مسابقات قرآن؛ از اجرای موفق تا اثرگذاری اجتماعی

محمد پارسائیان، مدیر مرکز مطالعات میان رشته ای قرآن کریم این یادداشت از تحلیل انتها به آغاز بازمی گردد؛ درست هنگامی که آخرین تلاوت یا اجرا در محل مسابقات به پایان می رسد؛ بعد از اینکه برگزیدگان معرفی می شوند و با پایان اختتامیه چراغ سالن قرآن ، اثرگذاری رسانه ای، عدالت در فرصت ها و ارتباطات بین المللی سخن می گوید.

محمد پارسائیان، مدیر مرکز مطالعات میان رشته ای قرآن کریم

این یادداشت از تحلیل انتها به آغاز بازمی گردد؛ درست هنگامی که آخرین تلاوت یا اجرا در محل مسابقات به پایان می رسد؛ بعد از اینکه برگزیدگان معرفی می شوند و با پایان اختتامیه چراغ سالن قرآن، اثرگذاری رسانه ای، عدالت در فرصت ها و ارتباطات بین المللی سخن می گوید. این جهت گیری ها ارزشمند است؛ اما پرسش آن است که این اهداف چگونه از متن سند به تجربه واقعی مردم و شرکت کنندگان راه پیدا می کنند؟

در کنار سند راهبردی، در حدود 32 سند و طرح پیشنهادی نیز تدوین شده است. بخش قابل توجهی از این عناوین به داوری، وظایف عوامل فنی، انتخاب و اعزام نمایندگان و امور اجرایی اختصاص دارد. این موضوع، به خودی خود محل ایراد نیست. اعتبار مسابقات بدون ضوابط روشن و داوری منصفانه آسیب می بیند و تدوین این مقررات اقدامی ضروری است. مسئله، توازن میان این جزئیات و دیگر مأموریت های مسابقات است. هنگامی که برای پذیرایی و تأمین وسیله نقلیه داوران عنوان مستقل پیش بینی می شود، انتظار می رود تکلیف اجرایی موضوعاتی مانند مشارکت مردم، پیوست رسانه ای، پیوند با آموزش و سنجش آثار اجتماعی نیز به همان اندازه روشن باشد؛ یعنی مشخص شود هر یک از تعهدات در سند راهبردی چه پشتوانه اجرایی دارد و در کدام برنامه، با مسئولیت چه نهادی، در چه زمانی و با چه منابعی دنبال می شود.

مردم؛ فراتر از تماشاگر

برای نمونه، مردمی سازی از مفاهیم مهم سند پیشنهادی است؛ اما این واژه می تواند در اجرا معناهای متفاوتی پیدا کند. آیا منظور، حضور بیشتر مردم در سالن است، استفاده از کمک خیران، همکاری نیروهای داوطلب یا مشارکت مردم در طراحی و ارزیابی رویداد؟ این نقش ها ارزشمندند، اما پر کردن صندلی ها، تأمین هزینه ها یا کمک به اجرای برنامه با مشارکت مؤثر آنان در مسابقات فاصله فراوانی دارد.

مردمی سازی زمانی معنای عمیق تری پیدا می کند که خانواده ها، جلسات محلی قرآن، مؤسسات مردمی، دانشجویان و گروه های داوطلب بتوانند درباره نیازها و شکل برنامه نظر بدهند، در اجرای بخش هایی از آن نقش داشته باشند و نتیجه مشارکت خود را ببینند؛ برای نمونه، می توان پیش از برگزاری مسابقات از شبکه های محلی پرسید چه چیزی مانع حضور مردم است؛ زمان نامناسب، رفت وآمد، مدت طولانی یا فضای تخصصی برنامه. پاسخ این پرسش ها ممکن است در طراحی رویداد تغییر ایجاد کند.

مردم در خدمت رویداد یا رویداد در خدمت مردم

حمایت از تشکل های برگزیدگان مسابقات، چنان که در سند آمده، اقدامی مثبت است؛ اما جای مشارکت مخاطبان عادی و شبکه گسترده فعالیت های مردمی قرآن را نمی گیرد. مردم نباید فقط در خدمت برگزاری رویداد باشند، بلکه این رویداد است که باید در خدمت نیازها و فرصت های رشد مردم قرار گیرد.

یکی از نقاط قوت سند پیشنهادی، تصریح به پیوند مسابقات با نظام آموزش قرآن است. این پیوند می تواند پاسخ همان پرسش آغازین باشد: پس از پایان مسابقه چه اتفاقی می افتد؟ برای مثال، نوجوانی که در رقابت شرکت کرده اما برگزیده نشده است، چه بازخوردی برای ادامه یادگیری دریافت می کند؟ مخاطبی که با شنیدن یک تلاوت به آموزش قرآن علاقه مند شده، به کجا مراجعه کند؟ خانواده ای که فرزندش استعداد قرآنی دارد، چگونه به مسیر آموزشی مناسب دسترسی پیدا کند؟ اگر برای این پرسش ها پاسخی وجود نداشته باشد، بخشی از انگیزه ای که مسابقه ایجاد کرده است، ممکن است بی سرانجام بماند.

سند به استعدادیابی، پرورش متسابقان و حمایت از برگزیدگان توجه کرده است. موفقیت تربیتی مسابقات فقط در پرورش قهرمان خلاصه نمی شود؛ کمک به ادامه یادگیری کسانی که رتبه ای کسب نکرده اند نیز بخشی از این موفقیت است. همچنین باید این مسیر برای مخاطبان عمومی نیز طراحی و تکمیل شود.

رسانه ها؛ بلندگوی مراسم یا معبر ارتباط با مخاطب

در سند راهبردی مسابقات، تهیه پیوست رسانه ای به صراحت پیش بینی شده است. پرسش این است که این تکلیف در کدام سند اجرایی محقق می شود و چه دامنه ای دارد؟ پیوست رسانه ای نباید صرفاً برنامه انتشار خبر و پوشش مراسم باشد. ارتباط با مخاطب، پیش از آغاز مسابقه شکل می گیرد و پس از اختتامیه نیز باید ادامه پیدا کند. مخاطب حرفه ای مسابقات با کسی که برای نخستین بار یک تلاوت رقابتی را دنبال می کند، نیاز یکسانی ندارد.

انتشار محتوای تخصصی برای همه، لزوماً به توسعه مخاطب منجر نمی شود؛ باید با حضور فعالان قرآنی فضای مجازی یا اصطلاحاً بلاگرهای قرآنی محتوای مناسب برای مخاطبان عمومی آماده شود. شمار خبرها و بازدیدها اطلاعات مفیدی به دست می دهد، اما به تنهایی نشان نمی دهد آیا ارتباط مخاطب با قرآن استمرار یافته است. افزون بر آن، رسانه فقط ابزار تبلیغ برگزارکننده نیست؛ نقد، پرسشگری و کمک به پاسخ گویی نیز از کارکردهای حرفه ای آن است.

از هماهنگی تا حکمرانی شبکه ای

شیوه نامه تعامل دبیرخانه با دستگاه های برگزارکننده، برای ابلاغ استانداردها، نشست مشترک، شنیدن دیدگاه ها، ارائه نتایج نظارت و آموزش عوامل سازوکارهایی پیش بینی کرده است. این موارد می توانند به هماهنگی و یادگیری مشترک کمک کنند. با این حال، تعامل نباید در ابلاغ دستورالعمل و دریافت گزارش متوقف بماند. شبکه همکاری بسیار گسترده است؛ سازمان تبلیغات، حوزه علمیه، شهرداری، مدرسه، دانشگاه، کتابخانه، رسانه و نهاد محلی می تواند در دسترسی مردم و استمرار آثار آن نقش داشته باشند. این همکاری به شبکه حکمرانی شبکه ای نیاز دارد.

ارتقای دامنه اثرگذاری مسابقات نیازمند سازوکاری هماهنگ کننده است تا اثر اجتماعی آن متناسب با ظرفیت هر دستگاه در بسترهای متنوع اجتماعی عرضه شود؛ برای نمونه آموزه های قرآنی مرتبط به صورت هماهنگ در بسترهایی چون تبلیغات شهری، رسانه های رادیویی و تلویزیونی، شبکه های اجتماعی، نرم افزارهای همراه، محیط دانشگاه ها و مدارس و ادارات، کسب وکارهای داوطلب و پویش های مردمی عرضه شود. الگوی حکمرانی پیشنهادی باید بتواند ظرفیت دستگاه های فرهنگی، رسانه ای، آموزشی، اجرایی، شهری و خدماتی را هماهنگ کند تا مفاهیم قرآنی منتخب را به صورت فراگیر، کاربردی و متناسب با زیست روزمره در جامعه جریان دهد.

ارزیابی نتیجه به جای گزارش دهی

سند راهبردی پیشنهادی، پژوهش مستمر، تدوین شاخص ها، گزارش دهی سالانه و بازبینی در پایان سال سوم را پیش بینی کرده است. پرسش این است که این ارزیابی ها چه چیزی را خواهند سنجید؟ گزارش اجرای برنامه لازم است، اما جای ارزیابی نتیجه را نمی گیرد. اینکه چه تعداد مخاطب تازه جذب شده اند، چه کسانی یادگیری را ادامه داده اند، کدام موانع دسترسی کاهش یافته و چه اصلاحاتی بر اساس تجربه دوره قبل انجام شده است؟ اگر یافته ها در برنامه، بودجه و روش برگزاری دوره بعد تغییری ایجاد نکنند، پژوهش نیز ممکن است به بخشی از تشریفات اداری تبدیل شود.

از مجموع این نقدها نباید نتیجه گرفت که برای هر موضوع باید سند مستقلی نوشت. گاهی صرفا تعیین مسئول یا اصلاح یک برنامه از تدوین آیین نامه ای مؤثرتر است. راه حل، روشن کردن پیوند میان هدف و عمل است: هر اقدام را چه کسی، با همکاری چه نهادی، تا چه زمانی و با چه منابعی انجام می دهد و نتیجه آن چگونه سنجیده می شود؟

سند راهبردی زمینه نگاه جامع تر به مسابقات را فراهم کرده است. گام بعدی، تبدیل این جامعیت به برنامه ای متوازن و قابل پیگیری است؛ برنامه ای که هم جنبه تخصصی رقابت را حفظ کند و هم مشارکت اجتماعی و ارتباط با مردم را به حاشیه نسپارد. مسابقات قرآن باید هم رقابتی معتبر برای اهل فن باشند و هم فرصتی قابل استفاده برای جامعه. پایان این یادداشت نیز به همان نقطه آغازین بازمی گردیم، معیار تحول آن است که پس از خاموش شدن چراغ سالن، مسیرهای آموزشی، ارتباطی و نقش آفرینی برای مخاطبان عام روشن بماند.

انتهای پیام

نظرات

captcha