فلسفه تطبیقی ریشه در نوعی التفات و آگاهی بنیادی دارد + فیلم

هم زمان با روز جهانی فلسفه ، سرویس اندیشه خبرگزاری ایکنا در سلسله گفت وگوهایی تخصصی با موضوع امکان تفکر و مسئله فلسفه ورزی، به بررسی مسائل گوناگون فلسفه با حضور جمعی از صاحبان اندیشه و سخن پرداخت. در این گفت وگو، زهرا حاجی شاه کرم، استاد دانشگاه و پژوهشگر فلسفه، با موضوع فلسفه تطبیقی از گذشته تا کنون درباره خاستگاه تاریخی این حوزه، نسبت سنت فلسفی ایران و غرب، الزامات روش شناختی مطالعات تطبیقی و آسیب های آموزش و پژوهش در این زمینه سخن گفت.

هم زمان با روز جهانی فلسفه، سرویس اندیشه خبرگزاری ایکنا در سلسله گفت وگوهایی تخصصی با موضوع امکان تفکر و مسئله فلسفه ورزی، به بررسی مسائل گوناگون فلسفه با حضور جمعی از صاحبان اندیشه و سخن پرداخت. در این گفت وگو، زهرا حاجی شاه کرم، استاد دانشگاه و پژوهشگر فلسفه، با موضوع فلسفه تطبیقی از گذشته تا کنون درباره خاستگاه تاریخی این حوزه، نسبت سنت فلسفی ایران و غرب، الزامات روش شناختی مطالعات تطبیقی و آسیب های آموزش و پژوهش در این زمینه سخن گفت. مشروح گفت وگو را در ادامه می خوانیم و می بینیم:

ایکنا ـ برای آغاز بحث، شاید بهتر است از خاستگاه فلسفه تطبیقی و پیشینه مواجهه ایرانیان با فلسفه آغاز کنیم. اساساً این نحوه تفکر از کجا شکل گرفته و سابقه ایرانیان در مواجهه با سنت های فلسفی دیگر به چه دوره ای بازمی گردد؟

برای پاسخ به این پرسش باید دو وجه متفاوت را در نظر بگیریم. وجه نخست به پیشینه تاریخی ایرانیان در دوره ای بازمی گردد که بخشی از جهان اسلام بودند؛ به ویژه دوره ترجمه و شکل گیری سنت فلسفه اسلامی که چهره هایی همچون فارابی و ابن سینا در آن نقش برجسته ای داشتند. وجه دوم به تحولات تاریخی ایران در دوره جدید مربوط می شود. این وجه را باید در پی شکست های ایران در جنگ های ایران و روسیه، در دوره فتحعلی شاه قاجار، جست وجو کرد. در پی این شکست ها، ایران بخش هایی از سرزمین های خود را از دست داد و نوعی ناامیدی و سرخوردگی اجتماعی جامعه را فراگرفت. به تعبیری، با یک ترومای جمعی مواجه بودیم. ایرانیان در پی آن بودند که علت شکست های خود را دریابند و بفهمند چرا از پیشرفت های غرب عقب مانده اند. از همین رو، شناخت غرب و دستاوردهای آن به یک ضرورت تبدیل شد و سفر به غرب آغاز شد. سفرنامه های متعددی نیز در همین دوره نوشته شد.

یکی از دوره های مهم در این زمینه، زمان حضور آرتور دو گوبینو، رایزن و وزیرمختار فرانسه در ایران در دوره ناصرالدین شاه است. مأموریت او صرفاً سیاسی نبود؛ بلکه با حکمای بزرگ تهران مراوده فکری داشت، در جلسات آنان شرکت می کرد و از این ارتباطات برای شناخت تشیع، تصوف و فلسفه اسلامی بهره می گرفت. حاصل مطالعات و مشاهدات او آثاری همچون «سه سال در آسیا» و «ادیان و فلسفه ها در آسیای مرکزی» بود. اهمیت گوبینو از این جهت است که حکمای تهران را به مطالعه فلسفه غرب، به ویژه آثار دکارت و فیلسوفان جدید تشویق می کرد. او از آنان می خواست رساله های دکارت، از جمله «گفتار در روش»، را بخوانند و با اندیشه های جدید غرب آشنا شوند. این توصیه را می توان نوعی شوک فکری برای فضای فلسفی ایران در آن دوره دانست. در همین دوره، کتابی به نام بدایع الحکم تالیف شد که پاسخ های ملاعلی زنوزی به هفت پرسش فلسفی بدیع الملک میرزا، از شاهزادگان قاجار و از مریدان او، بود. برخی این کتاب را آغاز مواجهه ایرانیان با فلسفه غرب و حتی نقطه آغاز فلسفه تطبیقی در ایران دانسته اند؛ اما از نظر من، نمی توان آن را به معنای دقیق کلمه آغاز فلسفه تطبیقی تلقی کرد. بنابراین، اگر منظورمان از خاستگاه فلسفه تطبیقی در دوره جدید باشد، باید به مراودات گوبینو و دیگر متفکران غربی، از جمله ادوارد براون، با متفکران ایرانی و دوره قاجار و حتی پهلوی اول را دوره ای ابتدایی و خام از مطالعات تطبیقی دانست.

var player = videojs('player_621927_4430954', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430954',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430954"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430954"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

پس از آن، محمدعلی فروغی در کتاب «سیر حکمت در اروپا» به نوعی رویکرد تطبیقی توجه نشان می دهد. او در مقدمه کتاب از ادراکات شهودی و درونی دکارت سخن می گوید و شباهت هایی میان آن ها و مباحث مطرح شده در سنت فلسفی ما مانند علم حضوری و کشف و شهود می یابد. برای مثال، هنگام بحث از علم، علم حضوری در فلسفه اسلامی را با مفهوم شهود یا (intuition)  در اندیشه غرب مقایسه می کند. در ادامه نیز شهید مطهری در کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم»، به ویژه در مقدمه و پاورقی های آن، به بررسی ادراکات، اصالت حس و اصالت عقل می پردازد و موضوع تجربه گرایان و عقل گرایان در دوره جدید معرفت شناسی غرب و نیز دیدگاه های متفکرانی همچون لاک، هابز و هیوم را نقد و بررسی می کند. ایشان همچنین در مجموعه چهارجلدی «فلسفه تاریخ» نقدهایی بر اندیشه های هگل و مارکس مطرح می کند.

با وجود اهمیت این تلاش ها، به اعتقاد من، نباید آن ها را فلسفه تطبیقی به معنای اصیل و روش مند آن بدانیم؛ زیرا در بسیاری از این آثار، نوعی آشفتگی و فقدان نظم روش شناختی مشاهده می شود. البته می توان گفت این آثار در معنای عام، رویگرد تطبیقی دارند. برای مثال، در برخی مطالعات ادعا شده است که گزاره «می اندیشم، پس هستم» دکارت از بحث «انسان معلق» ابن سینا تأثیر گرفته است. اما وقتی به این دو بحث توجه می کنیم، متوجه تفاوت بنیادین آن ها می شویم. دکارت در گزاره «می اندیشم، پس هستم» با مسئله ای معرفت شناختی و شهودی مواجه است؛ یعنی از اندیشیدن به وجود خود می رسد. در مقابل، ابن سینا در بحث انسان معلق، مسئله ای وجودشناختی را دنبال می کند و در پی اثبات جوهر نفس است، نه اثبات اینکه انسان می اندیشد یا نمی اندیشد. بهمنیار نیز در «المباحثات» به این مسئله اشاره می کند و وجوه هستی شناسانه انسان معلق را مورد توجه و پرسش قرار داده و ابن سینا به او پاسخ می دهد. بنابراین، صرف مشاهده شباهت میان دو مفهوم، برای اثبات تأثیرگذاری یا شکل گیری یک مطالعه تطبیقی کافی نیست.

ایکنا ـ با این توضیحات، به نظر می رسد باید میان پیشینه مواجهه ایرانیان با فلسفه غرب و شکل گیری فلسفه تطبیقی به معنای دقیق آن تفاوت قائل شد. در این میان، کتاب «فلسفه تطبیقی» اورسل چه جایگاهی دارد و چرا همچنان از او به عنوان یکی از  بنیادهای این حوزه یاد می شود؟

اگر به پژوهش ها و آثاری که در سال های اخیر در حوزه فلسفه تطبیقی منتشر شده اند نگاه کنیم، متوجه می شویم که این حوزه در ادبیات پژوهشی ما تا اندازه ای عقیم مانده است. کتاب «فلسفه تطبیقی» اورسل که حدود صد سال از تألیف آن می گذرد و در اوایل دهه 1920 نوشته شده است، تا سال 1404 به فارسی ترجمه نشده بود. این کتاب در سال 1404 به همت استاد بزرگوار، آقای دکتر پورحسن، تحقیق و ترجمه شد. پیش از آن، در محافل دانشگاهی درباره برخی اصطلاحات و مباحث این اثر، مانند آنالوژی و شباهت، صحبت می شد؛ اما آشنایی با این مفاهیم بیشتر از طریق آثار دیگر، به ویژه کتاب «فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی» هانری کربن، صورت گرفته بود.

کربن در فصل نخست کتاب خود، با عنوان «معنای فلسفه تطبیقی چیست؟»، به دیدگاه اورسل اشاره می کند و نقدهایی بر آن از جمله به همین مفهوم آنالوژی و مفهوم پوزیتیو و تاریخیت وارد می سازد. او در این بخش، پدیدارشناسی خاص خود را نیز مطرح کرده و در نهایت آن را به کشف المحجوب ارجاع می دهد که قابل نقد است. اهمیت کتاب اورسل در این است که برای نخستین بار عنوان فلسفه تطبیقی را به مثابه یک رهیافت مستقل مطرح کرد، نه صرفاً به عنوان مجموعه ای از حوزه ها و مطالعات پراکنده. به همین دلیل، حتی در پژوهش هایی که تا سال 2026 انجام شده اند، همچنان از او به عنوان پدر فلسفه تطبیقی یاد می شود و کتابش را رویدادی مهم در تاریخ این حوزه می دانند. با این حال، نباید ادعا کنیم که ایرانیان در دوره جدید فلسفه تطبیقی را از غرب گرفته اند یا این حوزه صرفاً در نتیجه مراوده با متفکران غربی در ایران شکل گرفته است. ما سنتی غنی به نام فلسفه اسلامی داریم که در آن، توجه به پیشینیان و مقایسه دیدگاه های فلسفی سابقه ای بسیار قدیمی دارد. برای نمونه، ارسطو در ابتدای کتاب «متافیزیک» از بررسی آرای پیشینیان خود سخن می گوید و توضیح می دهد که آنان چگونه به مباحث فلسفی پرداخته اند و چرا نتوانستند معنای صحیح علت غایی و علت فاعلی را دریابند. ارسطو در اینجا از مفهوم مقایسه دیدگاه خود با آرای فیلسوفان یونان سخن گفته است. اما در سنت فلسفه اسلامی، فارابی کتابی با عنوان «الجمع بین رأیی الحکیمین» تألیف می کند و در مقدمه آن درباره انگیزه خود از نگارش کتاب توضیح می دهد. فارابی معتقد است اگر متعلمان و اهل دانش نتوانند دیدگاه های دو فیلسوف را درباره یک مسئله با یکدیگر مقایسه کنند، به شناخت و آگاهی لازم دست پیدا نخواهند کرد. همچنین ابن سینا در کتاب «الانصاف» در بیش از بیست هفت هزار مسئله به مقایسه آراء مغربیان و مشرقیان پرداخته و میان آن ها نوعی هماوردی و هم سخنی ایجاد می کند. بنابراین، سابقه این نوع توجه به مقایسه دیدگاه های فلسفی بسیار قدیمی تر از آن چیزی است که گاهی تصور می کنیم.

ایکنا ـ با توجه به این پیشینه، می توان کتاب «الجمع بین رأیی الحکیمین» فارابی را نمونه ای از فلسفه تطبیقی دانست؟

از ابراهیم مدکور تا الان کسانی که اهمیت این اثر را نادیده گرفته و حتی ادعا کرده اند فارابی در نوشتن آن دچار اشتباه شده است، التفاتی به اغراض فارابی در نوشتن آن نداشته و مقدمه خود فارابی را توجه نکردند. ایزوتسو بدرستی معتقد است فلسفه تطبیقی را نباید محدود بر مطالعه دو سنت غربی و شرقی بدانیم. خود او میان دو سنت اسلامی و بودیسم این تطبیق را صورت داده است و اورسل و کای پاییل و راجو میان چین و هند و هند و غرب این تطبیق را در دوره کنونی انجام دادند.

اتفاقاً به نظر من، اهمیت کتاب فارابی در همین نکته است. برخی مخالفان معتقدند این اثر را نمی توان تطبیقی دانست؛ زیرا به زعم آنان، در آن گفت وگوی واقعی میان دو سنت فلسفی شکل نگرفته است. من نیز معتقدم باید میان مقایسه دیدگاه ها و فلسفه تطبیقی به معنای عمیق آن تفاوت قائل شد. فارابی در این کتاب دغدغه گوهر فلسفه را دارد. او در آثار دیگری همچون «آراء اهل المدینة الفاضلة» و «الحروف» نیز به وضعیت جامعه ای اشاره می کند که در آن به عقل و فلسفه بها داده نمی شود و بنیان گذاران فلسفه چندان جدی گرفته نمی شوند. بااین حال، برای پاسخ به این پرسش باید به دیدگاه ایزوتسو توجه کنیم. او نکته مهمی را مطرح می کند و می گوید فلسفه تطبیقی نوعی هم سخنی و مواجهه است. هرگاه مواجهه ای شکل بگیرد که به گفت وگو و گسترش افق فلسفی منجر شود، می توان از فلسفه تطبیقی سخن گفت. در فلسفه تطبیقی، هم شباهت اهمیت دارد، هم تفاوت و هم سنتزی که از مواجهه این دو به وجود می آید. منطق این تفاوت ها و سنتز، همان گسترش افق فلسفی است. بنابراین، اگر صرفاً شباهت ها را کنار هم قرار دهیم، اما به گسترش افق فلسفی نرسیم، هنوز با فلسفه تطبیقی به معنای اصیل آن مواجه نشده ایم. لذا محور فلسفه تطبیقی دو سنت متفاوت یا دو متفکر غربی و اسلامی نیست تا ادعا شود که اگر متفکری میان دو سنت هند و اسلامی و یا چین و غرب این تطبیق را صورت داده است نباید آن را مطالعه ای تطبیقی بدانیم. فارابی در سیزده مساله در الجمع میان آراء دو فیلسوف دست به مقایسه زده و در مسئله هایی رأی خود را نیز بیان داشته و میان آراء خود و افلاطون و ارسطو، هماوردی ایجاد نموده است.

var player = videojs('player_813559_4430955', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430955',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430955"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430955"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

ایکنا ـ با این نگاه، جایگاه هانری کربن و کتاب «فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی» او در تاریخ فلسفه تطبیقی ایران چیست؟ آیا می توانیم گفت وگوی علامه طباطبایی و هانری کربن را نقطه عطفی در شکل گیری فلسفه تطبیقی در ایران بدانیم؟

اینجا با مسئله ای دشوار مواجه هستیم؛ زیرا بسیاری از افراد، فلسفه تطبیقی را با کربن و علامه طباطبایی می شناسند و گفت وگوهای این دو متفکر را نمونه ای از مواجهه تطبیقی تلقی می کنند. حتی کتاب «فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی» کربن نیز در همین چارچوب فهمیده می شود. اما من شخصاً با این تلقی چندان موافق نیستم. اگر به ساختار کتاب کربن توجه کنیم، می بینیم که این اثر حدود 140 صفحه و چهار فصل دارد. در بخش نخست فصل اول، کربن دیدگاه اورسل را مطرح می کند و به نقد آن می پردازد. از نظر او، فلسفه به معنای اصیل خود، کشف حقیقت های پنهان یک سنت است؛ یعنی باید لایه های پنهان حقیقت در یک سنت فلسفی را کشف کرد.

نگاه اورسل بیشتر بر گفت وگوی سنت ها و آنالوژی متمرکز است؛ اما دغدغه کربن متفاوت بوده است. او به ایده فراتاریخی و وحدت‏ سازی سنت ها می اندیشد که دقیقا در مقابل ایده فلسفی تطبیقی است که با هر نوع یکسان‏ سازی و یکپارچه‏ سازی سر مخالفت دارد چون موجب تقلیل یک سنت در دیگری خواهد شد. او معتقد است باید از اصالت تاریخی اورسلی و هگلی عبور کنیم و به حقیقت فراتاریخی توجه داشته باشیم. دغدغه اصلی کربن، ادراک شهودی عالم ملکوت و عالم مثال است. او معتقد است جهان غرب به درستی عالم مثال و عالم ملکوت را درک نکرده است؛ حتی زمانی که کربن در بخش های دیگر کتاب به آثار میرداماد، ملاصدرا، رجبعلی تبریزی یا مکتب ابن رشد و ابن عربی می پردازد، دغدغه اصلی او فلسفه تطبیقی به معنای روش شناختی آن نیست. او در واقع در پی تبیین و کشف حقیقتی است که به اعتقادش در سنت فلسفی اسلامی و ایرانی وجود دارد.

پس سوال این است که چرا کربن را یکی از چهره های مهم فلسفه تطبیقی می دانیم؟ پاسخ این پرسش به پدیدارشناسی او بازمی گردد. در پرتو پدیدارشناسی کربن بود که بسیاری از ظرفیت های فلسفه اسلامی، اندیشه شیعی و کلام امامیه برای پژوهشگران آشکار شد. از این جهت، او در معرفی و بازخوانی سنت فلسفی اسلامی نقش مهمی داشت. بااین حال، پدیدارشناسی او را نباید لزوماً یک روش کامل برای فلسفه تطبیقی تلقی کنیم. این رویکرد بیشتر به یک آموزه یا بیانیه شباهت دارد تا روشی که مراحل و قواعد مشخص فلسفه تطبیقی را در اختیار ما قرار دهد. درباره گفت وگوی علامه طباطبایی و کربن نیز همین مسئله مطرح است. اگر فلسفه تطبیقی را مواجهه دو سنت با یکدیگر بدانیم، باید ببینیم آیا هر یک از این دو متفکر توانسته اند از منظر سنت مقابل به بازخوانی اندیشه خود بپردازند یا خیر.

به نظر من، چنین اتفاقی به طور کامل رخ نداده است. علامه طباطبایی بر بستر سنت شیعی و با تکیه بر مبانی عقلانی آن سخن می گوید و کربن نیز بر اساس چارچوب پدیدارشناختی و مبانی فکری خود به تفسیر سنت شیعی می پردازد. در واقع، هر دو عمدتاً در بستر سنت خودشان باقی می مانند و مواجهه عمیق و متقابلی که بتواند به بازسازی و گسترش افق فکری هر دو طرف منجر شود، شکل نمی گیرد. بنابراین، نمی توان گفت وگوی علامه و کربن به معنای دقیق کلمه یک گفت وگوی تطبیقی دانست، البته با تسامح می توان آن را تلاشی در مسیر فلسفه تطبیقی یا برشی از این حوزه دانست؛ اما نباید آن را مصداق کامل فلسفه تطبیقی به معنای اصیل آن تلقی کرد.

ایکنا ـ شما اشاره کردید که فلسفه تطبیقی نوعی مواجهه و هم سخنی میان سنت ها است. اما در طول تاریخ، تمدن های مختلف همواره با یکدیگر برخورد داشته اند. چه عاملی سبب می شود که یک مواجهه تمدنی به گفت وگوی فلسفی و در نهایت فلسفه تطبیقی تبدیل شود؟

اگر بخواهیم به این پرسش به صورت ساده نگاه کنیم، ممکن است به یک برداشت سطحی برسیم. در طول تاریخ، تمدن های مختلف بارها با یکدیگر مواجه شده اند. برای مثال، ایرانیان و یونانیان پیش از جنگ های خود نیز یکدیگر را می شناختند. هرودوت و گزنفون درباره ایرانیان و کوروش و اهمیت تربیت او مطالبی نوشته اند. بنابراین، مواجهه تاریخی میان تمدن ها امری انکارناپذیر است. اما آیا هر برخوردی میان دو تمدن به معنای شکل گیری گفت وگوی تطبیقی است؟ قطعاً خیر. برای اینکه یک مواجهه به مطالعه تطبیقی تبدیل شود، صرف برخورد کافی نیست؛ بلکه باید مطالعه ای متقابل و آگاهانه شکل بگیرد. طرفین باید یکدیگر را بشناسند و نسبت به میراث فکری و فرهنگی یکدیگر آگاهی پیدا کنند. برای نمونه، تمدن غرب طی حدود 200 سال اخیر با ایران مواجهه داشته است. حضور سیاسی و فرهنگی غرب در ایران، حتی کودتاها و مداخلات آن، بخشی از این مواجهه بوده است. اما آیا این حضور به شناخت عمیق و درست غرب از ایران منجر شده است؟ خیر. ما نیز با وجود انباشت اطلاعات و ارتباطات گسترده، هنوز شناخت کاملی از غرب نداریم.

مسئله اصلی صرف مواجهه نیست؛ بلکه نیاز و آگاهی است. یک سنت یا تمدن باید به این درک برسد که به میراث فکری و فرهنگی سنت دیگری نیاز دارد و آن میراث می تواند چه کمکی به توسعه افق فکری خودش بکند. هرگاه در یک سنت، متفکرانی دقیق و فلسفی اندیش پیدا شوند که درباره چیستی سنت و تمدن خود تأمل کنند، به ظرفیت ها و محدودیت های آن آگاه می شوند. در چنین شرایطی، متوجه می شوند که می توانند از دستاوردهای سنت های دیگر نیز بهره بگیرند. برای مثال، تمدن های متعددی همچون مغول ها، اعراب و یونانیان وارد ایران شدند؛ اما صرف ورود و برخورد آن ها به معنای شکل گیری شناخت متقابل نبود. در برخی موارد، این مواجهه ها حتی به نوعی جذب و ذوب شدگی فرهنگی انجامید، بدون آنکه آگاهی فلسفی عمیقی از سنت مقابل شکل بگیرد. ازاین رو، فلسفه تطبیقی ریشه در نوعی آگاهی بنیادی و التفات فلسفی دارد. این آگاهی سبب می شود مواجهه ما با سنت دیگر، مواجهه ای انتقادی و آگاهانه باشد؛ یعنی سنت مقابل را به درستی مطالعه کنیم و آن را صرفاً موضوعی برای سلطه، داوری یا مقایسه از منظر خودمان قرار ندهیم.

var player = videojs('player_261579_4430957', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430957',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430957"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430957"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

در آغاز سده نوزدهم، بسیاری از متفکران غربی همچون اشلگل، ویندیشمن، ماکس مولر و دیگران اذعان می کردند که شناخت درستی از شرق ندارند. با وجود جنگ ها و برخوردهای تاریخی، از جمله جنگ های صلیبی، همچنان فهم عمیقی از سنت های شرقی شکل نگرفته بود. این نشان می دهد که مواجهه تاریخی، اگر با آگاهی و شناخت متقابل همراه نباشد، الزاماً به گفت وگو منجر نمی شود. بنابراین، مواجهه شرط لازم برای فلسفه تطبیقی است، اما شرط کافی نیست. فلسفه تطبیقی زمانی شکل می گیرد که یک سنت به ظرفیت های فکری، انسانی، اخلاقی و فرهنگی سنت دیگر آگاه شود و ضرورت گفت وگو با آن را درک کند. غایت چنین مواجهه ای نیز گسترش افق فلسفی و تحقق برابری و هم سویی سنت ها از طریق گفت وگوست.

ایکنا ـ یکی از مناقشات مهم در روش شناسی فلسفه تطبیقی، نسبت اندیشه با زمینه تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن است. برخی معتقدند نمی توان اندیشه یک فیلسوف را از بستر زمانه او جدا کرد؛ در مقابل، دیدگاهی وجود دارد که فلسفه را امری فراتاریخی و فرامکانی می داند. از نظر شما، پژوهشگر فلسفه تطبیقی تا چه اندازه باید به زمینه های تاریخی و اجتماعی اندیشه توجه کند؟

این مسئله دقیقاً یکی از مناقشات اساسی در روش شناسی فلسفه تطبیقی است. بسیاری از پژوهشگران این حوزه تأکید می کنند که باید به زمینه و شرایط تاریخی و فرهنگی شکل گیری هر سنت فلسفی توجه داشته باشیم. در دوره پیشا اورسل، توجه چندانی به زمینه ها و شرایط تاریخی وجود نداشت. گاهی پژوهشگران به واسطه مشاهده یک شباهت، مفهومی از یک سنت را به قلمرو سنت دیگر منتقل می کردند و سپس سنت دوم را با مفاهیم و معیارهای سنت نخست بازخوانی می کردند. این رویکرد درست نیست؛ زیرا چنین مقایسه ای به مواجهه و گفت وگوی واقعی میان سنت ها منجر نمی شود. اهمیت اورسل در فلسفه تطبیقی اهتمام و توجه اساسی به زمینه ها، محیط، شرایط تاریخی و بسترها است که وی در کتاب خود به خوبی آن ها را شرح داده است و اشکال کار کربن دقیقا عدم اعتنا به زمینه ‏های تاریخی تکوین سنت ها و اندیشه ‏ها است.

سنت ها در خلأ شکل نمی گیرند. آن ها در بستر تاریخی، فرهنگی و اجتماعی خود و در پاسخ به نیازها، مسائل و پرسش های جامعه پدید می آیند. بنابراین، نمی توان اندیشه ای را از زمینه تاریخی و فکری خود جدا کرد و به سنتی دیگر منتقل ساخت، بدون آنکه به تفاوت های بنیادین این دو توجه داشته باشیم. برای مثال، اگر بخواهیم ابن سینا را با توماس آکویناس مقایسه کنیم، باید به بستر تاریخی و فکری هر دو متفکر توجه کنیم. ابن سینا در دوره طلایی تمدن اسلامی ظهور کرد؛ دوره ای که آموزه های دینی، میراث خرد ایرانی و توجه به علم و عقلانیت از اهمیت بالایی برخوردار بود. در مقابل، آکویناس در اوج قرون وسطی ظهور کرد و پیشینه تاریخی و فکری متفاوتی داشت. برای فهم این تفاوت باید به شرایطی توجه کنیم که پیش از او در جهان مسیحیت شکل گرفته بود؛ از جمله تحولات مربوط به نظام آموزشی و مدارس علمی در دوره های پیشین. بنابراین، نمی توان این دو متفکر را صرفاً بر اساس چند مفهوم مشترک در کنار یکدیگر قرار داد و از تفاوت های زمینه ای آن ها چشم پوشی کرد.

این مسئله در حوزه نفس شناسی نیز اهمیت دارد. وقتی می خواهیم نفس شناسی در سنت اسلامی را با دیدگاه های غربی مقایسه کنیم، باید بدانیم که این دو سنت بر مبانی متفاوتی استوارند. در سنت اسلامی، بحث نفس با آموزه های دینی، قرآن، روح، مرگ و حقیقت انسان ارتباط دارد. در برخی رویکردهای غربی، مسئله فناپذیری انسان و نسبت او با جهان مادی برجسته تر است؛ در حالی که در سنت اسلامی، جاودانگی و نامیرایی نفس اهمیت بنیادینی دارد. برای نمونه، وقتی به انسان شناسی ابن سینا توجه می کنیم، با انسانی مواجه می شویم که در نهایت می تواند به معرفت و وصول به مبدأ حقیقی برسد. این تصویر از انسان را نمی توان بدون توجه به مبانی وجودشناختی و معرفت شناختی سنت اسلامی با برداشت های دیگر از انسان یکسان دانست.

همین مسئله درباره گفت وگوی علامه طباطبایی و کربن نیز صادق است. هر دو عمدتاً بر بستر سنت خودشان قرار داشتند و از منظر مبانی فکری خود به تفسیر دیگری می پرداختند. به همین دلیل، آن گفت وگو به مواجهه ای عمیق و متقابل که بتواند به بازسازی دیدگاه های دو طرف منجر شود، تبدیل نشد. در نتیجه، توجه به زمینه تاریخی و فکری، یکی از الزامات اساسی فلسفه تطبیقی است. اگر این زمینه ها را نادیده بگیریم، ممکن است به شباهت های ظاهری بسنده کنیم و از تفاوت های بنیادین و معنای واقعی اندیشه ها غافل شویم.

var player = videojs('player_195974_4430961', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430961',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430961"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430961"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

ایکنا ـ با توجه به اهمیت شناخت سنت ها، نقش ترجمه در مطالعات تطبیقی بسیار برجسته به نظر می رسد. چگونه می توان از لغزش های زبانی و سوءبرداشت هایی که ممکن است در انتقال مفاهیم از یک سنت فلسفی به سنت دیگر رخ دهد، جلوگیری کرد؟

ترجمه در مطالعات تطبیقی مسئله ای دشوار و در عین حال بسیار مهم است. در یکی از مقالات کتاب مورد بحث، با عنوان «ترجمه به مثابه روش»، به این مسئله پرداخته شده و نکات راهگشایی درباره دشواری های ترجمه در مطالعات تطبیقی مطرح شده است. نخست باید توجه کنیم که ترجمه صرفاً انتقال مجموعه ای از واژه ها و مفاهیم از یک زبان به زبان دیگر یا از یک سنت به سنت دیگر نیست. ترجمه می تواند پلی برای فهم باشد؛ اما در عین حال، اگر به محدودیت ها و پیش فرض های آن توجه نکنیم، ممکن است به پرده ای در برابر فهم تبدیل شود. مترجم با افق فکری، پیش فرض ها و مفاهیم سنت خود وارد متن می شود. بنابراین، ترجمه همواره با نوعی تفسیر همراه است و باید به این نکته توجه داشته باشیم.

در مطالعات تطبیقی، دست کم سه پرسش اساسی درباره ترجمه مطرح می شود. نخست اینکه آیا اساساً باید ترجمه کنیم؟ پاسخ من مثبت است. اگر ترجمه صورت نگیرد، شناخت سنت دیگر در انحصار گروه محدودی از پژوهشگران چندزبانه باقی می ماند؛ یعنی افرادی که هم زبان مبدأ و هم زبان مقصد را می دانند. در این صورت، امکان گسترش مطالعات تطبیقی محدود خواهد شد. بنابراین، با وجود همه محدودیت ها و دشواری ها، ترجمه ضرورت دارد.

پرسش دوم این است که آیا ترجمه به تنهایی کفایت می کند؟ پاسخ قطعاً منفی است. ترجمه بخشی از مسیر فهم را هموار می کند، اما ما را به مقصد نمی رساند. وقتی مفهومی از یک سنت به سنت دیگر منتقل می شود، بخشی از معنای آن ممکن است انتقال پیدا کند، اما تمام لایه های معنایی آن لزوماً منتقل نمی شود. برای مثال، مفاهیمی همچون اتحاد عاقل و معقول یا حرکت جوهری در فلسفه اسلامی، مفاهیمی عمیق و برخاسته از مبانی خاص این سنت هستند. اگر حرکت جوهری را صرفاً به حرکت جوهر ترجمه کنیم، ممکن است معنای مورد نظر ملاصدرا را به درستی منتقل نکنیم؛ زیرا مقصود او صرفاً حرکت در معنای متعارف آن نیست، بلکه تحولی وجودی را مدنظر دارد. اینجاست که شناخت سنت اهمیت پیدا می کند. ما باید زمینه تاریخی و فکری یک اندیشه را بشناسیم تا بتوانیم آن را به درستی ترجمه و تفسیر کنیم.

پرسش سوم این است که آیا می توان همه مطالعات تطبیقی را بر ترجمه بنا کرد؟ به نظر من، خیر. ترجمه لازم است، اما کافی نیست. ما باید از مرحله ترجمه عبور کنیم و به توضیح، شرح، تفسیر و در نهایت نقد برسیم. برای نمونه، فارابی و ابن سینا با آثار و ترجمه هایی مواجه بودند که گاهی کاستی هایی داشتند. آن ها صرفاً به همان ترجمه ها اکتفا نمی کردند، بلکه با بررسی و بازخوانی آثار، شرح ها و تفسیرهای تازه ای ارائه می دادند. بنابراین، در مطالعات تطبیقی باید چهار سطح را در نظر بگیریم: ترجمه، توضیح و شرح، تفسیر و در نهایت نقد. این مراحل در کنار یکدیگر می توانند به شناخت عمیق تر سنت ها و تحقق غایت مطالعات تطبیقی کمک کنند.

ایکنا ـ در سال های اخیر، بسیاری از پژوهشگران از بحران روش شناختی در مطالعات تطبیقی دانشگاه های ایران سخن می گویند. به نظر می رسد بخش قابل توجهی از پایان نامه ها و مقالات با الگویی تکراری، یعنی قرار دادن دو فیلسوف در کنار یکدیگر، تشریح دیدگاه ها و استخراج شباهت ها و تفاوت ها، پیش می روند. از نظر شما، مهم ترین آسیب های آموزش و پژوهش فلسفه تطبیقی در دانشگاه های ایران چیست؟

پیش از پرداختن به آسیب هایی که شما اشاره کردید، بهتر است ابتدا وضعیت آموزش و پژوهش فلسفه تطبیقی در ایران را بررسی کنیم. وقتی به وضعیت این رشته در دانشگاه های ایران نگاه می کنیم، متوجه می شویم که از نظر تعداد دانشگاه ها و دانشجویان، اهتمام قابل توجهی به فلسفه تطبیقی وجود دارد، حتی می توان گفت ایران از کشورهایی است که این رشته در دانشگاه های آن جایگاه نسبتاً گسترده ای دارد. اما وقتی به مطالعات، پژوهش ها و مباحثی که در کلاس های دانشگاهی تدریس می شود توجه می کنیم، با مسئله ای قابل تامل مواجه می شویم. به اعتقاد من، ما هنوز در این حوزه به بلوغ نرسیده ایم و حتی نمی توان گفت که در مسیر گذار قرار داریم.

بخش قابل توجهی از مباحثی که در دانشگاه ها مطرح می شود، همچنان حول محور دیدگاه های آنالوژی اورسل و پدیدارشناسی کربن می چرخد؛ گویی پس از این متفکران، تحول دیگری در فلسفه تطبیقی رخ نداده است. در حالی که از دهه 1960 به بعد، در غرب تحولات و مباحث متعددی در این حوزه شکل گرفته، بسیاری از این آثار و دیدگاه ها هنوز وارد فضای علمی و پژوهشی ایران نشده اند. ما همچنان با همان مباحث چند دهه گذشته مواجهیم و آن ها را در کلاس ها و پژوهش های خود تکرار می کنیم. برای مثال، کنفرانس های مهمی در حوزه فلسفه تطبیقی در غرب از 1971 به بعد برگزار گردید که پژوهشگران و متفکران کشورهای مختلف در آن شرکت نموده و در باره موضوعات مهمی همچون امکان مقایسه دو سنت متفاوت، امکان گفت ‏وگو میان شرق و غرب، مسئله ترجمه، اهمیت روش در فلسفه تطبیقی، طرح بدیل هایی همچون فلسفه ‏ورزی گشوده یا گفت ‎وگوهای انتقادی طرح شده است. حقیقت آن است که در این نشست ها، موضوعات مهم و جدیدی در فلسفه تطبیقی و مطالعات مرتبط با آن بررسی شده که ما نسبت به آن ها تأخر داریم.

این کنفرانس ها در ابتدا بیشتر بر مطالعه سنت های فلسفی چین، هند و ژاپن در نسبت با فلسفه غرب متمرکز بودند و سنت فلسفه اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بااین حال، مقالات و مباحث مطرح شده در این نشست ها می توانند برای پژوهشگران ایرانی بسیار راهگشا باشند. متأسفانه مجموعه مقالات این کنفرانس ها به درستی ترجمه و بررسی نشده اند و حتی در بسیاری از پژوهش های دانشگاهی نیز ارجاع قابل توجهی به آن ها نمی بینیم. همچنین مقاله مهم فلمینگ با عنوان «فلسفه تطبیقی: اهداف و روش ها» از جمله آثاری است که باید بیشتر مورد توجه قرار گیرد. این مقاله هم به مبانی معرفت شناختی و هم به مبانی روش شناختی فلسفه تطبیقی می پردازد و موضوعاتی همچون تعریف فلسفه تطبیقی، امکان و امتناع آن، پیش فرض ها و سوگیری های موجود در این حوزه را بررسی می کند. در کنار آن، باید آثار پژوهشگرانی همچون پانیکار، کریشنا، اسمیت و وبر نیز مطالعه شود. متأسفانه بسیاری از این آثار در فضای دانشگاهی ما چندان شناخته شده نیستند. بنابراین، به باور من، ما در فلسفه تطبیقی نه تنها به بلوغ نرسیده ایم، بلکه هنوز در مرحله تکوین قرار داریم و بخش زیادی از اطلاعات و مباحث گذشته را تکرار می کنیم.

var player = videojs('player_818274_4430962', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430962',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430962"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430962"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

اما درباره آسیب های پژوهش های تطبیقی، نخستین مسئله، پرسش از امکان فلسفه تطبیقی است. آیا اساساً می توان دو سنت فلسفی را که از نظر تاریخی، فرهنگی و فکری تفاوت های زیادی دارند، با یکدیگر مقایسه کرد؟

پاسخ به این پرسش نه یک بله مطلق است و نه یک خیر مطلق. فلمینگ در مقاله خود به این مسئله اشاره می کند و در پاسخ به مخالفانی که معتقدند تفاوت های بنیادین میان سنت ها امکان مقایسه را از بین می برد، از تمثیل سیب و پرتقال استفاده می کند. او می گوید حتی اگر دو موضوع تفاوت های زیادی با یکدیگر داشته باشند، این تفاوت ها لزوماً مانع مقایسه نیستند. اتفاقاً گاهی همین تفاوت ها می توانند انگیزه ای برای شکل گیری مطالعه تطبیقی باشند. آسیب دیگر، مسئله محدودیت شناخت و احاطه پژوهشگر بر سنت های مورد مطالعه است. برخی تصور می کنند تا زمانی که پژوهشگر شناخت کاملی از تمام ابعاد یک سنت نداشته باشد، نمی تواند مطالعه تطبیقی انجام دهد. اما این تصور نیز درست نیست. فلمینگ با اشاره به تجربه مطالعات تطبیقی در حوزه هایی همچون دین، ادبیات و عرفان، نشان می دهد که می توان به جای پرداختن به تمام ابعاد یک سنت، بر موضوعات و نظریه های محدود و مشخص تمرکز کرد. بنابراین، ضرورت ندارد پژوهشگر به احاطه ای کامل و دست نیافتنی بر تمام یک سنت برسد. در این زمینه، روش حداقلی اهمیت پیدا می کند. منظور از روش حداقلی این نیست که شباهت ها و تفاوت ها را نادیده بگیریم؛ بلکه باید از توقف در هر یک از این دو مرحله عبور کنیم. شباهت ها مهم اند، اما کافی نیستند. تفاوت ها نیز اهمیت دارند، اما نباید در آن ها متوقف شویم.

پژوهشگر باید هر دو را با توجه به منطق و روش خاص هر مطالعه بررسی کند و در نهایت به گسترش افق فلسفی برسد. یکی از دستاوردهای این رویکرد، عبور از سنت محوری، اروپا محوری و قوم محوری است. در این صورت، دیگر یک سنت را معیار و ملاک سنجش سنت های دیگر قرار نمی دهیم و امکان شناخت عمیق تر و گفت وگوی متقابل فراهم می شود. نکته مهم دیگر، توجه به سطوح مختلف شناخت در مطالعات تطبیقی است. بسیاری از پژوهش های ما در سطح نخست و دوم باقی مانده اند.

سطح نخست، شباهت یابی ساده است؛ یعنی پژوهشگر دو اندیشه را کنار هم قرار می دهد و شباهت های آن ها را استخراج می کند. سطح دوم، مقایسه مسئله محور است؛ یعنی دو سنت را در یک مسئله مشخص، مانند عقل یا نفس، بررسی می کند و پاسخ های آن ها را کنار یکدیگر قرار می دهد. اما اهمیت اصلی فلسفه تطبیقی در سطح سوم و چهارم آشکار می شود. در سطح سوم، باید چرایی صورت بندی یک مسئله را بررسی کنیم. باید بپرسیم چرا ابن سینا به یک مسئله به شیوه ای خاص پاسخ داده است؟ چرا فارابی همان مسئله را به شکل دیگری صورت بندی کرده است؟ چه مبانی و پیش فرض هایی در شکل گیری این پاسخ ها نقش داشته اند؟ در سطح چهارم، باید به کشف حاصل از مقایسه برسیم؛ یعنی پس از بررسی شباهت ها، تفاوت ها و مبانی فکری، به نتیجه ای تازه دست پیدا کنیم. برای مثال، ممکن است در جریان چنین پژوهشی به این نتیجه برسیم که نظام اخلاق ابن سینا صرفاً ادامه نظام اخلاق ارسطو نیست یا مدینه فاضله فارابی با اتوپیای افلاطون تفاوت های بنیادین دارد. بنابراین، مهم ترین آسیب پژوهش های تطبیقی ما این است که اغلب در دو سطح نخست متوقف می شوند و به چرایی شکل گیری اندیشه ها و دستاوردهای واقعی مقایسه توجه نمی کنند. برای رسیدن به فلسفه تطبیقی اصیل، باید هر میوه را در باغ خودش بشناسیم و سپس امکان گفت وگوی میان آن ها را فراهم کنیم.

ایکنا ـ با توجه به این مباحث، اگر بخواهیم درباره غایت فلسفه تطبیقی صحبت کنیم، مقصد نهایی این نوع تفکر چیست؟ آیا فلسفه تطبیقی می تواند ما را به نوعی فلسفه جهانی برساند؟

کتاب اخیری که منتشر کردیم یعنی «فلسفه تطبیقی و روش»، پرسش مهمی درباره غایت فلسفه تطبیقی مطرح می شود: آیا می توان از فلسفه تطبیقی به سمت فلسفه جهانی یا حتی گفت ‎وگوی جهانی و احترام به سنت ها و میراث‎ های متنوع حرکت کرد؟ و یا پرسش مهمی درباره غایت فلسفه تطبیقی مطرح می شود: آیا می توان از فلسفه تطبیقی به سمت فلسفه جهانی حرکت کرد؟ همان طور که پیش تر اشاره کردم، فلسفه تطبیقی نیازمند روشی نظام مند و خودآگاه است؛ روشی که به زمینه های تاریخی و فرهنگی سنت ها توجه داشته باشد و بتواند از طریق شناخت عمیق، امکان گفت وگوی واقعی میان آن ها را فراهم کند. اما اگر منظور از فلسفه جهانی، رسیدن به یک فلسفه واحد و یکسان برای همه سنت ها باشد، این مسئله با دشواری های جدی مواجه است.

نخستین پرسشی که مطرح می شود این است که در چنین فلسفه جهانی ، کدام مفاهیم و مبانی از کدام سنت فلسفی بر دیگر سنت ها غلبه خواهند داشت؟ آیا غایت فلسفه تطبیقی آن چنانکه در بسیاری از مواضع متفکران غربی صورت گرفته، برتری جویی فلسفه غرب نسبت به سایر میراث ها است یا آنکه به‏ رسمیت شناختن دیگر سنت ها و احترام متقابل است؟ آیا قرار است مفاهیم یک سنت به عنوان معیار فهم همه سنت های دیگر قرار بگیرند؟ اگر چنین اتفاقی رخ دهد، دیگر با فلسفه تطبیقی به معنای اصیل آن مواجه نیستیم؛ زیرا یکی از مبانی اصلی فلسفه تطبیقی، توجه به کثرت سنت ها و حفظ تفاوت های آن هاست. در واقع، فلسفه تطبیقی نباید به دنبال حذف سنت ها و یکسان سازی آن ها باشد. اگر تنوع و تکثر سنت ها را نادیده بگیریم، اساساً امکان گفت وگوی واقعی از بین می رود.

البته در این زمینه باید به محدودیت های زبانی، فرهنگی و تاریخی نیز توجه کنیم. ما نمی توانیم به سادگی از همه این محدودیت ها عبور کنیم و ادعا کنیم که به یک فلسفه جهانی واحد رسیده ایم. نکته مهم این است که فلسفه تطبیقی در آینده باید دو کار اساسی انجام دهد. نخست، اصالت و تنوع سنت های فلسفی را حفظ کند و اجازه ندهد یک سنت بر دیگر سنت ها سلطه پیدا کند. دوم، زمینه شکل گیری یک افق و روش مشترک را فراهم کند تا امکان گفت وگوی واقعی میان این سنت ها به وجود آید. بنابراین، اگر بخواهیم از جهان شمولی در فلسفه تطبیقی سخن بگوییم، بهتر است از جهان شمولی روش شناختی صحبت کنیم، نه جهان شمولی محتوایی. جهان شمولی روش شناختی یعنی بتوانیم روشی مشترک برای گفت وگو و مواجهه میان سنت ها تعریف کنیم؛ روشی که در عین حفظ تکثر فرهنگی و محتوایی، امکان فهم متقابل را فراهم کند. اما جهان شمولی محتوایی، اگر به معنای یکسان سازی و تحمیل مفاهیم یک سنت بر دیگر سنت ها باشد، با ذات فلسفه تطبیقی ناسازگار است.

برای مثال، گاهی یک تمدن یا قدرت سیاسی، دموکراسی یا الگوی فرهنگی خود را جهانی معرفی می کند؛ اما در عمل، این جهان شمولی ممکن است به نادیده گرفتن فرهنگ ها، تاریخ ها و سنت های دیگر منجر شود. چنین رویکردی را نمی توان جهان شمولی حقیقی دانست. پس اگر قرار باشد فلسفه تطبیقی به افقی جهانی دست پیدا کند، باید این جهان شمولی بر پایه روش مشترک، گفت وگوی متقابل و حفظ تکثر سنت ها شکل بگیرد، نه بر مبنای حذف تفاوت ها و یکسان سازی اندیشه ها.

var player = videojs('player_456808_4430964', {"techOrder":["html5"],"poster":"","width":"400","height":"300"}); videojs.addLanguage('en', {"No compatible source was found for this media.": "مشاهده ی ویدیو نیاز به پشتیبانی مرورگر از codec h264 یا نصب فلش پلیر دارد."}); player.one('play', (function(){ $.post('/fa/ajax/news/video/4430964',{},function (data) {}); })); کد ویدیو دانلود کیفیت اصلی (function() { const embedHtml = ' ' + ' ' + ' ' + ' '; const videoTextAreaId = "videoTextArea_4430964"; const videoCodeBtnId = "videoCodeBtn_4430964"; const videoCodeBtn = document.getElementById(videoCodeBtnId); videoCodeBtn.addEventListener('click', function() { if (document.getElementById(videoTextAreaId).innerText.trim() === "") { document.getElementById(videoTextAreaId).innerText = embedHtml; } }); })();

ایکنا - به نظر شما چه حوزه های مغفول مانده در فلسفه تطبیقی وجود دارد که پژوهشگران جوان بتوانند با ورود به آن ها ، از تکرار موضوعات کار شده پرهیز کنند؟

موضوعات جدیدی در فلسفه تطبیقی پیش روی ماست، اما باید گفت که وضعیت فلسفه تطبیقی در ایران به گونه ای نیست که تحولات پنجاه سال اخیر این رشته در جهان را از سر گذرانده باشیم. از این رو، هر موضوعی که به غفلت یا ناآگاهی ما از این دگرگونی ها برمی گردد، می تواند برای فضای فکری ما موضوعی نو و پیش رو به شمار آید. موضوعاتی بنیادین چون خطر «اروپامحوری»، پرسش از جایگاه و نقش کارکردی فلسفه تطبیقی، امکان تحقق بی طرفی در فهم، مسئله «امکان مقایسه» میان سنت هایی بسیار متمایز که در زمینه ها و زبان هایی متفاوت ریشه دارند و این پرسش که آیا باید قائل به امتناع مقایسه شویم یا خیر؛ همه از جمله همین مباحث تازه اند.

علاوه بر این، اگر تاکنون پرسش بنیادین ما صرفاً حول «شباهت و تفاوت» دور می زد، امروزه با توجه به غایت مطالعات تطبیقی، پرسش بر سر «گسترش افق فلسفی» متمرکز است. مسئله دیگر این است که با وجود پیش فرض های همیشگی مان چه می توان کرد؟ آیا اصلاً امکان پذیر است که هنگام مواجهه با یک سنت غریب، مفاهیم آشنای خود را در «اپوخه» و تعلیق بگذاریم و با بی طرفی مطلق به پژوهش بپردازیم؟ این ها پرسش هایی جدی است که متأسفانه کمتر به آن ها اعتنا کرده ایم.

یکی از محورهای اساسی که تاکنون توجه چندانی به آن نداشته ایم، این نکته است که تمرکز بر شباهت و تفاوت اگرچه مهم است، اما هرگز نباید به تقلیل گرایی و همسان انگاری کشیده شود. بخش عمده ای از جریان امروز فلسفه تطبیقی، به مبارزه با همین فروکاستن یک سنت به سنتی دیگر و جلوگیری از چیرگی یک سنت فکری اختصاص یافته است. جسی فلمینگ مثال گویایی در این زمینه دارد؛ او می پرسد چرا فلسفه های بسیار ناهمگون برای پژوهشگران جاذبه دارند؟ و می گوید این شبیه مقایسه «کلم و پادشاه» است؛ در نگاه نخست شاید گفته شود این دو قیاس ناپذیرند، اما واقعیت این است که تفاوت های بنیادین نه تنها نباید مانع مقایسه تلقی شوند، بلکه می توانند انگیزه ای قوی تر برای پژوهش تطبیقی فراهم کنند.

بنابراین، بسیاری از مفاهیم و رویکردها برای فضای علمی ما هنوز بدیع و تازه اند؛ مسائلی چون «قوم محوری روش شناختی» یا ضرورت تفکیک میان «سطوح چهارگانه مقایسه» که شامل شباهت یابی ساده، مقایسه مسئله محور، تحلیل چرایی صورت بندی مسئله و کشف حاصل مقایسه است، به ویژه در سطوح سوم و چهارم، کاملاً نوظهورند. علاوه بر این، خطر تحمیل یک سنت بر سنت دیگر نیز موضوعی تازه است. ما درمطالعات تطبیقی نباید در پی هژمونی و برتری جویی باشیم و نباید سنت دیگر را به اندازه فهم، مفاهیم و تخت خودمان درآوریم؛ درست مانند اسطوره یونانی «پروکروستس» که مهمانانش را روی تختی می خواباند و برای هم اندازه کردنشان با تخت، یا بدنشان را می کشید و یا سر و پایشان را می برید! در پژوهش تطبیقی روا نیست سنتی ناآشنا را به زور در چارچوب های مفهومی خود جای دهیم و هر آنچه در قالب ما نمی گنجد را حذف یا تحریف کنیم.

واقعیت این است که ما دچار تأخر فکری و یک خلأ روش شناختی عمیق هستیم. بارزترین نشانه این چالش، خلط مکرر میان «فلسفه تطبیقی» و «تاریخ فلسفه» در پژوهش های ماست؛ خلطی که خود را در مقایسه های منقطع مفهومی، فروکاستن تطبیق به پیگیری تأثیر و تأثرات تاریخی، حاکمیت رویکرد دوگزاره ای، معیار مطلق انگاشتن یک سنت، و تقلیل تطبیق به شباهت یابی های ظاهری نشان می دهد. تاریخ فلسفه بی تردید پیش نیازی ضروری برای مطالعات تطبیقی است و بدون تکیه بر آن، پژوهش به دام سطحی نگری می افتد، اما تاریخ فلسفه به تنهایی فلسفه تطبیقی نیست. خلط میان این دو ساحت، مهم ترین دلیل عقیم ماندن و ابتر بودن بسیاری از تلاش های تطبیقی در کشور ماست؛ حال آنکه اگر این مرزبندی روش شناختی جدی گرفته شود، فلسفه تطبیقی می تواند از سطح یک هم سنجی ساده آرا عبور کرده و به یک گفت وگوی زنده فلسفی ارتقا یابد.

ایکنا ـ و نکته پایانی.

مهم ترین نکته این است که برای پیشرفت در این حوزه، باید از تکرار مباحث گذشته عبور کنیم، آثار جدید را بخوانیم، روش شناسی دقیق تری داشته باشیم و به جای اکتفا به شباهت یابی های ساده، به شناخت عمیق سنت ها و گفت وگوی واقعی میان آن ها برسیم.

انتهای پیام

نظرات

captcha