ضرورت بازخوانی اندیشه علامه طباطبایی برای حرکت در مرز های دانش

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی به نقل از آستان نیوز، در نشست علمی بزرگداشت علامه طباطبایی و میراث علمی ایشان که در تالار شیخ طوسی ساختمان بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، پنج پژوهشگر به ارائه یافته ها و دیدگاه های خود درباره بخش های مختلف میراث علمی علامه سید محمدحسین طباطبایی پرداختند که بررسی شیوه استدلال علامه در تفسیر آیات ولایت، ظرفیت اندیشه فلسفی ایشان برای مواجهه با علوم تجربی، تبیین منشأ عصمت، بازشناسی آثار و دیدگاه های منطقی و اهمیت مکاتبات شخصی و علمی در شناخت ابعاد کم

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی به نقل از آستان نیوز، در نشست علمی بزرگداشت علامه طباطبایی و میراث علمی ایشان که در تالار شیخ طوسی ساختمان بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد، پنج پژوهشگر به ارائه یافته ها و دیدگاه های خود درباره بخش های مختلف میراث علمی علامه سید محمدحسین طباطبایی پرداختند که بررسی شیوه استدلال علامه در تفسیر آیات ولایت، ظرفیت اندیشه فلسفی ایشان برای مواجهه با علوم تجربی، تبیین منشأ عصمت، بازشناسی آثار و دیدگاه های منطقی و اهمیت مکاتبات شخصی و علمی در شناخت ابعاد کمتر بررسی شده شخصیت علامه از محور های اصلی این نشست بود.

حجت الاسلام سیدمحمد عیسی نژاد، پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی و دبیر نشست در سخنان خود با اشاره به جایگاه علامه طباطبایی در تاریخ اندیشه اسلامی بر ضرورت توجه مستمر به میراث فکری ایشان در پژوهش های معاصر تأکید کرد و با بیان اینکه حرکت در مرز های دانش و نظریه پردازی در علوم اسلامی بدون توجه به سنت فلسفی اسلامی و اندیشه متفکرانی همچون علامه طباطبایی دشوار خواهد بود، اظهار کرد: فلسفه اسلامی در طول تاریخ خود با تلاش اندیشمندانی چون ملاصدرا، حکیم سبزواری و دیگر بزرگان استمرار یافته است، اما علامه طباطبایی توانست ظرفیت های این سنت فکری را متناسب با مسائل و نیاز های دوران معاصر گسترش دهد.

عیسی نژاد با اشاره به گستره تأثیرگذاری علامه در تفسیر، فلسفه، کلام و دیگر حوزه های معرفتی افزود: اهمیت شخصیت علمی علامه تنها در آثار تألیفی ایشان خلاصه نمی شود، بلکه تربیت شاگردانی که هر یک در حوزه های مختلف علوم اسلامی به فعالیت علمی و نظریه پردازی پرداختند نیز از ابعاد مهم میراث این اندیشمند است.

وی هدف از برگزاری چنین نشست هایی را گرد هم آوردن صاحب نظران و ارائه تازه ترین یافته های پژوهشی درباره علامه طباطبایی دانست و تأکید کرد: بزرگداشت این شخصیت علمی باید فرصتی برای طرح مسائل جدید، بازخوانی آثار و شناسایی ظرفیت های کمتر بررسی شده اندیشه او باشد.

در نخستین ارائه علمی نشست، محمدرضا نوری کوهبنانی، پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با موضوع «آیات امامت به روایت تفسیر المیزان»، به بررسی روش علامه طباطبایی در تفسیر آیات 55 و 56 سوره مائده پرداخت و  با اشاره به اینکه علامه طباطبایی بحث گسترده ای را به تفسیر آیه ولایت اختصاص داده است، اظهار کرد: شناخت دقیق معنای آیات قرآن نیازمند آشنایی با علوم ادبی، به ویژه صرف و نحو، معنای واژگان و توجه به قرائن کلام است و بدون شناخت ساختار زبان عربی نمی توان به تفسیر دقیق آیات دست یافت.

نوری کوهبنانی توجه به سیاق آیات و اسباب نزول را از دیگر مؤلفه های مهم روش تفسیری علامه برشمرد و ادامه داد: سیاق با توجه به پیوستگی و ارتباط موضوعی اجزای کلام در تشخیص معنای آیات نقش دارد، همچنین شناخت اسباب نزول هرچند شرط ضروری فهم همه آیات نیست، می تواند در روشن شدن مصادیق و موارد کاربرد آنها مؤثر باشد.

وی سپس به شیوه مواجهه علامه با دیدگاه های مخالف در تفسیر آیه ولایت پرداخت و گفت: علامه ابتدا استدلال های مفسران دیگر را بدون تحریف و سوگیری مطرح می کند و پس از تبیین دیدگاه آنان با استناد به شواهد لغوی، ادبی و روایی به نقد علمی آنها می پردازد. با اشاره به تفسیر واژه «ولی» در آیه «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا» می توان گفت علامه طباطبایی در بررسی دیدگاه راغب اصفهانی، ولایت را نوعی قرب ویژه می داند که اقتضای تصرف و تدبیر دارد. بر این اساس ولایت مفهومی گسترده تر از محبت و یاری است و در مصادیق مختلف از ولایت خداوند تا ولایت پیامبر و اولیای الهی با مراتب متفاوت تحقق پیدا می کند.

نوری کوهبنانی افزود: علامه با بهره گیری از ساختار آیه به ویژه ادات حصر «إنما» و کاربرد واژه مفرد «ولی» استدلال می کند که نمی توان ولایت مطرح شده در این آیه را صرفاً به معنای دوستی عمومی مؤمنان با یکدیگر دانست، زیرا در آیات دیگر اصل دوستی و یاری متقابل مؤمنان بیان شده و تکرار همان معنا با ساختار انحصاری این آیه نیازمند توجیه خواهد بود.

وی در ادامه پاسخ علامه به برخی اشکالات تفسیری درباره کاربرد صیغه جمع برای مصداق واحد و معنای واژه زکات را تشریح کرد و گفت: علامه با استناد به کاربرد های قرآنی و زبانی نشان می دهد که به کار رفتن تعبیر جمع مانع از انطباق آیه بر یک مصداق مشخص نیست، همچنین واژه زکات در این آیه می تواند به معنای صدقه و انفاق به کار رفته باشد. با اشاره به روایات شأن نزول آیه و تعبیر «وَهُمْ رَاکِعُونَ» نیز می توان مطرح کرد علامه طباطبایی با کنار هم قراردادن قرائن ادبی، ساختار آیه و شواهد روایی، مصداق ولایت مطرح شده در این آیه را امیرالمؤمنین علی(ع) معرفی می کند.

این پژوهشگر همچنین با اشاره به ارتباط آیات ولایت با مسئله عهد و پیمان الهی در قرآن اظهار کرد: از منظر علامه، امامت و ولایت جایگاهی اساسی در استمرار هدایت دینی دارد و آیه بعدی که از پیروزی حزب الله سخن می گوید بر اهمیت پذیرش ولایت الهی و اولیای الهی تأکید می کند.

فلسفه علامه طباطبایی ظرفیت گفت وگوی دوسویه با علوم جدید را دارد

در ادامه نشست حجت الاسلام والمسلمین علی انصاری بایگی، پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی در ارائه ای با موضوع «ظرفیت فلسفه علامه طباطبایی در مواجهه با علم جدید» به بررسی نسبت فلسفه اسلامی با علوم تجربی و ویژگی های روش فلسفی علامه پرداخت و با بیان اینکه مسئله رابطه فلسفه و علم از مباحث مهم فلسفه دین و فلسفه علم است، بیان کرد: در برخی رویکرد های فلسفی به دلیل جایگاه بنیادین فلسفه، رابطه آن با دیگر علوم به صورت یک طرفه ترسیم می شود، به این معنا که فلسفه مبانی و موضوعات علوم دیگر را تعیین می کند، اما خود نیازی به بهره گیری از یافته های آنها ندارد.

انصاری بایگی افزود: بررسی آثار علامه طباطبای، از جمله «اصول فلسفه و روش رئالیسم» و دیگر نوشته های فلسفی ایشان نشان می دهد که با وجود پذیرش جایگاه بنیادین فلسفه می توان در اندیشه علامه ظرفیت برقراری رابطه ای دوسویه میان فلسفه و علوم دیگر را شناسایی کرد. یکی از زمینه های این رابطه روش استدلال فلسفی علامه و توجه ایشان به ملازمات است و در این رویکرد، فلسفه بدون آنکه مبانی خود را به طور کامل بر نظریه های علوم تجربی استوار کند، می تواند با یافته های علوم دیگر وارد گفت و گو شود و از آنها در طرح و بررسی مسائل فلسفی بهره ببرد.

این پژوهشگر با تأکید بر تفاوت میان بهره گیری از یافته های علمی و وابستگی کامل فلسفه به نظریه های تجربی تصریح کرد: اگر فلسفه به طور کامل بر یک نظریه طبیعی بنا شود، تغییر آن نظریه می تواند مبانی فلسفی را نیز با چالش مواجه کند، در مقابل، استقلال مطلق فلسفه از یافته های علمی نیز امکان بهره گیری از دستاورد های دانش جدید را محدود می کند.

وی در تشریح نمونه ای از این رویکرد به مسئله حقیقت جسم در آثار علامه اشاره کرد و گفت: علامه در بررسی ساختار جسم به یافته های علوم طبیعی توجه می کند و برای تبیین برخی مسائل فلسفی از نتایج این علوم بهره می گیرد که این شیوه نشان می دهد در اندیشه ایشان، فلسفه صرفاً در جایگاه تعیین کننده مبانی علوم دیگر قرار ندارد، همچنین با اشاره به تفاوت تجربه علمی با استقرای خام می توان گفت که نمی توان اعتبار یافته های تجربی را صرفاً به دلیل نداشتن یقین منطقی کنار گذاشت.

انصاری بایگی افزود: دستاورد های علوم تجربی می توانند برای فیلسوف مسئله آفرین باشند و او را به بازاندیشی در برخی تبیین های فلسفی وادار کنند. نظریه «ادراکات اعتباری» علامه طباطبایی نیز نمونه دیگری از این ظرفیت است و در صورت بندی این نظریه می توان زمینه هایی از توجه به مباحث روان شناختی، روابط اجتماعی و رفتار انسان را مشاهده کرد؛ موضوعی که امکان گفت وگوی فلسفه با روان شناسی و جامعه شناسی را فراهم می کند. روش فلسفی علامه طباطبایی ظرفیت قابل توجهی برای توسعه مطالعات میان رشته ای دارد؛ رویکردی که در آن فلسفه ضمن حفظ استقلال مبانی خود از مواجهه با پرسش ها و یافته های علوم جدید استقبال می کند.


منشأ عصمت از نگاه علامه طباطبایی؛ علمی ویژه و موهبتی الهی


حجت الاسلام والمسلمین محمدمهدی کمالی، پژوهشگر بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی دیگر سخنران این نشست، با موضوع «عصمت امام از منظر علامه طباطبایی» به تبیین منشأ عصمت و نسبت آن با علم، اراده و اختیار انسان پرداخت و با اشاره به گستردگی مباحث کلامی درباره عصمت اظهار کرد: پرسش هایی همچون معنای عصمت، الهی یا اکتسابی بودن آن، گستره عصمت در پیامبران و امامان، عصمت پیش از بعثت و نسبت آن با خطا و گناه از مسائل مهم این حوزه به شمار می روند، اما مسئله اصلی در این بحث شناسایی منشأ تحقق عصمت در وجود شخص معصوم است.

کمالی با اشاره به دیدگاه اشاعره درباره منشأ عصمت ادامه داد: در برخی تقریر های این دیدگاه، عصمت به فعل مستقیم خداوند نسبت داده می شود، به این معنا که خداوند یا گناه را در وجود پیامبر(ص) ایجاد نمی کند یا طاعت را در او پدید می آورد. در مقابل، علامه طباطبایی منشأ نزدیک و مستقیم عصمت برای مطالعات تاریخی تأکید کرد.

وی با بیان اینکه نامه ها از منابع مهم شناخت تاریخ سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و مذهبی هستند، اظهار کرد: در مطالعات تاریخی معمولاً به مکاتبات رسمی و سیاسی توجه بیشتری شده، در حالی که نامه های شخصی، دوستانه و مکاتبات میان اهل علم، اطلاعات ارزشمندی درباره زندگی روزمره، روابط علمی، ویژگی های اخلاقی و شبکه ارتباطات افراد در اختیار پژوهشگران قرار می دهند.

حسن آبادی با اشاره به ضرورت بررسی نویسنده و مخاطب نامه، زمان و مکان نگارش و زمینه تاریخی مکاتبات افزود: نامه ها باید فراتر از متن ظاهری آنها تحلیل شوند، زیرا از خلال این اسناد می توان بخش هایی از زندگی فردی و اجتماعی شخصیت های علمی را شناخت که معمولاً در آثار تألیفی یا شرح حال های رسمی آنها ثبت نشده است.

وی با انتقاد از محدود ماندن برخی پژوهش های تاریخی به گردآوری و انتشار نامه ها گفت: بخش قابل توجهی از مکاتبات علما منتشر شده اند، اما تحلیل محتوای آنها، شناسایی شبکه روابط علمی، بررسی ارتباط استادان و شاگردان و استخراج اطلاعات تاریخی از این اسناد، همچنان نیازمند پژوهش های مستقل است. مجموعه ای از مکاتبات علامه طباطبایی به کوشش سیدهادی خسروشاهی گردآوری و منتشر شده است، با این حال بررسی تحلیلی این نامه ها می تواند ابعاد تازه ای از شخصیت علمی، اخلاقی و اجتماعی علامه را آشکار کند.

حسن آبادی افزود: به عنوان یکی از نمونه های قابل توجه می توان از مکاتبه علامه طباطبایی با جوانی 22 ساله در سال 1355 یاد کرد که از ایشان برای اصلاح رفتار و پیشرفت معنوی خود، راهنمایی عملی خواسته بود. پاسخ علامه به این جوان، صرفاً توصیه ای کلی و اخلاقی نبود، بلکه شامل دستورالعمل هایی عملی برای زندگی و مراقبت معنوی می شد. اهمیت این مکاتبه از آن جهت است که نوع مواجهه علامه با نسل جوان، توجه به مسائل فردی مخاطبان و اهتمام ایشان به راهنمایی عملی آنان را نشان می دهد.

این پژوهشگر همچنین پیگیری مکاتبات و استمرار ارتباط با مخاطبان را از ویژگی های قابل بررسی در نامه های علامه دانست و گفت: چنین اسنادی تصویری از تواضع، مسئولیت پذیری و توجه ایشان به مسائل افراد ارائه می دهند که شناخت آن صرفاً از طریق مطالعه آثار فلسفی و تفسیری ممکن نیست.

وی در ادامه به نمونه هایی از مکاتبات علامه درباره امور علمی، انتشار آثار و ارتباطات فرهنگی فراتر از مرز های ایران اشاره کرد و گفت: این نامه ها نشان می دهند که علامه طباطبایی علاوه بر فعالیت های آموزشی و پژوهشی به مسائل نشر، انتقال اندیشه و ارتباطات علمی نیز توجه داشته است. صراحت علمی و دقت در بیان دیدگاه ها از دیگر ویژگی هایی است که می توان در مکاتبات علامه مشاهده کرد و بررسی برخی نامه های ایشان درباره مسائل تفسیری و روش شناسی تفسیر المیزان، امکان شناخت دقیق تر شیوه تفکر و استدلال علامه را فراهم می کند.

این پژوهشگر در پایان گفت: مطالعه تحلیلی نامه های علما به ویژه از منظر تاریخ علم، تبارشناسی شاگردان، شبکه های ارتباطی و تعاملات علمی می تواند بخشی از خلأ های موجود در تاریخ نگاری اندیشه اسلامی را جبران کند.

در پایان نشست حجت الاسلام سید محمد عیسی نژاد، پژوهشگر با جمع بندی مباحث ارائه شده، به اهمیت موضوعات مطرح شده در شناخت گستره میراث علمی علامه طباطبایی اشاره و بیان کرد: بحث آیات امامت از مسائل مهم و چالش برانگیز در گفت و گو های کلامی و تفسیری میان مذاهب اسلامی است و بررسی استدلال های علامه در تفسیر آیه ولایت، ظرفیت این اثر را برای پاسخ گویی به پرسش های علمی و اعتقادی نشان می دهد.

دبیر نشست همچنین با اشاره به ارائه مربوط به نسبت فلسفه و علوم جدید تأکید کرد: چگونگی ارتباط فلسفه با دانش تجربی از پرسش های اساسی فلسفه معاصر است و بررسی دیدگاه علامه طباطبایی می تواند زمینه طرح مباحث تازه در این حوزه را فراهم کند. مسئله عصمت نیز از موضوعات مهم و مورد مناقشه در مباحث کلامی است که تبیین منشأ عصمت در اندیشه علامه، ظرفیت بررسی دوباره این مسئله را از منظر علم و معرفت فراهم می سازد.

وی درباره مباحث منطقی نیز گفت: منطق از دانش های پایه در سامان دهی اندیشه و روش استدلال به شمار می رود و بررسی آثار و دیدگاه های منطقی علامه طباطبایی یکی از زمینه هایی است که باید بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گیرد.

دبیر نشست همچنین با اشاره به ارائه مربوط به نامه های تاریخی، بر اهمیت تحلیل مکاتبات علما تأکید و اظهار کرد: بررسی این اسناد می تواند ابعادی از زندگی، اندیشه و ارتباطات علمی شخصیت ها را آشکار کند که در آثار رسمی و تألیفی آنان کمتر بازتاب یافته است.

انتهای پیام

نظرات

captcha