فقه از عرصه فردی فراتر می رود؛ ضرورت توجه به مسئولیت های اجتماعی دین

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی مرویان حسینی ، عضو هیئت علمی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی، امروز، 25 آبان ماه، در همایش بین المللی «حکمرانی فرهنگ و هویت اسلامی ایرانی در مکتب مجاهد شهید امام خامنه ای» که در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی برگزار شد، اظهار کرد: کسی که از منظر فردی به فقه می نگرد، ضرورتی برای بهره گیری از آن در حکمرانی فرهنگی نمی بیند؛ اما مهم ترین اندیشه فقهی رهبر شهید انقلاب که در حکمرانی فرهنگی تأثیری جدی و بسزا دارد، نگاه اجتماعی و حکوم

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، حجت الاسلام والمسلمین سیدمهدی مرویان حسینی، عضو هیئت علمی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی، امروز، 25 آبان ماه، در همایش بین المللی «حکمرانی فرهنگ و هویت اسلامی ایرانی در مکتب مجاهد شهید امام خامنه ای» که در دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی برگزار شد، اظهار کرد: کسی که از منظر فردی به فقه می نگرد، ضرورتی برای بهره گیری از آن در حکمرانی فرهنگی نمی بیند؛ اما مهم ترین اندیشه فقهی رهبر شهید انقلاب که در حکمرانی فرهنگی تأثیری جدی و بسزا دارد، نگاه اجتماعی و حکومتی ایشان به فقه در برابر نگاه صرفاً فردی است. بر اساس این نگاه، نقش آفرینی فقه در حکمرانی فرهنگی ضرورتی اساسی دارد.

وی افزود: حکمرانی به معنای مدیریت کلان و مداخله همه جانبه، مستقیم یا غیرمستقیم، در سیاست گذاری، برنامه ریزی، اجرا، نظارت و دریافت بازخورد درباره پدیده های مختلف زندگی اجتماعی، با هدف افزایش اثربخشی آن هاست. البته حکمرانی بازیگران متعددی دارد و منحصر به دولت نیست. هرچند ممکن است با شنیدن واژه حکمرانی، ذهن به سوی حکومت و دولت معطوف شود، اما افزون بر دولت و نهادهای حاکمیتی، افراد و مجموعه های دیگری نیز در تحقق آن نقش دارند.

عضو هیئت علمی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه فردوسی همچنین درباره تعاریف متعدد ارائه شده از واژه فرهنگ تصریح کرد: درباره این واژه نیز همانند حکمرانی، تعاریف مختلفی ارائه شده است و اگر بخواهیم دیدگاه های مطرح شده در این زمینه را جمع بندی کنیم، می توان گفت فرهنگ مجموعه ای از هنجارها، باورها، ارزش ها، نمادها، آداب ورسوم و رفتارهایی است که اعضای یک جامعه به کار می بندند و به واسطه آن ها از سایر ملت ها و جوامع متمایز می شوند. رهبر شهید نیز در دیدار با عالمان و روحانیان تبریز به همین معنا اشاره کرده اند و فرهنگ را در معنای خاص آن برای یک ملت، شامل ذهنیات، اندیشه ها، ایمان ها، باورها، سنت ها، آداب و ذخیره های فکری و ذهنی دانسته اند.

مرویان حسینی تأکید کرد: با کنار هم قرار دادن این دو مفهوم، می توان گفت حکمرانی فرهنگی به معنای مدیریت آداب ورسوم، ارزش ها، باورها و نمادهای یک جامعه است؛ مدیریتی که سیاست گذاری و برنامه ریزی را در بر می گیرد و تا اجرا، نظارت و ارزیابی امتداد می یابد. در این میان، توجه به چگونگی تحقق و بروز باورها، ارزش ها و نمادها در جامعه، نقشی جدی در حکمرانی فرهنگی دارد؛ بنابراین، فرهنگ جامعه نیازمند حکمرانی است.

فرهنگ پایه بودن؛ رویکردی فراتر از حکمرانی فرهنگی

وی با اشاره به اصطلاح حکمرانی فرهنگی بیان کرد: البته می توان گفت نقش فرهنگ به حوزه ای مستقل و محدود منحصر نمی شود، بلکه در دیگر ساحت های زندگی اجتماعی، حتی سیاست، نیز ظهور و بروز می یابد. از همین رو، در سال های اخیر، در کنار اصطلاح «حکمرانی فرهنگی»، از «حکمرانی فرهنگ پایه» نیز سخن گفته شده است؛ مفهومی که در بیانات رهبر شهید نیز مورد توجه قرار گرفته است. بر این اساس، فرهنگ باید در مدیریت، برنامه ریزی و سیاست گذاری همه عرصه های زندگی اجتماعی، اعم از سیاست، اقتصاد و دیگر مسائل اجتماعی، مبنا و جهت دهنده باشد.

این استاد دانشگاه ادامه داد: ایشان در دیدار اعضای شورای عالی انقلاب فرهنگی بر نقش فرهنگ در جهت دهی به تصمیم های کلان کشور، حتی تصمیم های اقتصادی، سیاسی، مدیریتی و تولیدی، تأکید کرده اند. برای نمونه، توضیح داده اند که هنگام ساخت وساز و شهرسازی، در واقع فرهنگی را ترویج، تولید یا اشاعه می دهیم؛ همچنان که فعالیت های تولیدی و اقتصادی نیز می توانند زمینه ساز تولید فرهنگ باشند. رهبری بر این نکته تأکید داشتند که فرهنگ همچون روحی است که در کالبد همه فعالیت های گوناگون و کلان کشور حضور و جریان دارد.

مرویان حسینی با اشاره به ارتباط میان حکمرانی فرهنگی و دانش فقه افزود: مراد از فقه، دانشی است که وظیفه کشف قوانین و مقررات شریعت اسلام را در ارتباط با عمل انسان بر عهده دارد.

نخستین نقش فقه آن است که بسیاری از پدیده های فرهنگی که با آن ها مواجهیم و باید در حکمرانی فرهنگی مورد توجه قرار گیرند، از سنخ عمل هستند؛ ازاین رو، انسان مکلف در مقام عمل با آن ها سروکار دارد. از روشن ترین مصادیق این پدیده ها می توان به فیلم، سینما، تئاتر و موسیقی اشاره کرد؛ موضوعاتی که شاید با شنیدن تعبیر «پدیده های فرهنگی»، پیش از هر چیز به ذهن متبادر شوند. همچنین، آنچه از گذشتگان در قالب میراث فرهنگی برجای مانده و جلوه های گوناگون فرهنگ عمومی، مانند پوشش، در این زمینه مطرح است، از آن جهت که با رفتار و عمل انسان ارتباط دارند، موضوع احکام فقهی قرار می گیرند. بنابراین، حکمرانی فرهنگی و برنامه ریزی، مدیریت و اجرای امور مرتبط با این پدیده ها، با فقه پیوندی تنگاتنگ دارد؛ زیرا باید وظیفه انسان مکلف را در مواجهه با آن ها تبیین کنیم. پس از این منظر، حکمرانی فرهنگی از فقه بی نیاز نیست.

وی ادامه داد: دومین نکته ای که نقش فقه را در حکمرانی فرهنگی نشان می دهد، ماهیت نظام اسلامی است. هدف این نظام آن است که حکومت داری و حکمرانی بر پایه فقه سامان یابد و یکی از مهم ترین وظایف حاکمیت دینی، اجرای احکام حلال و حرام در موضوعات مختلف است. بنابراین، هنگامی که از حکمرانی فرهنگی در نظام اسلامی سخن می گوییم، نمی توانیم آن را مستقل از مباحث فقهی در نظر بگیریم. کارگزاران، سیاست گذاران و نهادهایی که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم با حکومت دینی ارتباط دارند، باید در حکمرانی فرهنگی به موازین فقهی توجه کنند و هر دو نقش یادشده را می توان به بیانات رهبر شهید مستند کرد. ایشان تأکید می کنند که حرکت جامعه، اندیشیدن و تصمیم گیری افراد بر اساس فرهنگی شکل می گیرد که بر ذهن آنان حاکم است و دولت و دستگاه حکومت نمی توانند خود را از این واقعیت مهم کنار بکشند. هنگامی که مردم در امور خانواده، ازدواج، کسب وکار، پوشش، گفت وگو و تعاملات اجتماعی بر اساس فرهنگی مشخص رفتار می کنند، دولت و مجموعه حکومت نیز نمی توانند نسبت به این موضوع بی تفاوت باشند. بر این اساس، باید برای این عرصه ها برنامه ریزی و سیاست گذاری کرد و چگونگی اجرای سیاست ها را نیز در نظر گرفت.

مردمی سازی حکمرانی فرهنگی با تقویت نگاه فقهی به مسئولیت شرعی مردم

عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه فردوسی با اشاره به سومین نقش فقه در حکمرانی فرهنگی بیان کرد: سومین نقش به مردمی سازی این عرصه مربوط می شود؛ چراکه بی تردید، در حکمرانی فرهنگی از حضور و مشارکت مردم بی نیاز نیستیم و اگر مردم سیاست ها و ارزش های موردنظر را بپذیرند و از آنِ خود بدانند، تأثیر آن ها در جامعه بسیار بیشتر از زمانی خواهد بود که صرفاً در قالب دستورالعمل هایی از بالا به آنان ابلاغ شوند. نقش فقه در این زمینه آن است که مردم، عمل به سیاست ها و برنامه های حکمرانی فرهنگی را وظیفه شرعی خود بدانند و در این صورت، همراهی آنان در عرصه عمل آسان تر و مؤثرتر خواهد بود؛ برخلاف وضعیتی که حکمرانی فرهنگی صرفاً در قالب مجموعه ای از دستورهای ابلاغی از بالا به مردم عرضه شود.

مرویان حسینی همچنین در بخش دیگری از سخنان خود، با تأکید بر نقش اندیشه های فقهی رهبر شهید در حکمرانی فرهنگی اظهار کرد: مراد من از اندیشه های فقهی، صرفاً فتاوا، نظریات فقهی و قوانین و مقرراتی نیست که در عرصه های مختلف از سوی ایشان بیان شده است؛ بلکه مقصود، مجموعه مبانی، اصول، روش ها و قواعدی است که یک فقیه در فرایند استنباط مورد توجه قرار می دهد. مهم ترین اندیشه فقهی رهبر شهید که در حکمرانی فرهنگی تأثیری جدی و بسزا دارد، نگاه اجتماعی و حکومتی ایشان به فقه در برابر نگاه صرفاً فردی است. بر اساس این نگرش، حضور و نقش آفرینی فقه در حکمرانی فرهنگی ضرورتی اساسی به شمار می آید. در مقابل، کسی که فقه را صرفاً از منظر فردی می نگرد، ممکن است ضرورتی برای بهره گیری از آن در حکمرانی فرهنگی نبیند. از این منظر، نقش نخست در چارچوب اندیشه فقه حکومتی تجلی می یابد. پس رهبر شهید، بر پایه دیدگاه بنیان گذار انقلاب اسلامی، امام خمینی(ره)، که حکومت را تئوری واقعی و کامل اداره انسان و اجتماع می دانستند، برای فقه توانایی مدیریت تمامی زوایای زندگی فردی و اجتماعی بشر قائل بودند.

وی ادامه داد: فقه ما، از مباحث طهارت تا دیات، باید ناظر بر اداره کشور باشد؛ به گونه ای که در حوزه فرهنگ نیز بتوانیم بر اساس آموزه های شریعت، حکمرانی داشته باشیم. البته ورود فقه به عرصه حکمرانی، به معنای عام آن و با توجه به گستردگی مفهوم حکمرانی، می تواند تمامی عرصه های حکمرانی را تحت تأثیر قرار دهد. این موضوع به ویژه در حوزه حکمرانی فرهنگی اهمیت بیشتری پیدا می کند.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه ورود فقه به عرصه حکمرانی، به ویژه حکمرانی فرهنگی، بر اساس اندیشه های فقهی رهبر شهید، مستلزم رعایت الزاماتی است که در حقیقت از نگاه حکومتی ایشان به فقه نشئت می گیرد، تصریح کرد: در این بخش، با الهام از برخی نمونه های مباحث فقهی ایشان در موضوع غنا و موسیقی، که خود از پدیده های فرهنگی به شمار می رود، نکاتی را می توان مطرح کرد. کتاب «غنا و موسیقی»، که مجموعه ای از فرمایشات ایشان در سال های 1387 و 1388 است و در سال 1398 منتشر شده، می تواند از منظر ارتباط فقه با حکمرانی فرهنگی مورد بررسی قرار گیرد. یکی از این الزامات، توجه به کلان نگری و جامعیت در حکمرانی فرهنگی است؛ چراکه یکی از الزامات حکمرانی فرهنگی آن است که در مقام افتا و نظریه پردازی درباره پدیده های مختلف فرهنگی، نگاهی جامع و کلان وجود داشته باشد. ایشان در این کتاب، هنگام بررسی موضوع غنا به عنوان یک پدیده فرهنگی، تمامی روایات موجود در این زمینه را بررسی می کنند؛ زیرا بدیهی است که نمی توان درباره یک پدیده فرهنگی اظهارنظر کرد، بدون آنکه همه مستندات و ادله مرتبط با آن را با نگاهی جامع بررسی کرد.

مرویان حسینی در پایان گفت: ایشان روایات را در پنج دسته تقسیم بندی کرده و در نهایت، با نگاهی جامع و کلان به مجموعه آن ها، درباره مسئله اظهارنظر می کنند. همچنین، قرائن مؤثر در فهم روایات، از جمله زمینه های صدور روایت و نسبت میان پرسش ها و پاسخ هایی را که به صدور روایات منجر شده اند، مورد توجه قرار می دهند تا بتوانند درباره این مسئله فرهنگی به داوری دقیق تری برسند. بنابراین، در تمامی پدیده های فرهنگی، چنانچه بخواهیم فقه را در عرصه حکمرانی دخالت دهیم، بر اساس اندیشه های رهبر شهید، ناگزیر از اتخاذ نگاهی جامع و کلان هستیم. برای نمونه، بسیاری از روایات مربوط به غنا در عصر امام صادق(ع) و امام باقر(ع) و در شرایطی صادر شده اند که آوازخوانی و غنا به شدت در میان مردم رواج یافته و به ابزاری برای ترویج فساد و گمراه سازی مردم تبدیل شده بود و ایشان با بررسی مجموعه این روایات، درصدد تبیین حکم شرعی مسئله غنا برآمده اند.

انتهای پیام

نظرات

captcha