معرفی ظرفیت های کهگیلویه و بویراحمد در قاب عکاسان کشوری
یاسوج- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کهگیلویه و بویراحمد از اجرای برنامه ملی هنری تور تخصصی عکاسی با حضور عکاسان برجسته کشوری در سطح این استان خبر داد.
سوره حمد از جایگاهی ویژه در میان سوره های قرآن کریم برخوردار است، سوره ای کوتاه که مسلمانان در نمازهای روزانه بارها آن را تلاوت می کنند و در عین اختصار، مجموعه ای از معارف بنیادین قرآن را در خود جای داده است و اهمیت این سوره تنها به حضور همیشگی آن در نماز محدود نمی شود، بلکه مفاهیم، آموزه ها و آثار و خواصی که در روایات برای آن بیان و سبب شده است در منابع تفسیری و علوم قرآنی از زوایای گوناگون مورد توجه قرار گیرد.
سوره حمد از جایگاهی ویژه در میان سوره های قرآن کریم برخوردار است، سوره ای کوتاه که مسلمانان در نمازهای روزانه بارها آن را تلاوت می کنند و در عین اختصار، مجموعه ای از معارف بنیادین قرآن را در خود جای داده است و اهمیت این سوره تنها به حضور همیشگی آن در نماز محدود نمی شود، بلکه مفاهیم، آموزه ها و آثار و خواصی که در روایات برای آن بیان و سبب شده است در منابع تفسیری و علوم قرآنی از زوایای گوناگون مورد توجه قرار گیرد.
یکی از جلوه های این جایگاه، تعدد نام هایی است که برای سوره حمد در احادیث و آثار مفسران و دانشمندان علوم قرآنی ذکر شده است، نام هایی همچون «فاتحةالکتاب»، «ام الکتاب»، «ام القرآن»، «السبع المثانی» و «الشفاء» که هر یک به وجهی از ویژگی ها و منزلت این سوره اشاره دارند، بررسی این نام ها، افزون بر آشنایی با دلایل نامگذاری، دریچه ای برای شناخت عمیق تر جایگاه و کارکردهای سوره حمد در معارف اسلامی می گشاید.
مجید روحی، مدیر گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه دولتی شهرکرد، در گفت وگو با خبرنگار ایکنا با تشریح مهمترین نام های سوره حمد، به ریشه های روایی و تفسیری این نامگذاری ها پرداخته و درباره مفاهیمی که هر یک از این عناوین از جایگاه و ویژگی های این سوره بازتاب می دهند، توضیح می دهد.
مجید روحی: سوره حمد با توجه به روایات، یکی از مهمترین و ارزشمندترین سوره های قرآن کریم و حتی به اعتباری برترین سوره قرآن است و این سوره از جنبه های مختلفی همچون کاربرد، آثار، خواص، جایگاه و مفاهیم و معارف مورد توجه قرار گرفته است، همین ویژگی ها سبب شده نام های متعددی برای آن در روایات اسلامی و آثار مفسران و دانشمندان علوم قرآنی ذکر شود.
البته پرداختن به سوره های قرآن می تواند از زاویه های مختلفی صورت بگیرد، برای مثال، تفسیر آیات یا تدبر در سوره و بررسی محور موضوعی آن، هرکدام رویکرد مستقلی هستند و بحث ما در این گفت وگو، بررسی نام های سوره حمد و وجه تسمیه آن ها است، یعنی می خواهیم بدانیم این سوره با چه عنوان هایی شناخته شده و علت این نام گذاری ها چیست.
روحی: یکی از مشهورترین و پرکاربردترین نام های سوره، «الحمد» است، زیرا پس از «بسم الله الرحمن الرحیم» با عبارت «الْحَمْدُ لِلَّهِ» آغاز می شود و واژه حمد نیز به معنای سپاس و ستایش است و این عنوان هم در احادیث شیعه و هم در آثار علمای شیعه و اهل سنت، از جمله کتاب «الدر المنثور» سیوطی و تفسیر «البرهان» سیدهاشم بحرانی، برای این سوره به کار رفته است.
نام مشهور دیگر آن «فاتحة الکتاب» به معنای آغازگر کتاب است، زیرا قرآن کریم با این سوره آغاز می شود و آموزش قرآن نیز معمولاً از سوره حمد شروع می شود. کودکان و افرادی که قرائت قرآن یا نماز را فرا می گیرند، عموماً نخستین سوره ای که می آموزند همین سوره است و این عنوان در روایات شیعه و اهل سنت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
در برخی منابع اهل سنت، از جمله آثار جلال الدین سیوطی، وجه دیگری نیز برای این نام مطرح شده است؛ اینکه سوره حمد نخستین سوره ای بوده که به طور کامل نازل شده است، البته باید میان نخستین آیات نازل شده و نخستین سوره ای که به صورت کامل فرود آمده، تفاوت قائل شد و در کنار «فاتحة الکتاب»، عنوان «فاتحة القرآن» نیز در برخی روایات شیعه برای این سوره بکار رفته است.
روحی: «ام الکتاب» به معنای مادر کتاب یا اصل و مرجع کتاب است که این عنوان هم در روایات شیعه و هم در روایات اهل سنت برای سوره حمد ذکر شده است و درباره علت این نامگذاری دو دیدگاه مطرح است، نخست اینکه این سوره دربردارنده اصول و مقاصد قرآن و چکیده رئوس مطالب آن است، یعنی مهمترین مباحث و اهداف قرآن به صورت فشرده در سوره حمد بیان شده اند.
دیدگاه دیگر این است که سوره حمد از محکمات قرآن به شمار می رود و معانی آیات آن صریح و روشن است، بنابراین «ام الکتاب» نامیده شده و البته به نظر می رسد دیدگاه نخست، یعنی در برداشتن اصول و مقاصد قرآن، توضیح قوی تری برای این نامگذاری باشد.
عنوان «ام القرآن» نیز به معنای مادر قرآن یا اصل قرآن است و در روایات هر دو گروه شیعه و اهل سنت آمده است، این نامگذاری نیز با این توضیح همراه است که سوره حمد دربردارنده اهداف، علوم و حکمت های قرآن به صورت فشرده و چکیده است و در برخی نقل ها نیز این عنوان به دلیل جایگاه برتر سوره حمد در میان سوره های قرآن برای آن به کار رفته است.
روحی: عنوان «السَّبْعُ الْمَثَانِی» در روایات شیعه و اهل سنت برای سوره حمد ذکر شده و در آیه 87 سوره حجر نیز به این تعبیر اشاره شده است: «وَلَقَدْ آتَیْنَاکَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِی وَالْقُرْآنَ الْعَظِیمَ». در بسیاری از روایاتی که در تفسیر این آیه نقل شده، منظور از «سبع مثانی» سوره حمد دانسته شده است.
«سبع» به معنای هفت است و به هفت آیه بودن این سوره اشاره دارد و درباره واژه «مثانی» نیز یکی از توضیحات این است که سوره حمد در نماز دو بار خوانده می شود، ازاین رو «مثانی» به معنای تکرارشونده یا دوتایی در نظر گرفته شده است و این توضیح در روایات شیعه و اهل سنت مطرح شده است.
در روایتی از امام صادق(ع) نیز درباره علت نامگذاری «مثانی» آمده است که سخن در این سوره دو بار تکرار می شود، در خود روایت توضیح بیشتری درباره مقصود از این سخن وجود ندارد. احتمالی که به ذهن می رسد این است که منظور، برخی واژه های تکرارشده در سوره باشد؛ برای نمونه، واژه هایی مانند «الله»، «الرحمن»، «الرحیم»، «إیّاک»، «واو»، «صراط» و «علیهم»، البته این برداشت، احتمال و تحلیل شخصی است و نمی توان آن را معنای قطعی روایت دانست.
در برخی منابع تفسیری، از جمله «مجمع البیان»، این دیدگاه نیز مطرح شده است که سوره حمد دو بار، یکبار در مکه و بار دیگر در مدینه، نازل شده تا جایگاه و شرافت آن نشان داده شود. بااین حال، روایت معتبری که این دیدگاه را تأیید کند در اختیار نداریم، ملاصالح مازندرانی و آیت الله خویی نیز نزول دوباره این سوره را اثبات شده نمی دانند و بررسی من نیز به روایتی که نزول آن را در هر دو شهر تأیید کند، نرسیده است؛ بنابراین به نظر می رسد سوره حمد یک بار و در مکه نازل شده است.
روحی: «الأساس» به معنای پایه و اساس است و در برخی تفاسیر، این عنوان با استناد به گزارشی منسوب به ابن عباس برای سوره حمد ذکر شده است، که این گزارش به صورت کامل در برخی منابع اهل سنت، از جمله تفسیر طبری، آمده و بخش هایی از آن نیز در تفاسیر شیعه مانند «مجمع البیان» و «زبدة التفاسیر» نقل شده است.
در این گزارش، از ابن عباس نقل شده است که هر چیزی اساسی دارد؛ اساس آبادی های زمین مکه است، زیرا زمین از آنجا گسترش یافته و همچنین برای آسمان ها، زمین، بهشت، جهنم، آفرینش انسان و پیامبران نیز اساس هایی ذکر می شود و در ادامه، آمده است که اساس کتاب ها قرآن، اساس قرآن سوره فاتحه و اساس سوره فاتحه عبارت «بسم الله الرحمن الرحیم» است.
در بخش دیگری از همین گزارش، به خواندن سوره حمد برای شفای بیماری و درد اشاره شده است، جلال الدین سیوطی نیز با توجه به این گزارش، یکی از وجوه نامگذاری سوره به «الأساس» را پایه و اساس بودن آن برای قرآن دانسته است و البته این گزارش را باید با تعبیر روایت منسوب به ابن عباس نقل کرد.
روحی: یکی دیگر از نام های سوره حمد «الشفاء» به معنای درمان و بهبودی است، در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که سوره حمد شفای هر بیماری، جز مرگ است و در روایت دیگری آمده است که خواندن این سوره هفت مرتبه موجب شفای بیماری می شود و اگر صد مرتبه برای کسی خوانده شود که روح از بدنش خارج شده است، خداوند روح را به او بازمی گرداند.
این نقل در کتاب «خواص القرآن وفوائده» اثر ضیاءالدین اَعلمی نیز آمده است، کتابی که روایات مربوط به فضیلت و خواص سوره ها و آیات قرآن را گردآوری کرده و البته درباره برداشت ظاهری از روایت مربوط به بازگشت روح، جای تأمل وجود دارد و نمی توان بدون بررسی بیشتر، آن را به عنوان یک ادعای قطعی مطرح کرد. بااین حال، مجموع این روایات بر جایگاه سوره حمد در موضوع شفابخشی تأکید دارد.
در کنار «الشفاء»، عنوان «الشافیة» نیز برای این سوره ذکر شده است که این واژه به معنای شفادهنده است و به نظر می رسد این نام نیز از همان روایات مربوط به شفابخشی سوره حمد گرفته شده باشد و افزون بر این، در منابع حدیثی شیعه، از جمله «الکافی» و «بحارالانوار»، روایات دیگری درباره شیوه و تعداد قرائت سوره حمد با قصد شفا نقل شده است.
روحی: «الرُّقْیَة» در زبان عربی به دعا، تعویذ یا عبارتی گفته می شود که برای بهبودی از بیماری، در امان ماندن از آسیب ها و بلاها یا دستیابی به خواسته ای خوانده می شود و این عنوان نیز در برخی منابع اهل سنت برای سوره حمد ذکر شده و از نظر معنا با نام «الشفاء» ارتباط دارد.
مبنای این نامگذاری، روایتی از ابوسعید خدری است که در کتاب هایی مانند صحیح مسلم و صحیح بخاری نقل شده است و طبق این روایت، گروهی از اصحاب پیامبر(ص) در سفر از کنار قبیله ای عبور کردند و از افراد آن قبیله خواستند از آنان پذیرایی کنند، اما آن ها نپذیرفتند و مدتی بعد، رئیس قبیله دچار بیماری شد و افراد قبیله از مسافران پرسیدند آیا کسی در میان آنان می تواند برای درمان او کاری انجام دهد.
یکی از اصحاب پیامبر(ص) پذیرفت و نزد رئیس قبیله رفت و سوره فاتحه الکتاب را برای او خواند و آن مرد بهبود یافت و در مقابل، تعدادی گوسفند به آن صحابی هدیه دادند. او ابتدا از پذیرفتن هدیه خودداری کرد و گفت تا موضوع را با پیامبر(ص) در میان نگذارد، آن را قبول نمی کند.
پس از بازگشت و نقل ماجرا، پیامبر(ص) لبخند زد و فرمود: «وَمَا أَدْرَاکَ أَنَّهَا رُقْیَةٌ؟»؛ یعنی از کجا دانستی که سوره حمد رقیه است؟ سپس فرمود هدیه آنان را بپذیرند. این روایت، مبنای اطلاق عنوان «الرقیه» بر سوره حمد قرار گرفته است.
روحی: «الکافیه» به معنای کفایت کننده است، جلال الدین سیوطی در کتاب «الإتقان فی علوم القرآن» توضیح می دهد که سوره حمد در نماز از سوره های دیگر کفایت می کند، اما هیچ سوره دیگری نمی تواند جایگزین آن شود و به بیان دیگر، در برخی شرایط می توان پس از قرائت سوره حمد، از خواندن سوره دیگر صرف نظر کرد، اما نمی توان سوره دیگری را جایگزین حمد کرد.
برای این معنا، روایتی از پیامبر اکرم(ص) نیز نقل شده است: «أُمُّ الْقُرْآنِ عِوَضٌ مِنْ غَیْرِهَا، وَلَیْسَ غَیْرُهَا مِنْهَا عِوَضًا»؛ یعنی ام القرآن جایگزین سوره های دیگر می شود، اما سوره های دیگر جایگزین آن نمی شوند، برای نمونه، در برخی شرایط نماز، مانند تنگی وقت یا مواردی که امکان قرائت سوره دیگر وجود ندارد، می توان به سوره حمد اکتفا کرد، بنابراین، این نام بر جایگاه ویژه سوره حمد در نماز و جایگزین ناپذیری آن دلالت دارد.
روحی: «الکنز» به معنای گنج است و در برخی روایات، سوره حمد از گنجینه های عرش یا گنج های بهشت معرفی شده است، برای نمونه، از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فاتحةالکتاب شریف ترین چیزی است که در گنجینه های عرش قرار دارد. این روایت را شیخ صدوق در یکی از آثار خود نقل کرده است.
در روایت دیگری نیز آمده است که خداوند با عطا کردن فاتحةالکتاب، که از گنجینه های بهشت است، بر پیامبر(ص) منت نهاده است و در منابع اهل سنت، از جمله تفسیر «الکشف والبیان» ثعلبی و «الدر المنثور» سیوطی نیز روایتی منسوب به امام علی(ع) نقل شده که بر اساس آن، فاتحةالکتاب در مکه و از گنجی در زیر عرش نازل شده است و به همین دلیل، عنوان «الکنز» یا گنج برای این سوره به کار رفته است.
روحی: عنوان «سورة الصلاة» یا سوره نماز نیز در برخی منابع اهل سنت برای سوره حمد ذکر شده است و علت اصلی این نا گذاری آن است که نماز بدون سوره حمد صحیح نیست و این سوره جایگاه اساسی در نماز دارد و برخی نیز گفته اند چون سوره حمد در نماز تکرار می شود، به این نام شناخته شده است.
البته ممکن است این پرسش مطرح شود که اگر نماز بدون سوره حمد معنا ندارد، پس نماز میت که در آن سوره ای از قرآن قرائت نمی شود، چگونه توجیه می شود؟ در پاسخ گفته اند که واژه «صلاة» در تعبیر نماز میت، در معنای لغوی خود یعنی دعا به کار رفته است، نه در معنای اصطلاحی نماز و در نماز میت، برای درگذشته دعا و طلب آمرزش می شود و این عمل از جهت ساختار و احکام با نمازهای دیگر تفاوت دارد، برای مثال، رکوع و سجود ندارد و به وضو نیز نیازمند نیست، بنابراین اطلاق واژه نماز بر آن با معنای لغوی صلاة، یعنی دعا، قابل توضیح است.
در مجموع، تعدد نام های سوره حمد نشان می دهد که این سوره از جنبه های گوناگون مورد توجه قرار گرفته است؛ از جایگاه آن در قرآن و نماز گرفته تا معارف، آثار و فضیلت هایی که در روایات برای آن بیان شده است که جایگاه ویژه سوره حمد را نباید صرفاً به واژه های آن محدود کرد، بلکه معارف و آموزه های بلند و جامعی که در این سوره گرد آمده، از عوامل اصلی این منزلت است.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}