.
اما این تعادل، یک شرط حیاتی دارد: ناشر باید به اندازه کافی بزرگ و منعطف باشد تا بتواند چنین سبدی را مدیریت کند. ناشران کوچک و متوسط که ستون فقرات نشر کشور هستند، در شرایط فعلی حتی از مدیریت هزینه های ثابت خود عاجزند. برای آن ها، تعادل میان رسالت و بقا به یک انتخاب صفر و یک تبدیل می شود؛ یا فرهنگی بمان و تعطیل شو، یا تجاری شو و بمان. اینجاست که خلأ سیاست گذاری آشکار می شود؛ سیاست گذاری ای که باید هزینه فرهنگی ماندن را برای ناشرانی که توان مالی ندارند، کاهش دهد.
تجاری شدن، ذاتاً کیفیت را تخریب نمی کند. بسیاری از کتاب های ارزشمند جهان، دستامد صنعت نشر تجاری اند. مشکل ایران این نیست که نشر «تجاری» شده؛ مشکل این است که نشر در ایران «تجاری سازی اجباری» را در بدترین شرایط اقتصادی تجربه می کند. وقتی ناشر برای پرداخت اجاره و حقوق کارمند خود تحت فشار است، دیگر فرصت و حوصله ویرایش دقیق، طراحی فاخر و سرمایه گذاری بلندمدت روی یک اثر ماندگار را ندارد.
پیوند میان اقتصاد موفق و محتوای ارزشمند، ممکن است، اما نیازمند دو پیش شرط است؛ نخست، ثبات در هزینه های زیرساختی مانند کاغذ، چاپ و توزیع؛ تا ناشر بتواند برای یک پروژه فرهنگی برنامه ریزی چندساله کند؛ دوم، وجود بازارهای مکمل مانند صادرات، حق ترجمه و نسخه دیجیتال است تا درآمد ناشر تنها به فروش داخلی نسخه فیزیکی وابسته نباشد. بدون این دو، تجاری شدن به معنای سطحی شدن خواهد بود، نه حرفه ای شدن.
در شرایط عادی، ناشر خوب هم پاسخگوست و هم جریان ساز. اما در وضعیت فعلی، تعادل به شدت به سمت پاسخگویی متمایل شده است. مدیر یکی از انتشارات، این وضعیت را این طور توصیف می کند: «ناشران به جای جریان سازی، تابع بازار شدند». این یک واقعیت تلخ است؛ وقتی حاشیه خطا برای ناشر به صفر می رسد، او دیگر نمی تواند خطر جریان سازی را بپذیرد.
جریان سازی فرهنگی ذاتاً خطر پذیر است؛ ممکن است یک کتاب ارزشمند در سال اول فروش نرود و سال سوم کشف شود. ناشری که با بحران نقدینگی دست وپنجه نرم می کند، توان تحمل این ریسک و خطر را ندارد.
بنابراین، سلیقه مخاطب امروز را تا حد زیادی شرایط اقتصادی شکل می دهد، نه سیاست گذاری فرهنگی ناشر. مردم به دنبال کتاب هایی می روند که به دردشان بخورد، سرگرم شان کند یا ارزان تر باشد. این سلیقه نیست؛ استراتژی بقا است. تا زمانی که این استراتژی بقا بر مخاطب حاکم باشد، ناشر نیز ناچار است به جای شکل دهی به سلیقه، به تبعیت از آن تن دهد.
حمایت ها در بهترین حالت، مسکن بوده اند، نه درمان. تخصیص ارز ویژه برای واردات کاغذ و زینک، نشان دهنده توجه دولت است. اما مشکل، سازوکار اجرا و پایداری این حمایت هاست. ناشران بارها تأکید کرده اند که سهمیه کاغذ حذف شده و حمایت مؤثری وجود ندارد و تقریباً همه سازوکارهای حمایتی از بین رفته است.
یک نقد جدی به شکل فعلی حمایت ها هم وجود دارد: حمایت از «کالا» به جای حمایت از «ناشر». وقتی فلان مسئول فرهنگی وزارت ارشاد تأکید می کند: «یارانه کاغذ را حمایت از ناشر نمی دانیم، بلکه حمایت از کالای خوب خواندنی است» و «شیب یارانه باید به سمت مصرف کننده برود». این رویکرد و نگاه از منظر عدالت فرهنگی قابل دفاع است، اما یک پیامد ناخواسته دارد؛ ناشرانی که آثار تخصصی و کم مخاطب تولید می کنند، از این حمایت ها بهره کمتری می برند، درحالی که هزینه تولید آن ها به ازای هر نسخه بالاتر است.
لذا حمایت ها باید هدفمند و متمایز باشند؛ حمایت از کالای پرفروش برای کاهش قیمت مصرف کننده و حمایت از ناشر تخصصی برای حفظ تنوع فرهنگی.
در خصوص پایداری اقتصادی نشر نیز باید گفت این پایداری، پیش از هر چیز به کاهش ریسک ساختاری وابسته است، نه به افزایش حجم یارانه. طبق تجربه مدیریتی خودم سه راهکار عملی می توانم پیشنهاد بدهم؛ نخست، تنوع بخشی به درآمد از مسیرهای غیرفروشگاهی، ناشر نباید تنها به فروش نسخه فیزیکی در بازار داخلی وابسته باشد. فروش حق ترجمه، تولید محتوای صوتی و دیجیتال و عرضه در پلتفرم های بین المللی می تواند جریان درآمدی مکمل ایجاد کند. این مسیر نیازمند زیرساخت حقوقی و فنی است، اما وابستگی به حمایت دولتی را کاهش می دهد.
دوم، توسعه الگوهای اشتراکی و عضویت؛ کتابفروشی ها و ناشران می توانند با ارائه خدمات اشتراک کتاب(فیزیکی یا دیجیتال)، درآمد مستمر و قابل پیش بینی ایجاد کنند. این الگو در بسیاری از کشورها آزموده شده و خطر ناشی از فصلی بودن فروش را کاهش می دهد.
سوم، تقویت زنجیره توزیع و حذف واسطه های غیرضروری؛ بحران نقدینگی کتابفروشان و محدودشدن عرضه، یکی از حلقه های اصلی بحران نشر است. ایجاد سازوکارهای مستقیم میان ناشر و مخاطب(پلتفرم های فروش اختصاصی، فروش سازمانی، فروش در نهادهای آموزشی و فرهنگی) می تواند حاشیه سود را در همان زنجیره حفظ کند، بدون آنکه ناشر به حمایت بیرونی وابسته شود.
پیش بینی من، ترکیبی از هر دو است، اما با وزن سنگین تر بر سمت کوچک شدن و تعطیلی. گزارش های میدانی از تعطیلی زنجیره ای کتابفروشی ها و ناشران کوچک و متوسط حکایت می کند و بسیاری از فعالان، بدون حمایت مستقیم و قاطع، شاهد تعطیلی گسترده ناشران کوچک و متوسط که ستون فقرات نشر کشور محسوب می شوند، خواهند بود. کاهش فروش نسخه های کتاب در نمایشگاه کتاب تهران و فروشگاه های بزرگ کتاب، زنگ خطر ورشکستگی دسته جمعی را به صدا درآورده است.
اما رونق به معنای بازگشت به وضعیت پیش از بحران، در افق پنج ساله واقع بینانه نیست. آنچه ممکن است، بازسازی محدود و تغییر ساختاری است، تعداد ناشران کاهش می یابد، اما ناشرانی که باقی می مانند، ناچار به الگو های ترکیبی انتشار فیزیکی + دیجیتال + خدمات فرهنگی روی می آورند. این فرایند، دردناک، اما در بلندمدت می تواند به یک اکوسیستم نشر کارآمدتر، اما کوچک تر منجر شود.
خطر اصلی این است که در این کوچک سازی، تنوع فرهنگی قربانی می شود؛ یعنی ناشرانی که آثار تخصصی و کم مخاطب منتشر می کنند، پیش از دیگران از میدان خارج می شوند. سیاست گذاری پنج سال آینده باید دقیقاً بر حفظ این هسته تنوع آفرین متمرکز باشد.
بله، هستند، اما تعدادشان محدود است و عمدتاً در حوزه نشر نهادی و عمومی مانند پژوهشگاه ها، دانشگاه ها، حوزه های علمیه و مؤسسات فرهنگی فعالیت می کنند. این ناشران به دلیل پشتوانه نهادی، می توانند بخشی از هزینه های خود را از منابع غیرفروش تأمین کنند و به این ترتیب، آثاری را منتشر کنند که بازگشت سرمایه سریع ندارند.
اما در بخش خصوصی، این نگاه به سرعت در حال تبدیل شدن به یک رویکرد غیرواقع بینانه است؛ نه به این دلیل که ناشران خصوصی بی رسالت اند، بلکه به این دلیل که اقتصاد نشر، دیگر تحمل این ایثار را ندارد. ناشری که ماهانه باید حقوق کارکنان و اجاره دفتر را بپردازد، نمی تواند برای سال ها روی یک پروژه فرهنگی کم مخاطب سرمایه گذاری کند. اگر این روند ادامه یابد، رسالت فرهنگی نشر نه به یک انتخاب، بلکه به یک امتیاز طبقاتی برای ناشران برخوردار تبدیل می شود. این بزرگ ترین خطر برای تنوع فرهنگی کشور است.
مرز میان «ناشر فرهنگی» و «بنگاه اقتصادی» در منطق تصمیم گیری است، نه در ماهیت محصول. ناشر فرهنگی، حتی وقتی کتاب پرفروش منتشر می کند، آن را به عنوان بخشی از یک پروژه فرهنگی می بیند؛ بنگاه اقتصادی، کتاب را به عنوان یک قلم موجودی می بیند که باید بچرخد.
بله، فشارهای اقتصادی این مرز را تا حد زیادی فروریخته است. وقتی شمارگان به پنجاه نسخه می رسد، وقتی ناشر شرمنده می شود که کتاب را با آن قیمت عرضه کند و وقتی صریحاً می گوید: «به برخی حوزه ها دیگر ورود نمی کنیم، چون خریدار ندارد»، دیگر نمی توان با اطمینان گفت ناشر انتخاب گر فرهنگی است. او در بسیاری از موارد، به فروشنده محصولی تبدیل شده که پیش از تولید، باید بازار آن را تضمین شده ببیند. این یک دگردیسی تحمیلی است، نه یک انتخاب ایدئولوژیک.
اما من همچنان امیدوارم. تجربه دو دهه مدیریت نشر به من آموخته که ناشران ایرانی، حتی در سخت ترین شرایط، ذخیره ای از تعهد فرهنگی دارند که با سیاست گذاری درست و حمایت هدفمند، می توان آن را فعال نگه داشت. کتاب، کالایی است که هم می توان آن را فروخت و هم می توان آن را انتشار داد؛ تفاوت در نیت و در ساختارهایی است که آن نیت را ممکن یا ناممکن می کنند. امروز، ساختارها بیش از نیت ها در بحران اند.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}