از انس با قرآن تا کنشگری قرآنی

به قلم علیرضا لک زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی فارس قرآن کریم در جامعه ما مخاطبان فراوانی دارد؛ کسانی که آن را تلاوت می کنند، به آیاتش گوش می سپارند، در جلسات و محافل قرآنی حضور می یابند، به حفظ آن علاقه مندند و از معارفش بهره می برند. این سرمایه ارزشمند، نقطه قوت جامعه قرآنی ماست؛ اما برای تحقق اهداف قرآن در زندگی فردی و اجتماعی، به چیزی فراتر از افزایش شمار مخاطبان نیاز داریم؛ حضور مسئولانه و اثرگذار مردم در میدان عمل قرآنی.

به قلم علیرضا لک زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی فارس

قرآن کریم در جامعه ما مخاطبان فراوانی دارد؛ کسانی که آن را تلاوت می کنند، به آیاتش گوش می سپارند، در جلسات و محافل قرآنی حضور می یابند، به حفظ آن علاقه مندند و از معارفش بهره می برند. این سرمایه ارزشمند، نقطه قوت جامعه قرآنی ماست؛ اما برای تحقق اهداف قرآن در زندگی فردی و اجتماعی، به چیزی فراتر از افزایش شمار مخاطبان نیاز داریم؛ حضور مسئولانه و اثرگذار مردم در میدان عمل قرآنی. پرسش اساسی این است؛ چگونه می توان از ظرفیت موجود مخاطبان و فعالان قرآنی عبور و زمینه نقش آفرینی گسترده تر مردم را در گسترش فرهنگ قرآن و تحقق آموزه های آن فراهم کرد؟

قرآن؛ کتابی برای به میدان آمدن مردم

خداوند متعال در آیه 25 سوره حدید، یکی از اهداف رسالت پیامبران را برپایی عدالت به دست مردم معرفی می کند: «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بالْقِسْطِ وَ ... »(حدید/25)؛ به راستی ما پیامبران خود را با دلایل روشن فرستادیم و با آنان کتاب و میزان را نازل کردیم تا مردم به عدالت قیام کنند و ... ». این آیه در کنار معرفی کتاب و میزان به عنوان ابزار هدایت، بر نقش آفرینی خود مردم در تحقق یکی از اهداف الهی، یعنی برپایی عدالت، تأکید می کند. از این منظر، گسترش فرهنگ قرآن نیز نباید تنها به فعالیت نهادها و اجرای برنامه های رسمی محدود بماند؛ بلکه لازم است به حرکتی عمومی تبدیل شود که در آن اقشار مختلف جامعه، متناسب با توانایی و ظرفیت خود، نقش آفرین باشند.

از مخاطب قرآن تا کنشگر قرآنی

مخاطب قرآن کسی است که با کلام الهی ارتباط دارد و از آن بهره می برد. فعال قرآنی نیز در زمینه ای مشخص، مانند آموزش، تلاوت، حفظ، تبلیغ یا برگزاری جلسات قرآنی فعالیت می کند. اما کنشگر قرآنی یک گام فراتر می رود؛ او نسبت به وضعیت فرهنگ قرآنی و مسائل زندگی فردی و اجتماعی احساس مسئولیت می کند، نیازها و مسائل پیرامون خود را می شناسد و برای بهبود آن ها ابتکار عمل به خرج می دهد.

به بیان دیگر، کنشگر قرآنی فرد یا گروهی است که با شناخت و باور به آموزه های قرآن، برای گسترش فرهنگ قرآنی و تحقق این آموزه ها در جامعه نقش آفرینی می کند؛ مسئله ای را تشخیص می دهد، متناسب با دانش، تخصص، مهارت و امکانات خود راه حلی پیشنهاد می کند و با همکاری دیگران برای عملی شدن آن تلاش می کند. بنابراین، کنشگری قرآنی الزاماً به معنای تأسیس مؤسسه یا برگزاری برنامه ای جدید نیست. گاهی یک مربی قرآن با شناسایی نیازهای نوجوانان محله و طراحی روشی جذاب برای آموزش، کنشگر است؛ یک معلم با پیوند دادن مفاهیم قرآنی به مسائل تربیتی دانش آموزان نقش آفرینی می کند؛ یک مدیر مؤسسه با به اشتراک گذاشتن تجربه های موفق خود به تقویت مجموعه های دیگر کمک می کند؛ و یک خیر با تأمین امکانات مورد نیاز یک فعالیت مردمی، در این حرکت سهم دارد. پس هر مخاطب قرآن می تواند به کنشگر تبدیل شود و هر فعال قرآنی نیز می تواند با گسترش مسئولیت پذیری، ابتکار و اثرگذاری اجتماعی، نقش کنشگرانه تری ایفا کند.

سرمایه های موجود را به میدان بیاوریم

حرکت عمومی قرآنی قرار نیست از نقطه صفر آغاز شود. جامعه ما از سرمایه انسانی و اجتماعی ارزشمندی برخوردار است: حافظان و قاریان قرآن، مربیان، معلمان، مدیران مؤسسات، فعالان جلسات خانگی و مساجد، پژوهشگران، مبلغان، هنرمندان، رسانه ای ها و گروه های مردمی. در کنار این ظرفیت ها، افراد بسیاری نیز علاقه مندند با کمک مالی، تأمین مکان، تجهیزات، امکانات ارتباطی یا مهارت های حرفه ای خود در فعالیت های قرآنی سهیم شوند.

مسئله اصلی، نبود مطلق ظرفیت نیست؛ بلکه بخشی از ظرفیت های موجود به درستی شناسایی نشده، برخی توانمندی ها به کار گرفته نمی شوند و بسیاری از فعالیت ها ارتباط و پیوند مؤثری با یکدیگر ندارند. ازاین رو، نخست باید فعالان و متخصصان قرآنی را شناسایی و توانمند کرد و زمینه حضور مؤثرتر آنان را فراهم آورد. سپس می توان با بهره گیری از ظرفیت سایر اقشار جامعه، دامنه مشارکت را گسترش داد. در این مسیر، حلقه های میانی اهمیت پیدا می کنند؛ مجموعه های مردمی و تسهیلگری که می توانند افراد و گروه های پراکنده را به یکدیگر متصل کرده، نیازها را بشناسند و زمینه طراحی و اجرای اقدامات مشترک را فراهم کنند.

از بیانیه گام دوم تا اقدام اجتماعی

بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی، با تأکید بر نقش مردم و به ویژه جوانان، افق حرکت جامعه را در سه عرصه خودسازی، جامعه پردازی و تمدن سازی ترسیم می کند. تحقق این افق ها نیز بدون حضور فعال و مسئولانه مردم امکان پذیر نیست. در این چارچوب، حرکت عمومی قرآنی را می توان یکی از عرصه های نقش آفرینی مردم دانست؛ حرکتی که در آن قرآن تنها موضوع آموزش و یادگیری نیست، بلکه مبنایی برای شناخت مسائل، اصلاح رفتارها، تقویت مسئولیت اجتماعی و مشارکت در حل مشکلات جامعه قرار می گیرد.

برای شکل گیری چنین حرکتی، باید صحنه و ظرفیت های موجود را شناخت، جهت گیری روشنی داشت، به توان مردم امید بست و راهکارهای عملی ارائه کرد. البته ارائه راهکار به تنهایی کافی نیست؛ برنامه ریزی، تقسیم مسئولیت، پیگیری و استمرار نیز ضرورت دارد.

تجربه های عملی؛ از شناسایی ظرفیت ها تا تکثیر کنشگران

تجربه های داخلی نشان می دهد که حرکت عمومی قرآنی با شناسایی و به کارگیری ظرفیت های مردمی امکان پذیر است. برای نمونه، در استان کرمان، قرارگاه جلسات خانگی قرآن با شناسایی بیش از دو هزار جلسه و توانمندسازی مربیان، زمینه گسترش شبکه جلسات مردمی را فراهم کرده است.

در این تجربه، آموزش و پشتیبانی از مربیان، ارتباط میان جلسات و تلاش برای تکثیر آن ها مورد توجه قرار گرفته است. به این ترتیب، هر جلسه می تواند زمینه ساز شکل گیری جلسه ای دیگر باشد. در سطح ملی نیز طرح «زندگی با آیه ها» نمونه ای از تلاش برای تبدیل مخاطبان قرآن به سفیران و مجریان فعالیت های قرآنی است.

در گزارش عملکرد این طرح در سال 1404، از مشارکت بیش از 110 هزار سفیر آیه ها و برگزاری گسترده محافل قرآنی در خانه ها، مساجد، مدارس و دیگر محیط های اجتماعی خبر داده شده است. در این طرح، آموزش، تولید محتوا و پشتیبانی از سفیران، زمینه مشارکت بیشتر مردم را فراهم کرده است. وجه مشترک این تجربه ها آن است که به جای محدودشدن به اجرای برنامه های مقطعی، بر شناسایی نیروهای مردمی، توانمندسازی آنان، ایجاد ارتباط میان ظرفیت ها و گسترش مشارکت تأکید دارند. این همان مسیری است که می تواند مخاطبان قرآن را به کنشگران و فعالیت های پراکنده را به حرکتی عمومی و هدفمند تبدیل کند.

چگونه حرکت عمومی قرآنی را آغاز کنیم؟

برای تبدیل ظرفیت های موجود به یک حرکت اثرگذار، می توان از یک الگوی ساده و قابل اجرا در شهرها و محله ها آغاز کرد:

شناسایی نیروها و ظرفیت ها: فعالان، متخصصان، گروه های مردمی و امکانات موجود را شناسایی کنیم. برای این کار می توان با همکاری مساجد، مدارس و مؤسسات، فهرستی از حافظان، مربیان، معلمان، خیران و علاقه مندان تهیه کرد و توانایی و زمینه همکاری هر کدام را مشخص ساخت.

انتخاب یک مسئله واقعی: به جای طراحی برنامه های تکراری، نیازهای واقعی محیط را بشناسیم. برای مثال، ضعف ارتباط نوجوانان با قرآن، کمبود مربی در یک منطقه، کاهش جلسات خانگی یا فاصله گرفتن آموزه های قرآن از رفتارهای روزمره می تواند موضوع بررسی و اقدام باشد.

تشکیل گروه اقدام مردمی: چند نفر از افراد علاقه مند و توانمند را گرد هم آوریم و مسئولیت ها را متناسب با مهارت آنان تقسیم کنیم. یک نفر مسئول ارتباط با مدارس، دیگری مسئول جذب مربیان، فردی مسئول تأمین امکانات و شخصی مسئول اطلاع رسانی و پیگیری باشد.

اجرای یک برنامه زمان دار: برای حل مسئله انتخاب شده، برنامه ای مشخص با هدف، مسئول، امکانات و زمان بندی روشن طراحی کنیم. برای نمونه، اگر مسئله ارتباط نوجوانان با قرآن است، می توان با همکاری مدرسه، مسجد و مربیان داوطلب، یک برنامه هشت هفته ای طراحی کرد که نوجوانان نیز در انتخاب و اجرای فعالیت های آن مشارکت داشته باشند.

ارزیابی و تکثیر تجربه موفق: پس از اجرای برنامه، میزان مشارکت، تغییر ایجادشده و موانع را بررسی کنیم. تجربه را مستند کرده و در اختیار دیگر گروه ها قرار دهیم تا در صورت موفقیت، با اصلاحات لازم در محله ها یا مدارس دیگر نیز اجرا شود.

برای آغاز این مسیر، می توان پیشنهاد کرد که هر شهر با شناسایی 10 فعال قرآنی، انتخاب یک مسئله اولویت دار و تشکیل یک گروه اقدام شروع کند. این گروه در یک بازه سه ماهه، برنامه ای مشخص را طراحی، اجرا و ارزیابی کند و نتیجه را در اختیار دیگر فعالان قرار دهد. این پیشنهاد، الگویی ساده برای آغاز حرکت است، نه نسخه ای یکسان برای همه مناطق.

هر کس متناسب با سرمایه و امکاناتش نقشی برعهده بگیرد

حرکت عمومی قرآنی زمانی شکل می گیرد که مردم خود را در برابر وضعیت فرهنگ قرآنی جامعه مسئول بدانند و برای بهبود آن سهمی برعهده بگیرند. قرار نیست همه یک کار انجام دهند؛ قرار است هرکس با دانش، تخصص، تجربه، مهارت، ارتباطات، امکانات یا سرمایه مالی خود، نقشی متناسب برعهده بگیرد.

در چنین حرکتی، فعالان قرآنی تنها مجریان برنامه ها نیستند؛ آنان می توانند شناسایی کننده مسائل، ایده پرداز، سازمان دهنده و پیونددهنده ظرفیت های مردمی باشند. نهادهای رسمی نیز می توانند با پشتیبانی، تسهیلگری و فراهم کردن امکانات، به تقویت این حرکت کمک کنند. اکنون پرسش مهم این است: در کنار شمار مخاطبان و علاقه مندان قرآن، چه تعداد از ما برای گسترش فرهنگ قرآنی و تحقق آموزه های آن در محیط زندگی و جامعه احساس مسئولیت می کنیم و برای آن قدمی عملی برمی داریم؟

آینده حرکت عمومی قرآنی، به میزان مسئولیت پذیری، ابتکار و نقش آفرینی مردم گره خورده است.

انتهای پیام

نظرات

captcha