قرآن کریم پاسخی به بحران معنای زندگی در جهان معاصر دارد

اسدالله رحمان زاده ، مدرس فلسفه در کالج کانتراکاستای آمریکا که سال ها به مطالعه و تجربه جریان های مختلف فلسفی غرب پرداخته، در گفت وگو با ایکنا بیان کرد: ریشه بحران معنای زندگی را باید در فقدان انسجام وجودی انسان جست وجو کرد. او در این گفت وگو با تکیه بر مفاهیم قرآنی همچون حق، علم، حقیقت و تسلیم، از خوانشی وجودی از قرآن کریم سخن می گوید؛ خوانشی که به باور او می تواند راهی برای عبور از پوچ گرایی و بازیابی معنای زندگی پیش روی انسان معاصر قرار دهد.

اسدالله رحمان زاده، مدرس فلسفه در کالج کانتراکاستای آمریکا که سال ها به مطالعه و تجربه جریان های مختلف فلسفی غرب پرداخته، در گفت وگو با ایکنا بیان کرد: ریشه بحران معنای زندگی را باید در فقدان انسجام وجودی انسان جست وجو کرد. او در این گفت وگو با تکیه بر مفاهیم قرآنی همچون حق، علم، حقیقت و تسلیم، از خوانشی وجودی از قرآن کریم سخن می گوید؛ خوانشی که به باور او می تواند راهی برای عبور از پوچ گرایی و بازیابی معنای زندگی پیش روی انسان معاصر قرار دهد. مشروح گفت وگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا _ در ابتدا لطفا درباره واژه معنای زندگی و ابعاد آن توضیح دهید. آیا این مسئله مفهومی است که اصالتاً از بستر تفکر غرب ایجاد شده و به فرهنگ ما آمده است یا در فرهنگ ایرانی اسلامی نیز مطرح بوده؟  

امروزه بسیاری از جوانان کم و بیش با مسئله بحران معنا در ذهنشان روبرو هستند. علت این امر به مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی در این جامعه بر می گردد. در این شرایط ما دو فضای فکری متفاوت می بینیم. یکی فضای دینی و دیگری فضایی که انگار دارد از دین دوری می کند. بنابراین به نظر می آید معنای زندگی یک مسئله غیر دینی است. موضوع معنای زندگی در آثار داستایوفسکی و نیچه قابل مشاهده است. داستایوفسکی مسئله بحران نیهیلیسم را که به معنای پوچ گرایی است، تعاقب تسلط دین می بیند و می گوید اساساً نیهیلیسم یک واکنش به فساد دینی است و بنابراین کلیسا در غرب به بحران های متعددی مبتلا شده. می دانید که کلیسای کاتولیک به فساد و به نوعی رشوه گرفتن از مردم برای رستگاری مبدل شده بود. پروتستانیزم در مقابل این جریان قد علم کرد. ولی خود جریان پروتستانیسم نتوانست یک جریان روشن و یکپارچه ای را در رابطه با معنای زندگی و سیاست و اقتصاد پیش ببرد و بحران های متعددی بعد از جنبش پروتستان به وجود آمد. نهاد دینی در اواخر قرون وسطا به بن بست می رسد و جریان تفتیش عقاید پیش می آید که مردم به خاطر عقایدشان در آتش سوزانده می شدند. در واکنش به آن اتفاقات، سکولاریزیشن یا افسون زدایی از دنیا شکل گرفت. جریان از قرن 14 و 15 با دکارت شروع می شود. آنها به خدا معتقد بودند اما به قول نیچه، خدایی زدایی از طبیعت را امری خوب می دانستند. اینها همه یک نوع واکنش به بن بست است. یعنی آن امری که به زندگی ما معنا بدهد، تبدیل به یک هیولا شده. نه تنها معنا ندارد بلکه به یک سیستم سرکوبگر و خشن تبدیل شده؛ همان طور که داستایوفسکی و نیچه می گوید.

داستایفسکی و نیچه در قرن نوزدهم هستند و حالا من راجع به قرن پانزدهم صحبت می کنم. از قرن چهاردهم و پانزدهم که دین نمی تواند به آن شکلی که باید پاسخگو باشد، تبدیل به یک هیولا می شود. در این شرایط کلیسا تفتیش عقاید می کند و عقاید را سانسور می کند و علما و متفکرین مثل گالیله را مجبور می کند تا همه براساس آن چیزی که آنها تفسیر می کنند، حرف بزنند.

مسئله نیهیلیسم یک واکنش به زمانی است که دین به جایی می رسد که خودش پوچ می شود؛ همانند یک کپی بدون اصل. اشعار حافظ هم واکنشی نسبت به پوچ گرایی دینی و زهدفروشی است. جریان روشنگری به جایی رسید که اینها را کنار گذاشت و تصمیم گرفت که خودمان با عقل به واقعیت برسیم. یعنی انسانی که خودش به خودش آیین می دهد و معنا را پیدا کند.

اینکه ما به زندگی خودمان معنا دهیم، بسیار خوب است و به انسان شور و شعف می دهد. کانت می گوید که روشنگری غرب خروج از صغارت فکری است یعنی توقف روندی که اجازه می دهد تا دیگران برای شخص تصمیمی بگیرند و به جای او فکر کنند. داستایوفسکی معتقد است که حرکت واکنشی غرب، پاسخی در برابر پوچی و بی معنایی دینی بود. آنهایی که مبلغ و مبشر معنا هستند، خود تفکر و رفتار منسجمی ندارند. می گویند که من مؤمن هستم اما رابطه ای که با انجیل می گیرند چه رابطه ای است؟ رابطه ای که با مردم می گیرد چه رابطه ای است؟ رابطه ای که با خودش می گیرد چه رابطه ای است؟ این رابطه کاملا نامنسجم می شود و مردم این را می فهمند. وقتی کسی با شما حرف می زند، پس از مدتی معاشرت و مشاهده رفتارهای او، می توان فهمید که او در سیستم فکری و وجودی خود منسجم هست یا نه. چون این موضوع بحث وجودی است و نه یک بحث فکری.

انسان می تواند درباره یک فضیلت اخلاقی کلی قلم فرسایی کند اما در عمل کاملا مخالف آن ارزش عمل کند. مردم عدم انسجام و زهدفروشی و ریا را تشخیص می دهند. نهادهای دینی ادعای داشتن معنا را داشتند. آنها به مردم می گفتند ما به زندگی شما معنا می دهیم اما در عمل به پوچی رسیدند و به یک نهاد سرکوبگر و خشن تبدیل شدند. در این فضا روشنگری غرب به سمت دیگر یعنی خردورزی و عقل می رود و این ماجرا با جریان شناخت علوم طبیعی و علوم انسانی و علوم فلسفی مدرن و تکنولوژی و سرمایه داری همراه شد.

ایکنا: اینکه خود ما به زندگی مان معنا بدهیم چه ایرادی دارد؟ زیرا سبب می شود که شخص به دنبال یک فعالیت برود. امروزه جوانان ما خیلی دنبال این مسئله هستند که چه در زمینه ورزش، هنر، علم، مهارت و حتی سرگرمی، بالاخره یک تمسک گاهی باید پیدا بشود که به آن چنگ بزنند و زندگی برای آنها معنا پیدا کند. این ظاهرا عامل خوب و نجات بخش است. پس ایراد فلسفی کار کجاست؟ 

مشکل دقیقاً همان عدم انسجام است. این فقط یک مفهوم نیست بلکه یک مفهومی وجودی است. می بینی که افراد نسخه های بدون اصل هستند و بین رفتار و گفتارشان تضاد هست. یعنی نمی تواند حتی از عقایدش دفاع کند. مسیحیان در ابتدا انجیل را در حد خواندن در نظر می گرفتند و سپس فهمیدند که باید آن را تاریخی بخوانند و بعد که تاریخی خواندند، فهمیدند که اصیل و واحد نیست و 4 روایت در 4 مقطع تاریخی است و کم کم بنیان هایش در بستر تاریخ از هم پاشید.

این مسئله عدم انسجام و پوچی، روایت واکنش انسان ها در طول تاریخ است. پیشنهاد من این است که همه روایت ها چه آن چیزهای که ما می پسندیم و چه آن مواردی که نمی پسندیم به عنوان روایت خدا بدانیم. یعنی همه این اتفاقات را در بستر مشیت و خواست الهی ببینیم. آن زمان یک مقداری فکر ما انسجام بیشتری پیدا می کند.

انسان ها در طول قرون وسطی و حاکمیت کلیسا، تحت خفقان شدید بودند. وقتی این فضا شکسته شد، تمام منافذ فکری آنها گشوده شد و فضایی شورانگیز پدید آمد که با خرد خود بروند و معنای زندگی را پیدا کنند. وقتی سیر این نوسان تاریخی را بررسی کنید، می بینید که به قطب دیگر انتهای خودش می رسد. اندیشمندان در این حرکت می خواستند بنیاد های عقلی را استانداردسازی کنند و عقل گرایی و تجربه گرایی و تئوری کانت به وجود آمد که سعی کرد همه اینها را به هم متصل کند. سپس هگل و نیچه مارکس پدید آمد. از قرن پانزدهم تا قرن نوزدهم این تمایل و این آرزو بود که با یک سری مفاهیم بنیادین جدا از تجربه دینی، بتوان بنیاد شناخت را تشخیص داد. دکارت در تجربه گرایی سعی کرد هستی شناسی و مسائل وجودی و فلسفه اخلاق را جدای از دین توضیح دهد. این بدین معنا نیست که آنها افراد بی اعتقادی بودند بلکه هدفشان رسیدن به درک و شناخت، خارج از آموزه های کلیسا بود.

من هم همراه با این افکار سفر کردم اما شکست خوردم. یکی از دلایل روشن این شکست را نیچه به روشنی بیان می کند که خدا مرده است. نیچه در قرن نوزدهم زندگی می کرد و فردی است که بصیرت خاصی دارد و می تواند آینده نیهیلیسم را ببیند در حالیکه دیگران قادر بر این کار نبودند. نیچه، داستایوفسکی را به عنوان مهم ترین روانشناس زندگی اش می داند.

داستایوفسکی می گوید که بی معنا شدن نهاد دین، جامعه را به سمت پوچ گرایی می برد اما نیچه علاوه بر تأیید این نظر، نقطه مقابل آن را هم می بیند و آن این است که خود تفکر مدرن هم از هم پاشیده است. نوعی که نیچه از خدای مُرده صحبت می کند یا تفسیری که من از آن دارم، این است که این اواخر قرن هجدهم، داروینیسم شکل گرفته است. ایده داروینیسم اکنون در قرن بیست و یکم تازه گل کرده و عجیب است دنیل دنت یک کتابی دارد به نام «ایده خطرناک داروین». در فلسفه علم تامس کوهن می گوید که ما باید متد داروینیسم را در فلسفه علم اجرا کنیم. نیچه در قرن نوزدهم گفت که من فیلسوف قرن بیست و یکم هستم زیرا می دانست این اتفاق می افتد. نیچه، داروین را می شناخت با داروین هم البته موافق نبود. نیچه فهمید که در تفکر داروینیسم، مقصد از بین می رود. البته حذف کردن غایت، از زمان دکارت شروع شد. تفکر ارسطویی چون علت غایی را حذف نمی کند، از انسجام بیشتری برخوردار است.

ایکنا: منظور شما از غایت چیست؟ آیا همان مفهوم آخرت و هدف یک کار مد نظر است یا یک مفهوم فلسفی در تفکر دکارتی؟ 

از نقطه نظر ارسطو، هر کاری یک غایتی دارد. وقتی نجار میزی را می سازد، نظرش به غایت میزسازی است و می خواهد میز ساخته بشود یا مثلا غایت یک حبه دانه درخت، این است که یک درخت بشود. ارسطو معتقد به چهار علت بود که یکی از آنها علت غایی است. اما این تفکر در طول زمان شکست می خورد. دانشمندان فهمیدند که این نگاه نمی تواند با مشاهدات طبیعی تطابق پیدا کند. یعنی به این نتیجه رسیده اند که اگر ما می خواهیم طبیعت را توصیف کنیم، نمی توانیم دائماً از نقطه نظر علت غایی حرکت کنیم.

دکارت علت غایی را کنار می گذارد علت فاعلی را جلو می گذارد یعنی آن تعامل چیزهاست که با همدیگر به پدیده ها شکل می دهد نه یک غایتی در انتها. این دیدگاه در طول 5 قرن پیاده می شود و داروین با پیدا کردن شواهد برای واقعیت تکامل، اساساً به سمت غایت نمی رود.

داروین نشان می دهد که چنین غایتی وجود ندارد. داروین نمی گوید که اجزاء تعامل می کنند تا چشم به وجود بیاید بلکه هر چیزی که پدید بیاید، مظهر ذرات مُرده است. آگاهی یک چیز مشتق و ثانوی است. دنیل دنت می گوید این فکر خطرناک است. از همین جا بحث هوش مصنوعی ایجاد شد. علم امروز مدعی است که می تواند دستگاهی بسازد که عین ما رفتارهای علمی و آگاهان از خود نشان دهد اما خود آگاه نباشد. اگر این دستگاه بتواند عین انسان رفتار کند، پس نقش آگاهی در انسان چیست؟ اگر بتوان ماشینی ساخت که عین انسان باشد، پس نقش معنای زندگی چیست؟
من با بچه های کلاس هفتم و هشتم صحبت می کردم و آنها می گفتند که ما در ماتریکس هستیم و از کجا معلوم که تو واقع باشی؟ اینها محصول تفکر ذهن گرایانه است. وقتی انسان در ذهن گیر بیافتد چطور باید بفهمد که دیگران واقعی هستند؟ این نگاه به نوعی داستان تاریخ فلسفه است که شخص در ذهن خودش گیر افتاده است و خدا و جهان و واقعیت همه و همه اموری ذهنی می شوند نه حقیقی.

در قرن بیستم کواین و دیویدسون می ‎گویند که حقیقت یک توافق بین الاذهانی است و فقط ارزش عملی دارد و این حرف آنها به معنای پوچی است.

ایکنا- استاد اگر درست متوجه شده باشم مشکل این نوع معنا دادن به زندگی توسط خود شخص این است که چون دیدگاه معنوی را کنار زدیم و می خواهیم بدون عامل معنویت و حضور خداوند به آن برسیم، به بنیادی نمی رسد زیرا همه چیز ذهن گرا است. طبیعت هم مرده و زیر مجموعه مرگ هست. در این فضا به زندگی شخصی آسیب وارد می شود؟

دقیقا اما تبدیل به کلیشه می شود. دانش آموزان و نوجوانان این طوری فکر می کنند که آن هم یک واکنش بر علیه خشونت دینی است. ملاک و معیار حقیقت دقیقاً خود فرد می شود. شما در آمریکا بروید با هر نوجوانی صحبت کنید می گوید که زندگی معنایی ندارد جز معنایی که من به آن می دهم.

وقتی دانشجویان درباره معنای زندگی از پروفسور چامسکی که می گویند هوشمند ترین مرد دنیا است، پرسیدند گفت که زندگی هیچ معنایی ندارد مگر اینکه خودت به آن معنا بدهی. بله اگر من بگویم معنای زندگی یک کاسه گیلاس است، شما همین را به آن معنا می دهی. این نگاه را حتی فرهیختگان شان نیز دارند. فرق ندارد در چه جبهه فکری باشند. فوکو افکار متضاد فکر چامسکی دارد. او پست مدرن است. شما اگر نگاه کنید همه همین حرف را می زنند که زندگی معنایی ندارد جز معنایی که تو به آن می دهی. اصطلاحی که فوکو به کار می برد و به دنبال نیچه یک مقدار شاعرانه تر است، این است که تو خودت را خلق می کنی.

ایکنا- این جمله که تو خودت را باید خلق کنی، جمله خیلی کلیدی و خیلی کلیشه ای در جامعه ایران است.

اینها از آنجا آمده و به نظر می آید قیاس کوچکی در مقابل پوچی دینی و ظهور رشد غرب است. وقتی روشنگری غرب آمد، انسان خدایی را مطرح کرد. وقتی که در مقیاس کوچک می آید می شود من به خودم معنا می دهم. این قیاس کوچک همان فرآیند است و داستان به اینجا می رسد که طرف خیلی فکر می کند که هیجان زده می شود که من می روم خودم را خلق می کنم. این حرف پوچی است. چه این حرف را چامسکی، فوکو یا آقای ملکیان بگوید. زیرا این حرف بنیان ندارد چه از نظر وجودی و چه از نظر منطقی. قبل از این  جمله این سؤال مطرح می شود که تو چه کسی هستی که می خوهی خودت را خلق کنی.

ایکنا- دنبال آن چرخه معیوب می افتند که به پرسش های می رسند که بنیادی برای آن ندارد؟ 

نمی توانی توضیح دهی  که من خودم را خلق کنم یعنی چه. تو معتقد به تفکر خودبنیان هستی که آن تفکر به بن بست می رسد. همان طور که گفتم نیچه این را اعلام می کند که با مرگ خدا حقیقت که سایه خدا بود می میرد. این مسئله منطقی صرفا نیست اتفاقا منطق نمی تواند پاسخ بدهد. این رویا تا قرن بیستم ادامه پیدا کرد. راسل، رورتی و ویتگنشتاین این رویا را داشتند که می توانند از طریق منطق تا یک حدی واقعا پاسخ بدهند که با خرافات و مشکلات معنا و مشکل معنا را حل کنند چون می گویند معنا، مفهوم متافیزیکی است. تو می خواهی به وجود خودت معنا بدهی در حالی که سرت را بر دیوارهای زبان می کوبی. خوب زبان یک مفهوم معنایی است که تو می گویی معنای این جمله چی هست. معنای این گزاره چی هست معنای این ابزار چی هست. اگر شما فکر کنید شما زبان را دارید به کار می برید، در حقیقت شما دارید سرتان را بر دیوار زبان می کوبید تا سعی کنید به زندگیتان معنا بدهید. می گوید اصلا این کار شما بیهود است. اینها سعی می کنند مسئله معنا را حل کنند ولی سوال را پاک می کنند.

فلسفه تحلیلی تلاش می کند تا بتواند به مسئله متافیزیک پاسخ بدهد. یعنی بتوانند بگویند کدام مسئله می تواند پاسخ بدهد و کدام مسئله نمی تواند پاسخ بگیرد اما به طبع خودش این بحث به اینجا می رسد که اساسا معنای زندگی مسئله ای نیست که بتواند پاسخ بگیرد بنابراین باید بیرون از بحث برود.

ایکنا- با این توضیحاتی که شما در مورد تاریخچه پیدایش و حالا واکنش های که در مورد معنای زندگی بود فرمودید در فضای اسلامی و در فضای قرآن بیاییم. می خواهیم ببینیم که قرآن کریم و خداوند چه پاسخی به این پرسش می دهد. معنای زندگی در قرآن کریم را چگونه باید جستجو کنیم؟ اگر صرف اینکه بگویم این سؤال پرسش غلطی است، مشکلی حل نمی کند. قرآن کریم چه پاسخی به این معنا می دهد؟

اول باید مقدمات روشن شود که به نظر من بحث معاصر چه مدرن و چه پست مدرن به بن بست می رسد. مسئله پوچی دینی هم یک بن بست است. بنابراین این کلیشه ای که همه می گویند شور و شوق به زندگی معنا می د هد، آن هم به نظر من به بن بست می رسد و رسیده. انسان موجودی است که به نظر هایدگر می گوید انسان هستی اش همیشه مسئله است. این یک سوال است. تو نمی توانی این را از پنجره دور بیندازی. هر چقدر انسان سعی کند با لذت، با خوشی، با بحث های تئوریک بخواهد آن را بیرون از حیطه پاسخ بگذارد، باز هم نمی تواند. بسیاری از این متفکرین غرب و ایران سعی می کنند سوال را پاک کنند و برخی به یک حالت بسیار افراطی دینی پاسخ دادند.

در سوره اسرا خداوند می فرماید که از چیزی که به آن علم ندارید پیروی نکنید. قرآن دقیقاً می گوید صغارت فکری نداشته باش. خداوند می فرماید از آباء و اجدادت که علم نداشتند پیروی نکن. داستان همه پیامبران وقتی می آیند همین است. تمام تاریخ تفکر دینی تفکر اینگونه است. پیامبر می آید این کار را انجام بدهد به مردم بگوید من دارم علم جدید می دهم؛ تفکر جدیدی می دهم. مشکل این است که این رابطه ایمانی با قرآن مخدوش شده است.

ایکنا- یعنی رابطه وجودی؟ 
همان رابطه وجودی یعنی اگر ما بحث قرآن را از یک بحث کلامی و فقهی صرف خارج کنیم و وارد یک بحث وجودی کنیم، می شود یک پدیدارشناسی انضمامی از قرآن نوشت. این کاملا متفاوت است تفسیر هم نیست که بگوییم تفسیر می کنیم. پدیدار شناسی  تفسیر نیست.

ایکنا- پدیدار شناسی با آیات؟

شما آیات را می توانید از یک زاویه دیگری و به شکل انضمامی در زندگی ببینید. مثلا اگر مسئله که سوء در قرآن را دنبال کنید مشاهده می کنید با این بحثی که در مورد سوء و بدی می کند متفاوت است. یعنی کاربرد کلمه سوء بسیار انضمامی است. سوء و بدی یک مجموعه هست، یک مجموعه روابط انسانی را در قرآن کریم بر می گیرد و از جمله اینکه شما گناه کنید البته یکی از آنها است و همین طور می تواند تمام مظاهر دیگر رفتاری ما را در بر بگیرد. می تواند عمل خشونت آمیز باشد؛ می تواند حزن معنی بدهد؛ می تواند فشار و درد معنا دهد؛ می تواند حتی جسم و بدن معنا بدهد. قرآن حالت انسان را بکار برد و اینها را اگر در متن قرآنی مطالعه کنیم، آن معنای کلیشه ای که ما از معنی بدی داریم یک مقدار خارج می شود. روابط انسانی بسیار ریشه دارد. اگر شما نگاه کنید قرآن کریم را به این معنا که من می گویم از سوره اسراء شروع کنیم، قرآن کریم به ما یک چشم انداز روشن و منسجم از معنا اتفاقا می دهد. قرآن کریم یک انسجام درونی است و با این انسجام درونی اتفاقا ما به معنا به یک مفهوم بسیار ژرفی پی می بریم.

خداوند می گوید که من جهان را برای لهو و لهب خلق نکردم بلکه برای این ساختم که باطل را از حق جدا کنم. وقتی وارد هرمنوتیک زبان قرآن می شویم، وقتی که وارد این پدیدارشناسی انضمامی قرآن می شویم در تحلیل نهایی حق کیست؟ حق خود خداست یعنی خداوند دقیقا حق را مسئله ذهنی نمی کند بلکه حق مسئله وجودی است. حق خود خداوند است. کلمه خدا است، اسم خدا است و بعد می گوید که من آمدم حق را از باطل جدا کنم حالا این باطل چه می شود؟ اگر حق خود خداست خداوند در قرآن نشان می د هد که چطور خودش در تمام این تجلیات مختلف حقیقت خودش را نشان می دهد. این ایده و درک از حقیقت و این درک از معنا کاملا متفاوت است و به نظر من کاملا منسجم است.

من در صحبت با دانش آموزان بچه های کلاس هفتم و هشتم در ایران به آنها گفتم که قرآن، کلمه حق را به عنوان مفهوم ذهنی به کار نمی برد. حق یک مفهوم بسیار مشخص در قرآن کریم است که از اینجا شروع می شود که تو به این حق علم نداری. پیامبر آیات قرآن را سریع از جبرئیل می گیرد و جبرئیل می گوید اینقدر تند نخوان و تند تند تکرار نکن و از خدا بخواه که علمت را افزون کند.

قرآن با شما صحبت می کند. با پیامبر(ص) دارد صحبت می کند و با ما صحبت می کند. می گوید آدم چون علم نداشت، ثبات و عزم و انسجام نداشت. یعنی نتوانست تشخیص بدهد. وقتی به مفهوم حق در قرآن رجوع می کنید، اتفاقاً یک رابطه هست بین علم بین حق، بین حقیقت و بین معنا و مبارزه با باطل. وجود معاصر فاقد انسجام است. ببینید وجود ما هر کدام به یک سمت رفته است. مسئله ماوراء طبیعه را طرح کردند و به بن بست هم رسیدند. خود ماوراء طبیعه هم متافیزیک شده بود که با گزاره مفهومی رابطه دینی نداشت. وقتی ماوراء طبیعه را کنار می گذارند، تفکر روشنگری غرب انسان تقسیم می شود و دین هم کنار گذاشتند و به عنوان یک کارکرد، موضوع و انسان تقسیم می شود به پاره های متفاوت و شناختش از اخلاقش متفاوت می شود.

کانت خیلی سعی کرد که در بحث خرد و اخلاق عملی از نظر اخلاقی، خدا را ثابت کند ولی با شک و گمان نمی توانید صحبت کنید. معروف است که پاسکال می گوید اگر شما به خدا اعتقاد داشته باشید به بهشت می روید وگرنه به جهنم می روید و بهتر است که به خدا اعتقاد داشته باشید.

ایمان قضیه ذهنی نیست که من حالا یک گزاره بنویسم که من به این گزاره باور دارم، یا ندارم. مشکلی که اینجا هست این است که به این داستان وجودی چطوری می خواهید پاسخ بدهید. اینکه بخواهید از طریق حکمت عملی و حکمت عقلی بخواهید به خدا پاسخ بدهید بگوید بله برای اخلاق به خدا احتیاج داریم. خوب کسی این کار را نمی کند زیرا این عدم انسجام است. تو نمی توانی بگویی بخاطر اخلاق به خدا اعتقاد داریم یا فقط به خاطر اینکه بگویم از نظر تئوریک، یک آغازگر و علت اولیه وجود دارد. بنابراین کار مفهومی دل را آرام نمی کند. چیزی که هایدگر می گوید این است که ما نمی توانیم مقابل خدای فلسفه سجده کنیم. با خدای فلسفه نمی توانیم دعا بخوانیم و نمی توانیم گریه کنیم. این سوال وجودی را در قرآن شما پیدا کنید. قرآن این را به شما ارائه می دهد. اگر درست خوانده بشود قرآن اتفاقا شما را به یک مجموعه روابط می آورد. قرآن به شما می گوید که من حق هستم و باید به این علم داشته باشید. نمی گوید فقط تبعیت کنید. اگر فقط تبعیت را می خواست، درخت ممنوعه را در بهشت نمی گذاشت.

بعضی از این آدمهای افراطی دینی اگر به جای خدا بودند درخت را از ریشه درآورده بودند و انداخته بودند دور و شیطان را قتل عام کرده بودند تا مشکل حل بشود و هیچ کسی مخالفت نکند تا همه یکنواخت بشویم. خدا که خدایی دارد می کند، درخت ممنوعه را آنجا گذاشته و علم ایجاد می کند. اصلاً داستان علم است. شما وقتی می بینید که شیطان آدم و حوا را وسوسه می کند، می گوید خداوند به شما دروغ گفته چون شما مثل ملائکه می شوید و می توانید زندگی ابدی داشته باشید. در انجیل می گوید دانش پیدا می کنید.

چه علمی را باید انسان در طول زمان پیدا کند که در قرآن کریم می فرماید که به پیامبر می گوید از خدا بخواه که علمت را افزون کند؟ این خیلی علم منسجمی است. ما اگر با قرآن رابطه بگیریم پادزهر زمانه ما می شود. ما حقیقت را نمی دانیم که از کجا می آید. حقیقت سایه خدا بود و مُرد به قول نیچه حقیقت پست مدرن که کاملا شکسته می شود در پست مدرن حقیقت وجود ندارد، به ذهن گرایی می رسد. به یک نوع که من خودم را خلق می کنم و حقیقتم را خلق می کنم. سخنرانی های تاریخی فاقد حقیقت فرا تاریخی هستند. ما به یک زمانه ای وارد شدیم که خود مسئله حقیقت بحرانی است در صورتی که خدا در قرآن کریم می گوید من حقم و حقیقت من هستم.

ایکنا: و با من ارتباط بگیرید؟

باید به من علم پیدا کنید. می توانست این علم را با اجبار به ما بدهد ولی تو را در زمین رها می کند و می گوید برو برای خودت نسبت به من علم  پیدا کن. یعنی حقیقت جهت دارد بر خلاف حرف داروین. قرآن کریم می گوید جهان یک جهت دارد و جهت آن من هستم. باید مسیر را از باطل بگذرانی تا بتوانی به من برسی. در این سفر معنوی که تو به سمت من می آیی تو به من حقیقت علم پیدا می کنی. در مسیر علم هست که معنا پیدا می کنی حقیقت این علمی است که بر معنای علم وجودی که تو به خدا پیدا می کنی به تسلیم می رسی.

اگر  خدا می خواست این تسلیم را در روز اول ایجاد کند، نیازی به خلقت نداشت. میتوانست همان روز اول نشان بدهد جبروت و جلالش را و همه مقابل آن تسلیم بشوند. اما خدا در قرآن کریم به پیامبر(ص) می گوید کار تو فقط این است که پیام را انتقال بدهی. تلاش نکن اینها را برگردانی برای اینکه اگر من بخواهم اینها را به زور برگردانم همین الان یک آیه از آسمان می فرستم تا همه آنها مقابل من تعظیم هستند.

در سوره هود خداوند از زبان نوح(ع) می گوید که من خدا را تجربه کردم آیا می توانم شما را به زور وادار کنم که از من تبعیت کنید؟ می توانست خدا بگوید که اصلا به نوح(ع) یک قدرتی می دهم که همه را به زور وادار کند. چرا نمی کند؟ چرا در قرآن کریم «لااکراه فی الدین» هست؟ در مسائل عقیدتی شما نمی توانید کسی را اجبار و وادار کنید که یک نوع خاصی زندگی داشته باشند. اگر این فشار را بیاوری مردم عملا انجام نمی دهند و به بن بست می رسی. همه اینها از پوچی دینی به وجود می آید یعنی از حالتی که عدم انسجام دارد.

من می گویم قرآن کریم به این پوچگرایی پاسخ داده. فقط باید درست خوانده بشود قرآن کریم می گوید ببینید من حق هستم و تو باید بیاموزی با علم که چطور به من تسلیم شوی.

ایکنا- شما فرمودید که معنای زندگی یک بحث ثانویه است. ما وقتی با خداوند ارتباط برقرار می کنیم این معنای زندگی تازه، مشکل را حل می کند. بدون رابطه با خداوند اصلا چنین چیزی معنا پیدا نمی کند و همان مشکلات بی بنیانی پیش می آید. حالا ما برای خوانش جدید ارتباط برقرار کردن با قرآن کریم چکار باید کنیم؟ تصور کنید یک جوان می خواهد الان با شیوه ای که شما فرمودید با قرآن کریم ارتباط برقرار کند از کجا باید شروع بکند؟


من دارم یک الگو را انجام می دهم. اگر به مسئله عدم انسجام وجود فکری تامل کنید و اگر در عدم انسجام فکری و وجودی باشد به پوچی می رسد. اگر در تفکر مدرن و غیر مدرن، عدم وجودی باشد به پوچی می رسد. موضوع اینکه چه خوانشی از قرآن ارائه بدهیم که عدم انسجام نداشته باشیم. قرآن کریم منسجم است.

ای جوان عزیز. شما این را باید ببینی که منطق انسجام قرآن چیست. اولا حق وجود دارد خود حق وجود دارد خدا است ولی در عین حال به تو نمی گوید تو باید به شکلی کاملا اجباری به من سر خم کنی. در قرآن کریم مکرر می گوید من با کلمه خودم ارتباط برقرار می کنم و بنابراین یک جنبه را باید ببینیم که برای این حق اینجاست و خداوند می گوید تو باید به من علم پیدا کنی. پیامبر(ص) می گوید اگر به نفس خودت علم پیدا کنی می توانی به خدا علم پیدا کنی. خداوند به پیامبر(ص)می گوید از خدا بخواه که علمت را افزون کند.

این انسجام فکری به تو معنا می دهد. اگر انسجام نداشته باشی به پوچی می رسی یعنی درون خودت می فهمی که اول و آخر کارت به هم نمی خورد. حرف و عملت را فکرت با هم تناقض دارد. خوب خودت می فهمی قضیه وجودی است.
در همه روابطی که با دیگران می گیری براساس مفهوم وجودی حقیقت و وحدت است. تو دائماً خود را یک واحد حس می کنی تو خودت را دائما در روابط با حقیقت با دیگران تنظیم می کنی. حالا در نظر بگیرد در ضمن حقیقت هم توجه در تایید حقیقت خداست ولی حقیقت این است که دائما خودت را با یک معیاری در خودت می سنجی.

زبان بخشی از اصل وجودی است. از نقطه نظر هایدگر زبان اصل ذهنی نیست همه اینها ماحصل زندگی مدرنیسم پوچ گرایی مدرن است. زبان ذهنی می شود حقیقت ذهنی می شود. واقعیت ذهنی می شود یا توافق بین الذهانی در بهترین حالت طریق ما با هم توافق کردیم زبان می شود توافق بین الذهانی.

وقتی می آییم به روایت قرآنی اتفاقا حقیقت این است حقیقت وجودی است. حقیقت در بدن شما می رود. حقیقت یک چیزی هست که شما دائما آیا به این می رسید. این پیام قرآن است که در لحظه که اگر من تو را نگاه ندارم از هم می پاشی «لا قوة الا بالله». این پیام دائم قرآن خیلی منسجم است. آخر سوره انسان می گوید که راهی بجویید تا به من خداوند راه پیدا کنید و نمی توانید مگر اینکه من بخواهم. خدا این پازل را دائم ایجاد می کند. در قرآن مکرر این پیام آمده است.

از یک طرف می گوید بخواه از یک طرف می گوید نمی خواهی مگر اینکه من بخواهم. اینکه به ظاهر انسجام ندارد! من می گویم اتفاقا خیلی انسجام دارد. توجه کنید که خدا با شما چکار می کند می گوید من بخواهم به آن علم برسی به آن علم می رسی. این آن سنگ بنای بحث انسجام است یعنی تو باید به یک جایی برسی. آن علم را آدم (ع) در بهشت نداشت برای اینکه شیطان فریبش داد که اگر این میوه درخت را بخوری جاودان می شوی ولی اگر این علم را داشت وارد یک انسجام می شد.

ایکنا- علم انضمامی؟

علم انضمامی است و علم تکه و پاره شده هم نیست. تو باید با همه وجودت به این نتیجه باید برسی که حقیقت است نه یک مفهوم. گزاره صرف گزاره ای مشتق از این تجربه زیسته است. بودن در عالم، تقابلت با دیگران است. با همه حقیقت داری حرف می زنی و لازم نیست بپرسی.

اینها سوال وجودی است و سوال وحدت یک سوال وجودی است. برای اینکه می خواهی به این انسجام وجودی درونی برسی.

این را چالمرز مقابل دنیل دنت در غرب بحث می کند که اصلا جهان زنده است. حالا خیلیها می گویند نمی توانند بنیانش کنند ولی دارند از نقطه نظر آگاهی شروع می کنند که آگاهی تقلیل پذیر به مغز  نیست. اگر آگاهی تقلیل پذیر به مغز نیست ما باید این را به عقل فعال وصلش کنیم. خیلی جالب است که ابن سینا آن را مطرح می کند و بحث جدی چالمرز در غرب دارد به همین سو می رود. در قرآن کریم این انسجام هست که این بچه می فهمد که من باید خودم را کاملا متصل و واحد با جهان زنده بدانم نه جهان مرده تا احساس کنم که در من حیاتی هست. نتایج عملی وجودی اینکه من زیر مجموعه مرگم، این است که تمام حقیقت شکست می خورد و ترک می خورد یعنی این مسئله ای که تو برای من مهم هستی یا برایم مهم نیستی، تبدیل به یک معیار شخصی ذهنی می شود. در اینصورت همه چیز می تواند از هم بپاشد  و می تواند همه چیز معنا دیگری پیدا کند چون من هستم که دارم معنا مید هم یعنی تو بر علیه خودت عمل می کنی. یعنی یک اصل وجودی در تو هست که تو را می خواند تا احساس کنی که در مقابل جهان زنده با آن ارتباط داری و با آن وحدت داری. با خدای زنده ارتباط داری و وحدت داری و در عین حال بخاطر این بی معنایی و فقدان علم به پوچی می رسی. قرآن کریم به نظر من با این خوانش انضمامی و روشن اتفاقا می گوید  که من می خواهم شما قدم به قدم در اخلاق، مرام و فهم خودتان به این نکته برسید که آنجا که از این عدالت تخطی می کنید، آنجا که گران می فروشید، آنجا که دروغ می گوید، آنجا که گناه می کنید، آنجایی که تو چیزی را دنباله روی می کنی که به آن علم نداری، در تمام موارد وارد یک تعارض درونی می شوید. این تعارضات به خاطر این اصل اساسی است که رابطه خودت با این جهان را از دست دادی. تو با جهان وحدت داری. وجود و حضورت با این وحدت معنا پیدا می کند که من حق هستم. یعنی تو باید کاملا خودت را در من ببینی. این آن علمی است که حضرت آدم نداشت و فریب ابلیس را خورد. بحث خلقت این است که اتفاقا تو بتوانی سره را از ناسره جدا کنی. تو بتوانی باطل را از حق جدا کنی. باطل این عدم انسجام پوچ گرایی نیهلیسم نهفته در تجربه دینی و غیر دینی هست. فرقی ندارد هر جا که این انسجام قرآنی که اتفاقاً به تو می گوید که تو نمی خواهی مگر اینکه من بخواهم، این را باید بفهمی و در عین حال تو دائما یک چیزی را می خواهی. من خدا این فضا را به تو دادم برای اینکه تو من را بخواهی. علم بخواهی و می خواهم این عمل را به تو بدهم ولی علم تو را به کجا می برد. علم تو را به انسجام اخلاقی می برد یعنی به آن چیزی که فکر می کنی و بیان و عمل می کنی تا یک انسجام داشته باشد.

ایکنا- یعنی به عبارتی دیگر اگر بحث معنای زندگی به درستی حل شود یکی از دستاوردهای آن انسجام در رفتار و اخلاقیات است؟ 

دقیقا. اینکه جوان ها از حامیان خشونت، تظاهر یا فساد زده می شوند، بحث منطقی نیست. زیرا می گویند که تو در خودت منسجم نیستی. من فردی را می خواهم که منسجم باشد حالا این انسجام در عین حال این است که تو به این علم برسی و این معنای زندگی است. به این علم برسی که تو تسلیم بشوی. این تسلیم شدن تو را از آن تنش پوچ گرایی خارج می کند یعنی با علم به این نتیجه می رسی که لاقوة الا بالله. این پیامی که قرآن به شیوه خیلی مکرر و متفاوت دارد می دهد که حرف اخلاقی است، حرف وجودی در آن است، خود حق آنجا زنده است و تو خودت را می فهمی با علم به اینجا می رسی تمام بحث خلقت این است. آنهایی که می رسند و تسلیم می شوند و عبادت می کنند و آنهایی که نمی رسند دو خط می شوند و در آخر سوره سبا اتفاقا راجع به آن صحبت می کنند می گوید آنهایی که دور شدند و بعد به ما می گویند که حالا از این جای بعید و از این جای بسیار دور تو می خواهی ایمان بیاوری. اینقدر فاصله گرفتی اما وقتی که نزدیک بشوی اتفاقا از این ذهن گرایی آزاد بشوی، از این تفکر عدم انسجام و اینکه فقط من به خودم زندگی معنا مید هم ازاد بشوی، وقتی بیایی به سمت اینکه تجربه خدا را در عبادت مقدم بشماری نه اینکه به ماشین تقلید کورکورانه تبدیل بشوی. آن تسلیمی که ما خدا می گوید ایمان است نه فقط تسلیم از روی وحشت و ترس است.

گفت وگو از سیدمیلاد اوصیاء

انتهای پیام

نظرات

captcha