برای فهم تاریخی قرآن باید منابع مقدس اهل کتاب را شناخت

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت پور ؛ مفسر قرآن و استاد درس خارج حوزه علمیه، 26 آبان ماه در ادامه سلسله جلسات تفسیر سوره بقره با بیان اینکه خداوند موارد نقض اعتقادات بنی اسرائیل را توضیح داد و خطاهای فاحشی را که آنان در تاریخ خود یا در مواجهه با پیامبر اکرم(ص) مرتکب شده اند، بیان فرمود.

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین عبدالکریم بهجت پور؛ مفسر قرآن و استاد درس خارج حوزه علمیه، 26 آبان ماه در ادامه سلسله جلسات تفسیر سوره بقره با بیان اینکه خداوند موارد نقض اعتقادات بنی اسرائیل را توضیح داد و خطاهای فاحشی را که آنان در تاریخ خود یا در مواجهه با پیامبر اکرم(ص) مرتکب شده اند، بیان فرمود. آیه 101 سوره بقره(وَلَمَّا جَاءَهُمْ رَسُولٌ مِنْ عِنْد اللَّهِ مُصَدّقٌ لِمَا مَعَهُمْ نَبَذَ فَرِیقٌ مِنَ الَّذینَ أُوتُوا الْکِتَابَ کِتَابَ اللَّهِ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ کَأَنَّهُمْ لَا یَعْلَمُونَ) مربوط به بنی اسرائیلی است که در شهر یثرب یا مدینه حضور پیدا کرده بودند؛ یعنی همان نسلی از بنی اسرائیل که در دوران نزول قرآن در مدینه می زیستند. متن سخنان وی به شرح زیر است: در این آیه می فرماید که چون رسولی از جانب خدا نزد آنان آمد، گروهی با او مخالفت کردند. برخی از مفسران بر این باورند که کلمه رسول در اینجا به صورت نکره آمده و مقصود آنان این بوده است که هر رسولی از جانب خدا مبعوث شد، این گروه زیر بار او نرفتند. بر اساس این برداشت، آیه رنگ تاریخی به خود می گیرد؛ به این معنا که پس از حضرت موسی، پیامبران دیگر مانند حضرت عیسی نیز آمدند و گروهی از بنی اسرائیل پیوسته از پذیرش آنان سر باز می زدند. اما اگر مراد از رسول، همان پیامبر مشخص و شناخته شده باشد، آمدن تنوین در جایی که کلمه می توانست معرفه بیاید، نشانه بیان عظمت آن شخصیت است. هر دو برداشت قابل تأیید است؛ بر اساس یکی، آیه ناظر به تاریخ یهود پیش از ظهور اسلام و بر اساس دیگری، ناظر به یهود مدینه و اختصاصی به آنان است. در ادامه آیه می فرماید که این رسول، تصدیق کننده چیزی است که با آنان است. گفتیم که واژه مصدق صفت برای رسول است، نه برای قرآن؛ چنان که برخی از مفسران احتمال داده اند و چون دیده اند این عبارت در جای دیگر درباره آنچه بر پیامبر نازل شده به کار رفته است، آن را بر قرآن حمل کرده اند، در حالی که چنین نیست و این صفت، وصف خود پیامبر است. سپس می فرماید که گروهی از کسانی که به آنان کتاب داده شده بود، کتاب خدا را با بی اعتنایی پشت سر انداختند. واژه «نبذ» به معنای آن است که کسی چیزی را با بی اعتنایی پرت کند؛ فرض کنید کتاب یا مجله ای به دست شما می رسد، آن را می گشایید و می بینید مطلب بی ارزشی است، همان گونه آن را به گوشه ای پرت می کنید. در برابر، وقتی قرآن در دست شماست و می خواهید آن را روی میز بگذارید، آن را می بوسید و در جای مناسب و با کمال ادب قرار می دهید؛ اما چیزی که بی ارزش باشد، همین طور رها می شود. انتخاب واژه نبذ در این آیه، کمال بی اعتنایی این گروه را نشان می دهد.

بی اعتنایی یهودیان به تورات

درباره اینکه مراد از کتاب الله در این آیه چیست، دو احتمال مطرح شده است. برخی از مفسران که مصدقاً لما معهم را به قرآن حمل کرده اند، ناچار شده اند کتاب الله را نیز بر قرآن تطبیق دهند؛ اما درست آن است که مراد، تورات است؛ یعنی آنان با بی اعتنایی با تورات خود برخورد کردند و آیاتی را که مربوط به این پیامبر و نشانه های او بود، از تورات کنار گذاشتند و پشت سر انداختند. برداشت دومی نیز وجود دارد و آن اینکه همه تصدیق هایی را که پیامبر از دین و معارف آنان می کرد، با انکار پیامبر کنار گذاشتند؛ یعنی کنار گذاشتن پیامبر، همان کنار گذاشتن تورات است و در نتیجه کل کتاب را پشت سر انداختند. هر دو معنا قابل استفاده است، اما معنای نخست قوت بیشتری دارد، چون به معرفی شخص پیامبر در تورات نزدیک تر است. در آیات دیگر قرآن نیز به این موضوع اشاره شده است؛ چنان که در آیه 156 سوره اعراف، صفات پیامبری که باید به او ایمان بیاورند و او را در تورات و انجیل مکتوب می یابند، بیان شده است. نکته ظریف این است که ایمان، از همان زمانی معنا پیدا می کند که خداوند وعده ای می دهد و خبری را اعلام می کند؛ همان گونه که ما امروز به حضرت مهدی(عج) ایمان داریم و او را نمی بینیم، یا مسلمانان صدر اسلام به وعده ظهور او ایمان داشتند هرچند هنوز متولد نشده بود. بنابراین، با کنار گذاشتن این پیامبر و ترک عامدانه او، عملاً کتاب خود را کنار زدند. یکی از مسائل مهم در مباحث دینی این است که خداوند گاهی ما را به مسائلی ارجاع می دهد که میان ادیان مشترک است؛ چنان که می فرماید اگر در آنچه بر شما نازل شده شک دارید، از اهل کتاب بپرسید. چرا خداوند ما را به سراغ کسانی می فرستد که ما را قبول ندارند و در ظاهر دشمن ما هستند؟ زیرا آنان نمی توانستند امکان وحی بر بشر را انکار کنند؛ چرا که در این صورت باید خود حضرت موسی و پیامبران خویش را انکار می کردند. وقتی امری مشترک است و هویت هر دو طرف را می سازد، خداوند ما را به آن ارجاع می دهد. در اینجا نیز همین معادله به کار رفته است: وقتی پیامبری با ویژگی ها، صفات و منش خود، خبرهایی را که درباره پیامبر آخرالزمان در کتاب آنان آمده تصدیق می کند، رد کردن او به معنای رد کردن کتاب خودشان است. این دو، دو کفه یک ترازو هستند و انکار یکی، انکار دیگری است. نمی شود رسول را انکار کرد و تورات را انکار نکرد و سپس ادعا کرد که به آنچه بر ما نازل شده ایمان داریم؛ زیرا در آن صورت دیگر به آنچه بر خودتان نازل شده نیز ایمان ندارید. درباره اینکه مراد، یهود تاریخی باشد یا ناظر به یهود مدینه، عرض می کنم که در هر دو صورت مسئله حل است و اشکالی پیش نمی آید. اگر کسی بخواهد برداشت مربوط به شخص پیامبر و آیات مرتبط با او را ترجیح دهد، شواهد روشنی در خود قرآن وجود دارد. اینکه در منابع یهودی نیز نشانه های پیامبر آمده است، به این معنا نیست که اگر در تورات فعلی آن را ندیدیم، در منابع یهودی وجود نداشته است. به عنوان یک شاهد عرض کنم که در دیدار 40 روزه، تورات در اختیار حضرت موسی قرار گرفت؛ در آنجا آمده است که الواح را به او دادند، خواه خودش نوشته باشد یا نوشته ای به او سپرده شده باشد. سپس وقتی دید مردم گوساله پرست شده اند، الواح را بر زمین زد. آیا مباحث مربوط به پیامبر در همان ده فرمان یا مجموعه توراتی که در آن 40 روز بوده، جای می گیرد؟ خیر؛ زیرا آن، تمام تورات نیست. تورات اسمی جامع برای کل وحیی است که در اختیار حضرت موسی قرار گرفته است؛ همان گونه که وقتی کتابی نوشته می شود، گاه یکی از داستان های آن عنوان کل کتاب می شود. عنوان تورات امروز، بر اساس همان ده فرمان و امثال آن به کار رفته است. بنابراین اشکالی ندارد که بخشی از مطالب در وحی های دیگر بوده و بعدها به تورات ملحق شده باشد؛ مانند داستان کشته شدن 70 نفر که جزء تورات نیست و وحی دیگری است. درباره ترکیب وراء ظهورهم نیز باید تأملی داشت. ظهر به معنای پشت است و وراء ظهورهم یعنی پشت پشت؛ یعنی دو پشت بر پشت خودشان، و این نشان دهنده مبالغه است. گاهی کسی چیزی را پشت سر می اندازد؛ فرض کنید در پارک وسایلی دارید که دیگر به آن نیاز ندارید، آن را همان جا می گذارید و می روید. اما وقتی پشت پشت می شود، یعنی آن را در سطل آشغال می اندازید و این نهایت بی اعتنایی است. خداوند با این ترکیب می خواهد شدت فاصله گرفتن یهود از آیات مرتبط با حضرت عیسی و پیامبر را نشان دهد. تعبیر کَأَنَّهُمْ لَا یَعْلَمُونَ نیز همین شدت را بیان می کند؛ مانند اینکه از کنار کسی بگذرید و او را نشناسید و نگاهش هم نکنید. گویا هیچ اطلاعی از آن پیامبر نداشتند. در برابر این برخورد، گاه ما مسلمانان نیز دچار آفت توجیه می شویم؛ اگر کسی از ما خطایی انجام دهد، برای آن توجیه می آوریم. نمونه تاریخی آن، توجیه واقعه غدیر است؛ برخی می گویند ما بیعت کردیم اما بیعت ما بر ولایت دوستی بود، نه ولایت سرپرستی.

توجیه وهابیت برای رد غدیر

گروهی از وهابیون نیز اصل مسئله غدیر را با یکی دو احتمال کنار می گذارند و می گویند اگر این مسئله دلالتی داشت، چرا خود حضرت به آن استناد نکرد. این یکی از مشکلات ماست؛ گاهی می دانیم و توجیه می کنیم و گاهی چنان برخورد می کنیم که گویا اصلاً چنین چیزی وجود خارجی نداشته است. در روایات نیز نکته ای در این باره وجود دارد. امام باقر(ع) در باب تحریف قرآن می فرماید که در میان مسلمانان نیز کتاب خدا کنار گذاشته شد؛ همان گونه که آنان تورات را کنار گذاشتند، مسلمانان نیز قرآن را کنار گذاشتند. سپس امام توضیح می دهد که بخشی از این کنار گذاشتن، حفظ حروف و تحریف حدود است. این نکته برای ما بسیار مهم است: حروف قرآن محفوظ ماند، اما مضامین و مرزهای معنایی آن تحریف شد؛ الفاظی که ما را به مرادهای الهی هدایت می کرد نگه داشته شد، اما حدود و معانی تحریف شد. این روایت صحیح است و امام با استناد به همین آیه، تأکید می کند که تحریف لفظی در قرآن رخ نداده و داستان مسلمانان را مصداقی از نبذ کتاب می داند؛ نبذ کتاب آنان تورات بود و نبذ کتاب ما قرآن. آسیب بزرگ دیگری که در تورات و تاریخ بنی اسرائیل مطرح شده، مسئله حضرت سلیمان است و آیه 102 از آیات دشوار قرآن به شمار می رود. برخی مانند حضرت علامه طباطبایی، احتمالات فراوانی برای آن مطرح کرده اند، ن چه از مطالعه تاریخ و مطالب مرتبط با تورات و انجیل به دست می آید، به نظر می رسد تقریباً روشن است؛ اگر کسی تاریخ را به مطالعه خود بیفزاید و تورات را با دقت بخواند، این آیه روشن تر فهمیده می شود.

اهانت به حضرت داود و سلیمان در تورات

درباره سلیمان، تاریخ مطالب شگفت انگیزی دارد؛ از جمله اینکه او یا برادرش یا هر دو را فرزند زنا دانسته اند. داستان را چنین نقل کرده اند که داود زنی را دید و به او دل بست، در حالی که شوهرش زنده بود، و آن زن را برای خود برگزید؛ برای تصاحب او شوهرش را به جبهه فرستاد و او کشته شد. در روایت های آنان دو نقل وجود دارد: بر اساس یکی، آن فرزند بعداً از دنیا رفت و خداوند سلیمان را جانشین او قرار داد؛ بر اساس دیگری، هر دو فرزند از این ماجرا بودند. سپس بعد از سلیمان، پادشاهی بسیار خونریز و قاتل بر سر کار آمد. در دانشنامه بزرگ اسلامی و منابع دیگر نیز از این مطالب فراوان نقل شده است. شخصیتی که برای سلیمان ساخته اند، بیش از آن که پیامبر باشد، پادشاه است و اصلاً رسالت او مطرح نمی شود. در کتاب پادشاهان نیز اطلاعات زیادی درباره او آمده است. در آن کتاب آمده است که سلیمان علاوه بر دختر فرعون، زنان بیگانه بسیاری را دوست می داشت؛ در منابع دیگر شمار آنان را تا 800 نفر گفته اند. خداوند به بنی اسرائیل هشدار داده بود که با آنان ازدواج نکنید، نه به آنان زن بدهید و نه از آنان زن بگیرید، زیرا قلب شما را به خدایان خود متمایل می کنند. این تعبیر بسیار نزدیک به آیه سوره بقره است که درباره مشرکان می فرماید آنان شما را به سوی آتش می خوانند. سلیمان از راه محبت به آنان وابسته شد و آنان قلب او را برگرداندند. در تورات آمده است که در پیری، زنانش قلب او را به سوی خدایان بیگانه برگرداندند و قلب او مانند قلب پدرش داود با خدایش کامل نبود. او به دنبال عشترون، خدای صیدونیان، و ملکوم، خدای عمونیان، رفت و در نظر خداوند بدی کرد و راه خداوند را تماماً نپیمود. سپس بر کوهی روبروی اورشلیم، معبدی برای بت ها ساخت. خداوند بر او خشم گرفت، زیرا قلبش از خدای اسرائیل که دو بار بر او تجلی کرده بود برگشته بود. در تورات آمده که خداوند به او گفت چون عهد و فرایض مرا نگه نداشتی، مملکت را از تو خواهم گرفت، اما به خاطر داود در ایام تو این کار را نخواهم کرد و آن را از دست پسرت خواهم گرفت؛ و باز به خاطر داود تمامی مملکت را از او نخواهد گرفت. پس پادشاهی به فرزندش رسید و به نوه اش نرسید.

تناقض در عقاید یهودیان

اکنون جای این پرسش است که از یهودیان بپرسیم کدام سلیمان را می پذیرید؟ همان کسی که خود شما می گویید بت پرست شد؟ امروز می گویید بیت المقدس را باید آباد و معبد سلیمان را احیا کرد ، در حالی که معبد سلیمان را همان شخص ساخته است. این تناقض در فرهنگ یهودی نشان می دهد یا کتاب های عهد عتیق درست نمی گویند یا آنان در مسیر بت پرستی هستند. نکته دیگر آن که نام حضرت سلیمان 16 بار در قرآن آمده است؛ 14 بار از این موارد در سوره های مکی است. دو یا سه مورد در سوره بقره و یک مورد در سوره نساء است. بیشترین اطلاعات درباره ایشان در سوره نمل آمده که چهل و هشتمین سوره در ترتیب نزول است و پس از آن سوره انبیا که 73امین سوره در ترتیب نزول است. تصویری که قرآن از سلیمان ارائه می دهد، پیامبری بزرگ، با دانش سرشار و تقوای بسیار است که با داشتن حکومتی عظیم هرگز اسیر مقام و مال نشد و در برابر هدایای فراوان ملکه سبأ، پاسخ داد آن چه خداوند به من داده از آن چه شما به من می دهید بهتر است. قرآن در مکه، در چند آیه از جمله در سوره قصص، ایشان را با نگاه مثبت و برای امیدبخشی به مومنان مطرح کرده است. توصیه ای که دارم این است که اگر در تفسیر فعال هستید، مطالعه کتاب مقدس ضروری است؛ کسی نمی تواند تفسیری با توجه به نکات تاریخی از قرآن داشته باشد، مگر آن که تاریخ انبیا و منابع مقدس آنان را مطالعه کند. برخی از بزرگان تفسیر مانند ابن عاشور و علامه بلاغی به منابع اهل کتاب توجه داشته اند و بلاغی در این فن سرآمد است. درباره تحریف تورات نیز بزرگانی چون آیت الله معرفت و مرحوم بلاغی فرموده اند که تحریف تورات لفظی نیست، بلکه معنوی است و بخشی از آن نیز از میان رفته است. مشکل تورات و انجیل آن است که متن اصلی در دست ما نیست؛ امروزه ترجمه های بسیار بسیاری از کتاب مقدس در جهان وجود دارد و این ترجمه ها هر ده یا 20 سال تغییر می کنند. آمدن خداوند در باغ عدن و پرسش او از آدم و حوا، و پشت درختان پنهان شدن آنان، را می توان همانند آیاتی دانست که ما آن ها را به توجه ویژه و لطف الهی تفسیر می کنیم. پس برای فهم تورات عجله نکنید و کوشش کنیم منطق خودشان را بیاموزیم. امروز دسترسی به منابع شرق شناسی آسان شده است و خوب است دوستان در مباحث مرتبط با اهل کتاب از منابع اصلی نیز مطالعه داشته باشند. انتهای پیام

نظرات

captcha