به گزارش ایکنا، مؤسسه پژوهشی امام علی(ع) از 24 آبان (روز بزرگداشت علامه طباطبایی) تا 30 آبان (روز جهانی فلسفه و بزرگداشت معلم ثانی فارابی) سلسه نشست هایی را با حضور اساتید در بستر فضای مجازی هر شب ساعت 19 برگزار می کند. نخستین نشست با حضور بیژن عبدالکریمی ؛ فیلسوف و استاد دانشگاه و حجت الاسلام والمسلمین احمدحسین شریفی ؛ رئیس دانشگاه قم با موضوع « آسیب شناسی اسلامی سازی علوم انسانی » شامگاه 24 آبان ماه برگزار شد.

به گزارش ایکنا، مؤسسه پژوهشی امام علی(ع) از 24 آبان (روز بزرگداشت علامه طباطبایی) تا 30 آبان (روز جهانی فلسفه و بزرگداشت معلم ثانی فارابی) سلسه نشست هایی را با حضور اساتید در بستر فضای مجازی هر شب ساعت 19 برگزار می کند. نخستین نشست با حضور بیژن عبدالکریمی؛ فیلسوف و استاد دانشگاه و حجت الاسلام والمسلمین احمدحسین شریفی؛ رئیس دانشگاه قم با موضوع «آسیب شناسی اسلامی سازی علوم انسانی» شامگاه 24 آبان ماه برگزار شد.
در ابتدای این نشست بیژن عبدالکریمی در مورد ضرورت و امکان اسلامی سازی علوم انسانی، به ایراد سخن پرداخت که به شرح زیر است:
بحث از امکان یا عدم امکان اسلامی سازی علوم انسانی، در واقع در دل موضوع کلی تری قرار دارد که همان امکان یا عدم امکان تأسیس علوم انسانی دینی است. این موضوع خود در بطن مسئله ای بزرگ تر، یعنی عنوان «علم دینی» قرار دارد. در واقع، میان مفاهیم علم دینی، علوم انسانی دینی و علوم انسانی اسلامی یک شبکه مفهومی مرتبط وجود دارد. گاهی از علم دینی صحبت می شود و گاهی از علم اسلامی؛ هرچند موضوع اصلی در هر دو یکسان است.
![]()
اما پرسش اصلی این است که چرا طرح ایده دینی سازی علوم جدید و اسلامی سازی علوم انسانی شکل گرفت؟ من نمی خواهم بگویم که این طرح ها فاقد مبانی معرفتی هستند، اما معتقدم که عمدتاً محرک های این ایده، دلایل غیرمعرفتی بوده است. اگرچه نمی گویم این طرح ها فاقد دلایل نظری اند، اما تأکید می کنم که بیش از آن که از دلایل نظری و معرفتی برخاسته باشند، از واقعیات و تحولات اجتماعی و تاریخی مسلمانان نشأت گرفته اند. به بیان دیگر، طرح ایده اسلامی سازی، بیش از آن که حاصل اراده ای برای رسیدن به حقیقت باشد، حاصل اراده ای برای دستیابی به قدرت بوده است. در واقع، انگیزه های سیاسی و ایدئولوژیک در کنار انگیزه های معرفتی شکل گرفته اند که من در بحث خود به هر دو اشاره خواهم کرد.
دلیل تلاش برای دینی سازی علوم
دلیل اصلی طرح اسلامی سازی یا دینی سازی علوم، برخاسته از بحران فروپاشی عالم سنت در مواجهه با تمدن مدرن و پسامدرن غربی است. مسلمانان پس از مواجهه با تمدن نوین و قدرتمند غرب، دریافتند که ساختارهای عالم سنت دچار فروپاشی یا دست کم دچار تزلزل شده است. در نتیجه، واکنشی نسبت به این فروپاشی در جهان اسلام شکل گرفت.
طرح «علم دینی» در واقع نوعی واکنش به منطق شرق شناسی است. اگر به آرای ادوار سعید نگاه کنیم، او در کتاب شرق شناسی خود(با تأثیر از فوکو و در تداوم اندیشه نیچه) بیان می کند که پیوند وثیقی میان دانش و قدرت وجود دارد. شرق شناسی غربی بیش از آن که ناشی از شناخت واقعیت باشد، ناشی از اراده غرب برای سیطره و جهانی سازی است. از این منظر، آن چه شرق شناسی غربی می شناسد، تصویری غیرواقع بینانه از تمدن شرقی است که هدف آن تثبیت قدرت سیاسی و هجمه به تمدن های غیرغربی است.
در عالم اسلام، در برابر این شرق شناسی که به تحقیر شرق می پردازد و غیرغربی ها را سوژه نگاه های تحقیرآمیز قرار می دهد، قومی که دچار فروپاشی عالم سنتی خود شده و احساس ضعف می کند، براساس رابطه میان دانش و قدرت، به واکنش برخاست. به نظر من، ایده اسلامی سازی علوم، حاصل چنین واکنشی در برابر منطق شرق شناسی غربی است.
البته پس از انقلاب ایران، ایده علوم انسانی اسلامی از سوی برخی به این دلیل نیز دنبال شد که بتوان پایه های قدرت و انتظام سیاسی را در برابر جامعه ای که به شدت سکولار شده، تحکیم و تثبیت کرد. در اینجا نیز نوعی خطر وجود دارد که با این ایده، در کنار مقابله با فروپاشی، بخواهیم پایه های قدرت سیاسی حاصل از انقلاب را نیز تثبیت کنیم؛ لذا یک گفتمان معرفت شناختی با عنوان اسلامی سازی شکل گرفته است.
پشیمانی العطاس از ایده اسلامی سازی
شاید اولین کوشش در جهت اسلامی سازی توسط سید محمد نقیب العطاس باشد. او در کتاب خود با عنوان اسلام و سکولاریسم، از ایده اسلامی سازی علوم انسانی جدید در دهه های بیستم میلادی سخن گفته است. بسیاری از مسلمانان از این ایده استقبال کردند، زیرا می خواستند به تعارض میان عالم سنت و عالم تجدد پاسخ دهند. خود العطاس در مقدمه دوم کتابش(چاپ 1993) اعتراف می کند که بین سال های 1965 تا 1993، بیش از 400 سخنرانی و مقاله در مورد علوم انسانی اسلامی منتشر کرده است، اما در اواخر عمر اعلام کرد که در مسیر درستی حرکت نکرده و این ایده پاسخگو نبوده است.
همچنین در سال 1977، نخستین کنگره بین المللی تعلیم و تربیت اسلامی در جده با حمایت پادشاه عربستان برگزار شد. این کنگره که براساس ایده های دکتر سیدحسن نصر در کتابش ذکر شده است با حمایت کشورهای مسلمان از جمله مالزی و پاکستان و با بودجه های نفتی عربستان دنبال شد تا پروژه اسلامی سازی علوم جدید غربی را پیش ببرد. اکنون که حدود 70سال از این ایده می گذرد، هنوز به نتیجه ای نرسیده است. به نظر من، این ایده از همان بدو تولد، با نقص هایی همراه بوده که باعث شده به نتیجه نرسد. دلیل آن هم این است که این ایده فاقد یک معرفت شناسی اصیل و بنیان معرفتی است و در ذات خود دچار تناقض است.
نقد سخنان عبدالکریمی درباره منشأ اسلامی سازی علوم انسانی
![]()
در ادامه حجت الاسلام احمدحسین شریفی به نقد دیدگاه های وی در این باره پرداخت که سخنان وی به شرح زیر است:
نکات مهمی در فرمایشات آقای دکتر عبدالکریمی مطرح شد که به نظر من پرداختن به آن ها، پرسش اصلی را که همان ضرورت اسلامی سازی علوم انسانی است، تحت الشعاع قرار می دهد؛ چراکه بنده به این ضرورت معتقدم.
درباره اینکه این ایده چه زمانی و چرا مطرح شد و منشأ طرح آن چه بوده است، یعنی آیا احساس حقارت مسلمانان بوده یا قدرت طلبی آنان، باید گفت به نظر من حتی اگر بپذیریم منشأ طرح این ایده چنین مسائلی بوده است، این امر دلالت نمی کند که ایده باطل یا نادرست باشد؛ زیرا در این صورت دچار مغالطه منشأ شده ایم. فرض کنیم منشأ یک ایده، خودپسندی یا خودخواهی بوده باشد؛ آن چه اهمیت دارد این است که دلایل و منطق ایده را ببینیم و بسنجیم که چقدر قوت دارد و آیا برهان و استدلال منطقی قوی پشت آن هست یا نه و آیا مبتنی بر بنیان های معرفتی است یا صرفاً بر پایه یک خیال اندیشه ای شکل گرفته است. به نظر من این نکته مهم تر از بررسی منشأ است.
نکته خوبی که در کلمات آقای عبدالکریمی وجود داشت این بود که ایده اسلامی سازی علوم را تنها وابسته به جمهوری اسلامی ندانستند و بیان کردند که در جمهوری اسلامی نیز این ایده دنبال می شود و این ایده تاریخچه طولانی مدتی دارد؛ هرچند نخستین فرد را آقای نقیب العطاس معرفی کردند. اما به نظر من این گونه نیست و پیش از او نیز افرادی مانند سید جمال الدین اسدآبادی و محمد اقبال لاهوری به این مسئله پرداخته بودند و اساساً با اقبال بسیار جدی این مسئله را دنبال می کرد و درباره علم دینی ایده پردازی می نمود؛ او علم موجود را فتنه می دانست و معتقد بود علم غربی فتنه ها پدید آورده است.
اقبال می گفت اگر مسلمانان مواظب نباشند، شرک وارد عالم اسلام می شود. بنابراین این ایده منشأ معرفتی دارد و نه خودتحقیری یا قدرت طلبی. استدلال او این بود که ما مسلمان و موحد هستیم و این علوم بر بنیان های شرک پایه ریزی شده اند؛ پس باید طرحی نو دراندازیم و علمی دیگر مبتنی بر فکر اسلامی شکل دهیم.
معتقدم اگر بخواهیم این مسئله را به درستی بفهمیم باید نخست بدانیم علوم انسانی چه علومی است و از این نقطه آغاز کنیم. متأسفانه بسیاری از منتقدین تن به تعریف نمی دهند و روشن نمی کنند که درباره چه چیزی بحث می کنند و اسلامی سازی را بر چه علومی عرضه می دارند. من تعریفی ارائه می دهم که فکر می کنم مورد قبول بسیاری از متخصصان علوم انسانی باشد. علوم انسانی علومی است که به تحلیل کنش ها و پدیده های انسانی می پردازد. این تعریف سه مؤلفه اصلی دارد: نخست کنش های انسانی، که در آن هم کنش و هم واکنش، و هم کنش های فردی و اجتماعی و ظاهری و باطنی را در معنای عام و وِبری کنش در نظر می گیریم. دوم پدیده ها، یعنی همان ساختارها، سازمان ها و نهادهای اجتماعی که توسط انسان ها پدید آمده اند و به تعبیر فقهی همان اشخاص اعتباری هستند که در علوم انسانی مورد تحلیل قرار می گیرند. سوم تحلیل، که مهم ترین بخش است؛ اینکه علوم انسانی با این کنش ها و پدیده ها چه می کند و به دنبال چیست. البته در اینجا اختلاف نظرهایی وجود دارد. معتقدم عالمان علوم انسانی به طور کلی در هر علمی هفت کار را درباره کنش ها و پدیده ها انجام می دهند که در یک تقسیم بندی به دو کار عمده بازمی گردد. یکی توصیف کنش ها و پدیده ها به معنای عام است؛ بخشی از علوم انسانی نیز به تعریف مفاهیم و اصطلاحاتی اختصاص دارد که در هر علم به کار می رود و این بخش مفصلی است. در اقتصاد اصطلاحات خاص خود وجود دارد و در جامعه شناسی نیز اصطلاحات ویژه ای هست و بخش زیادی از وقت دانشجو صرف می شود تا با اصطلاحات آن علم آشنا شود. پس یکی از کارها، تعریف اصطلاحات است. دوم، گزارش وضعیت یا توصیف به معنای خاص است. یکی از کارهای اصلی عالمان علوم انسانی، وضعیت شناسی است؛ یعنی بررسی اینکه واقعیت این پدیده اجتماعی یا اقتصادی چیست. برای فهم این واقعیت، ابزارها و روش های بسیار متنوع و متعددی تولید شده است. مرحله بعد در علوم انسانی، تفسیر است؛ یعنی معناکاوی، مرادکاوی، مقصود و مقصدیابی. به هر حال چون با کنشی از سوی موجودی به نام انسان مواجهیم که موجودی ذوبطون و ذولایه است و ابعاد مختلفی دارد، کاری را انجام می دهد اما نیت دیگری دارد؛ نیت کاوی و نیت خوانی به معنای دقیق کلمه و مرادیابی، که در زبان انگلیسی از آن به تفسیر تعبیر می شود، در این مرحله انجام می گیرد. کار چهارم، تبیین است؛ یعنی کشف چرایی و کشف علل و عوامل شکل گیری این کنش یا پدیده، چه کنش فردی و اجتماعی و چه پدیده های انسانی. در هر صورت، ما از علوم انسانی و عالمان آن، انتظار پیش بینی وضعیت آینده را داریم. بنابراین، علوم انسانی متکفل تحلیل کنش ها و پدیده های انسانی هستند و این تحلیل می تواند هر نوع روش استقرایی را شامل شود.
اتفاق نظر در اسلامی شدن علوم انسانی
در مورد اینکه آیا علوم انسانی باید اسلامی باشد یا خیر، در مورد بُعد تجویزی و هنجاری آن ها میان صاحب نظران اتفاق نظر وجود دارد. هیچ کسی در این موضوع شک ندارد که اسلام در هنجارگذاریِ کنش ها و پدیده ها، نظام ارزشی و دیدگاه های بسیار مهمی دارد. در این حوزه، نمی توان گفت که ورود اسلام، صرفاً یک حرکت قدرت طلبانه یا برآمده از انگیزه های دیگر است. اسلام آمده است تا زندگی بشر را به سمت خدا، توحید، حقیقت، سعادت و کمال نهایی جهت دهی کند. این یک حقیقت مسلم است. برخی مخالفان با دیدن این ضرورت، تصور می کنند که این بخش، ایدئولوژی است و نه علم؛ اما بخش تجویزی، لزوماً بخشی از ماهیت علم نیست.
امکان اسلامی سازی
در مورد کسانی که می گویند اسلامی سازی علوم انسانی امکان پذیر نیست، باید گفت اگر بخواهند از تعریف خود از علوم انسانی دفاع کنند، باید ابتدا روشن کنند که منظورشان از علوم انسانی چیست تا مشخص شود اسلامی بودن در این تعریف چه معنایی دارد یا ندارد.
در مورد ضرورت اسلامی سازی، می توان به چند نکته اشاره کرد: علوم انسانی در واقع «نرم افزار» فردسازی، جامعه سازی و تمدن سازی هستند. این موضوع چه در علوم لیبرال و غربی صادق باشد و چه در علوم مارکسیستی یا اسلامی، علوم انسانی نقش نرم افزار را ایفا می کنند. اگر این نرم افزار ویروسی یا شرک آلود باشد، فرد، جامعه و تمدن را به سمت شرک و فتنه می برد؛ همان گونه که اقبال لاهوری می گوید این علوم مبتنی بر «لات و العزّ» (غیر خدا) هستند. اگر ما این نرم افزارهای آلوده را وارد جامعه کنیم، جامعه را دچار انحراف می کنیم. پس ما به دنبال یک نرم افزار پاک و مبتنی بر تفکر اسلامی هستیم تا فردسازی، جامعه سازی و تمدن سازی ما توحیدی باشد.
ضرورت دیگر، مقابله با آسیب های موجود در علوم انسانی فعلی است. این علوم مبتنی بر هستی شناسی غیرالهی، معرفت شناسی نادرست و انسان شناسی هایی نظیر داروینیسم، اگوی سانتییسم یا اومانیسم هستند که ما آن ها را باطل می دانیم. علاوه بر این، نظام ارزشی و هنجارگذاری آن ها نیز غیرالهی است.
نقش علوم انسانی غربی در حیوان سازی انسان
به تعبیر دیگر، علوم انسانی موجود، در واقع در حال «حیوان سازی» انسان هستند؛ آن ها انسان را صرفاً یک موجود پیشرفته یا عقلانی در سطح حیوانی می بینند. برای مثال، در مکتب تحلیل اقتصادی یا حقوقی، ارزش ها تنها بر اساس سود، ضرر و منافع مادی سنجیده می شوند، یا در مطالعات رفتاری، انسان را با رفتارهای حیوانات مقایسه می کنند.
نکته نهایی این است که میان اسلام و علوم انسانی، مرزهای مشترک بسیار طولانی وجود دارد. قرآن و روایات درباره جامعه، اقتصاد، مدیریت، سیاست و تربیت بسیار سخن گفته اند. چنان که امام رضا (ع) فرمودند: «اسلام، هم عبادیات است و هم سیاسیات». در برابر این مرزهای مشترک، دو رویکرد غلط وجود دارد: گروهی می گویند اسلام باید از مرزهای مشترک عقب نشینی کند و امور دنیوی را به علوم انسانی واگذار کند(مانند این تصور که پیامبر با اقتصاد یا سیاست کاری نداشت)؛ و گروه دیگر می گویند علوم انسانی باید به اسلام تسلیم شوند.
اسلامی سازی به نفع علم است
اما حقیقت این است که مدافعان علوم انسانی اسلامی معتقدند این مرزهای مشترک می تواند به سود بشریت و علم باشد. اسلام با ارائه منابعی برای کشف واقعیت، متدولوژی علمی را تکمیل می کند. اسلام به ما می گوید تنها به تجربه تکیه نکن، بلکه از چشم عقل، وحی و شهود نیز برای رسیدن به فهم واقعی از واقعیت استفاده کن. بنابراین، ایده علوم انسانی اسلامی یک ایده معرفت شناسانه و مبتنی بر بنیان های معرفتی است که به نفع علم است، نه ناشی از حقارت یا قدرت طلبی. حتی اگر فرض بر قدرت طلبی باشد، چرا باید عرصه را برای نفوذ اندیشه های غربی خالی کنیم؟ ما با مطرح کردن ایده اسلامی، در واقع از تسلیم شدن در برابر این جریان ها جلوگیری می کنیم.
اسلامی سازی ثمره مفیدی برای اسلام ندارد
در ادامه عبدالکریمی در سخنان مجدد، گفت: من می توانم سخنان آقای (شریفی) را به دقیق ترین روش ممکن به چالش بکشم اما گمان می کنم در این جلسه چنین مجالی فراهم نباشد؛ از این رو اجازه می خواهم از نقطه ای آغاز کنم که شاید در نهایت ما را با آقای دکتر به نقطه ای مشترک برساند. توجه کنید که دعوت اقبال در اشعارش به خویشتن و سخن گفتن او از اندیشه خویشی، کاملاً مؤید سخن من است. همچنین فرض کنید سخن سید احمدخان نیز همین را نشان می دهد؛ او معتقد بود اگر مدرنیته نبود، هیچ یک از این مسائل پیش نمی آمد. خود اقبال نیز از این می ترسد که غرب به عنوان یک ویروس، این اندیشه ها را دگرگون کند. بنابراین من فروپاشی عالم اسلام را به معنای فروپاشی ارزش ها در برابر سوژه ای می دانم که با این تمدن مواجه شده است. البته بخشی از این تلاش ها را نیز باید به حساب آورد؛ کسانی مانند سید احمدخان، محمد عبده یا در ایران مهندس بازرگان و آیت الله طالقانی کوشیدند متن و تفسیر قرآن را با علم سازگار کنند. توجه داشته باشید که هر دفاعی از قرآن، لزوماً به سود قرآن نیست و خود این دفاع ها می تواند آسیب هایی به همراه داشته باشد؛ چنان که ایده علوم انسانی اسلامی نیز در نهایت به نظر من ثمر مثبتی برای تفکر دینی ندارد. به نظر من در ترکیب علم دینی، علم اسلامی یا علوم انسانی اسلامی، ابهام بسیار زیادی وجود دارد. در این ترکیب، ما چه چیزی را دینی می دانیم؟ می بینید که ما کلمات اسلام و اسلامی را همانند نبات و نقل به کار می بریم؛ می گوییم بانکداری اسلامی، فلسفه اسلامی، تمدن اسلامی، هنر اسلامی، معماری اسلامی، انقلاب اسلامی، حکومت اسلامی، تاریخ کشورهای اسلامی و جامعه شناسی کشورهای مسلمان. در اینجا اسلام چیست و آن مؤلفه بنیادینی که قوام بخش اسلامیت یک امر است کدام است؟ با حضور کدام مؤلفه ما چیزی را اسلامی می دانیم؟ آیا هر اندیشه ای که از دل قرآن بیرون بیاید اسلامی است؟ آیا اگر کسی برای هر اندیشه ای روایتی یا آیه ای بیاورد، می گوییم اسلامی است؟ من معتقدم این ایده هم در ترکیب و هم در اجزای خود به شدت مبهم است. پرسش من این است که وقتی از علم دینی یا علوم انسانی سخن می گوییم، از علم چه می فهمیم. توضیح می دهم؛ وقتی می گوییم علم، می توانیم آن را به مفهوم مطلق دانستن بدانیم، یعنی علم در معنای knowledge، به مفهوم دانستن مطلق و دانایی. علم معنای دومی نیز دارد که معنایی خاص است و در دو یا سه قرن اخیر شکل گرفته است؛ یعنی علم به معنای علوم تجربی جدید، به معنای science. علوم انسانی نیز همین گونه است؛ وقتی از علوم انسانی سخن می گوییم، منظورمان هرگونه معرفتی درباره انسان است. این معرفت تاریخی بسیار دیرینه دارد؛ از زمانی که بشر به معنای کنونی شکل گرفت، اسطوره، قصه، تراژدی، خرافه، متون مقدس، فلسفه و حکمت داشته است و در همه این ها از انسان سخن گفته شده است. اما گاهی مراد ما از علوم انسانی، علوم انسانی جدیدی است که در قرون جدید بر اساس عقلانیت علمی و تکنولوژیک جدید شکل گرفته و خاستگاه آن نیز کشورهای اروپایی بوده است. بنابراین وقتی از علوم انسانی اسلامی یا اسلامی سازی علوم سخن می گوییم، بحث ما این است که آیا می توانیم درباره انسان، رفتارهای انسان، کنش های فردی و اجتماعی او و معنایابی این کنش ها بر اساس اسلام سخن بگوییم؟ بر اساس یهودیت، بودیسم، شینتوئیسم، اسطوره ها یا تراژدی های یونان نیز می توان درباره انسان سخن گفت اما محل نزاع این است که آیا اسلامی سازی هرگونه معرفتی درباره انسان مطرح است یا بحث بر سر social science در معنای جدید است.
دو برداشت از دین
تقسیم بندی دیگری نیز مطرح می کنم. وقتی از دین یا اسلام سخن می گوییم، مراد ما از دین چیست و مراد ما از اسلام چیست؟ من برای پیشبرد بحث، برای دین یا اسلام دو معنا قائلم، همان گونه که برای علم دو معنا قائل شدم؛ دین در یک معنا، همان لقاء الله است. من دین را در معنای مواجهه با حضرت حق تفسیر می کنم؛ دین عبارت است از ظهور و تجلی ساحت قدس در اندیشه، زبان و کنش انسان، و امری وجودی است که از تجربه دینی به مفهوم اگزیستانسیال خارج شده و اوصافی دارد. اما گاهی مراد ما از دین، همان نظام های الهیاتی است؛ یعنی مجموعه گزاره های بشری که در تفسیر آن تجربه دینی بیان شده است، مجموعه اعتقادات و آنچه متکلمان و مفسران به ما گفته اند. حال پرسش این است که وقتی از نسبت علم دینی یا علم اسلامی و علوم انسانی اسلامی سخن می گوییم: نخست، میان دین به معنای لقاءالله و مواجهه با ساحت قدس با معرفت النفس چه نسبتی وجود دارد؟ دوم، میان لقاءالله با علوم انسانی جدید چه نسبتی وجود دارد؟ سوم، میان الهیات، یعنی مجموعه گزاره های تاریخی بشری که مفسران از تجربه دینی به ما گفته اند، با معرفت النفس چه نسبتی وجود دارد؟ و چهارم، میان نظام های الهیاتی با علوم انسانی تجربی جدید چه نسبتی برقرار است؟ در آراء و اندیشه های بزرگوارانی مانند دکتر شریفی، که درباره علم دینی سخن می گویند، همه این موارد یک جا به مخاطب ارائه می شود و در لابه لای سخنانشان واژه ای وجود دارد که من می توانم با آن همدلی کنم؛ اما بر اساس این روال، نتیجه گیری باطلی صورت می گیرد که مقدمات بیرونی بر آن بار شده است. اگر بحث بر سر این باشد که آیا دین، یعنی مواجهه آدمی با ساحت قدس، مبتنی بر فهم خاصی از انسان است، یقیناً چنین است. آیا دین عقلانیت خاصی دارد؟ یقیناً چنین است. آیا بر اساس این دین، ما مبانی انتولوژیک خاصی داریم؟ یقیناً چنین است. اما آیا می خواهیم علم النفسی را که در طی چند هزار سال وجود داشته یا علم النفسی را که در عالم اسلام وجود داشته، دوباره تولید کنیم؟ مگر اروپایی ها درباره انسان سخن نگفته اند و مگر فلاسفه ما درباره انسان سخن نگفته اند؟ در این صورت شما مدعی ساختن چه چیزی هستید؟ این مانند آن است که کسی بگوید تصمیم دارم هنر اسلامی تأسیس کنم؛ این تحصیل حاصل است. بنابراین محل نزاع این است که آیا میان آن تجربه دینی و آن تجربه اگزیستانسیال، یعنی علم حضوری و مواجهه با حضرت حق، با علوم جدید تجربی و علوم انسانی چه نسبتی وجود دارد؟ به نظر من این ها دو ساحت آگاهی مختلف هستند؛ یکی نوعی خودآگاهی است و دیگری نوعی آگاهی و علم است و این ها هم عرض یکدیگر نیستند. بنابراین اگر براساس آن تفسیر خاص سخن بگوییم، در واقع داریم از دو گونه فلسفه علم صحبت می کنیم؛ یعنی من نظریه داروین را چگونه تفسیر می کنم و آیا نظریه داروین با خداگرایی سازگار است یا نه. من می گویم هیچ ربطی به هم ندارند؛ می توانم به ثبات انواع اعتقاد داشته باشم و به خدا اعتقاد نداشته باشم، و می توانم به داروینیسم اعتقاد داشته باشم اما تفسیری دینی از آن ارائه کنم. یعنی بحث بر سر دو گونه فلسفه علم است، اما بحث بر سر ظهور یک نظام معرفتی بنای علم تجربی جدید نیست.
ابطال پذیری علوم به معنای ابطال قرآن نیست
همچنین شریفی در نقد بخش دوم سخنان عبدالکریمی، گفت: شما می فرمایید که علم ابطال پذیر است؛ حال اگر بپذیریم که علوم انسانی اسلامی نیز ابطال پذیر هستند، آیا این به معنای باطل بودن قرآن است؟ من بسیار از این نوع پرسش ها متعجب می شوم. اجازه دهید این بحث را به صورت دقیق تر تبیین کنم؛ من هرگز چنین برداشتی ندارم. وقتی می گوییم یک نظریه در حوزه اسلام، اسلامیت خود را از کجا گرفته است، پاسخ این است که آن نظریه مبتنی بر یک منبع است. اگر من از منابع اسلامی استفاده کرده باشم و نظریه ای را از آن ها استخراج کرده باشم، آن نظریه اسلامی است. اما این یک شرط دارد و آن اینکه حتماً باید ضوابط و قواعد مشخصی در کار باشد. این ضوابط در علم اصول و در علم تفسیر به وضوح بیان شده است. اگر بخواهیم این موضوع را در میان علوم تجربی بررسی کنیم، ممکن است کلمات به درستی منتقل نشوند، اما من مشخصاً درباره علوم انسانی نظیر روان شناسی، جامعه شناسی و مدیریت صحبت می کنم. این علوم بر پایه مبانی و منابع مشخصی استوار هستند، مقاصدی دارند، روش های خاص خود را دنبال می کنند، دارای جنبه های هنجاری هستند و در نهایت به هدف و کنترل می پردازند. من در واقع بیرونی ترین و کلی ترین تعریف را از علوم انسانی ارائه می دهم. زمانی که می خواهید از تعاریف مختلف علم استفاده کنید، باید دقت کنید. برخی 20 تعریف از علم و 20 تعریف از دین را بیان می کنند و سپس می خواهند رابطه تعریف اول علم را با تعریف اول دین بررسی کنند. من متوجه شدم که چه مغالطاتی ممکن است در این مسیر صورت بگیرد. مهم این است که بدانیم منظورمان از علم چیست. بسیار مهم است که بدانیم مبانی اصلی علوم انسانی جدید که در این 400 یا 500 سال شکل گرفته است، مبانی ماتریالیستی دارد و ما با علوم انسانی سروکار داریم که مبانی شان ماتریالیستی است. اگر شما این مبانی را تغییر دهید، علمی جدید پدید می آید. علوم جدیدی که در این چند قرن شکل گرفته اند، دارای مبانی مادی هستند. اگر این مبانی را تغییر دهید، یک چیز دیگر به وجود می آید. اگر می گویید علم ابطال پذیر است، بله، علوم انسانی اسلامی نیز ابطال پذیر هستند، اما این به معنای ابطال پذیری یا باطل بودن قرآن نیست.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}