اعتراض حضرت زهرا(س) به حوادث پس از رحلت پیامبر(ص)، فراتر از منازعه سیاسی بود

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی به مناسبت ایام شهادت حضرت زهرا(س) در مجموعه سخنانی با عنوان «تا راه گم نشود» که در مؤسسه مرام برگزار شد  به بازخوانی زمینه ها و ریشه های تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) پرداختند. آنچه در ادامه می خوانیم گزارشی از بخش سوم است.

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین محمد مسجدجامعی به مناسبت ایام شهادت حضرت زهرا(س) در مجموعه سخنانی با عنوان «تا راه گم نشود» که در مؤسسه مرام برگزار شد به بازخوانی زمینه ها و ریشه های تاریخی شهادت حضرت زهرا(س) پرداختند. آنچه در ادامه می خوانیم گزارشی از بخش سوم است. 

گزارش بخش اول:  حضرت زهرا(س) و تحولات سرنوشت ساز پس از رحلت پیامبر(ص)

گزارش بخش دوم: واکاوی رقابت های سیاسی در سقیفه و زمینه های اجتماعی حساسیت به حضرت زهرا(س)

سؤالی که در ادامه پیش می آید این است که گاهی تحولات پس از رحلت پیامبر(ص) و اعتراضات حضرت زهرا(س) نسبت به آن اتفاقات و حوادث، صرفاً در قالب یک منازعه سیاسی تعریف می شود؛ اما با بررسی مستندات و خواسته های خطبه فدکیه حضرت زهرا(س)، احتجاجات دیگری را می بینیم که گویا مسئله اختلافی پیش آمده، با آن ریشه هایی که بیان فرمودید، فراتر از مسائل سیاسی و خلافت به اصطلاح روزمره است. به نظر شما چگونه می توانیم ماهیت اعتراض حضرت زهرا را در این باره تحلیل کنیم؟ 
برای بررسی مسئله جانشینی پیامبر(ص)، ابتدا باید به این پرسش بپردازیم که شأن پیامبر در مدینه چه بوده است؟ آیا حضرت صرفاً رهبر و فرمانده جامعه مدینه، به معنای دنیوی آن، بودند یا جایگاهی فراتر از این داشتند؟ ما شیعیان و هم اهل سنت معتقدیم که پیامبر(ص) دارای منصبی الهی بودند. بخشی از این منصب، رهبری دنیوی جامعه بود، اما بخش مهم تر و عمیق تر آن به مسائلی همچون واسطه فیض بودن، انسان کامل بودن، هدایت امت و رشد معنوی و معرفتی جامعه مربوط می شد. بنابراین، پیامبر(ص) در مدینه صرفاً رهبری مانند رئیس یک قبیله نبودند، بلکه جایگاهی بسیار فراتر داشتند. کمال انسانی حضرت و وظیفه هدایت ایشان، نه تنها برای مردم زمان خود، بلکه برای نسل های آینده نیز تعریف شده بود. پیامبر خاتم الانبیاء هستند و قرآن نیز خاتم کتاب های آسمانی است.

از نظر ما شیعیان، کسی که می تواند جانشین پیامبر(ص) باشد، باید این ویژگی ها را، به جز مسئله نبوت به معنای تشریع، دارا باشد. مسئله صرفاً این نیست که فردی در رأس جامعه مسلمانان قرار بگیرد؛ بلکه باید آن بُعد معنایی، معرفتی و جایگاه انسان کامل نیز در او وجود داشته باشد. همه مسلمانان، بدون استثنا، چه شیعه و چه اهل سنت، بر خاتم الانبیاء بودن پیامبر اتفاق نظر دارند و در این مسئله اختلافی نیست. بحث اصلی این است که آیا جانشین پیامبر(ص) صرفاً متکفل مسائل روزمره و مدیریت جامعه سیاسی و اجتماعی است یا جایگاهی فراتر از این دارد؟ مسئله جانشینی صرفاً یک موضوع قراردادی و اعتباری نیست که بگوییم فردی را انتخاب کردیم و موضوع تمام شد. بحث، بیش از آنکه بر سر مصداق باشد، درباره مفهوم است. باید ببینیم مفهوم امامت چیست و رهبری ای که می تواند جانشین پیامبر باشد، چه معنا و ابعادی دارد.

آیا این مفهوم صرفاً بُعد اجتماعی و سیاسی را دربرمی گیرد یا ابعاد معرفتی، درونی و باطنی را نیز شامل می شود؟ ابعادی که بسیار جامع تر و فراتر هستند و نه تنها برای مردم آن زمان، بلکه تا قیامت موضوعیت دارند.

وقتی مفهوم امامت و خلافت را به درستی تعریف کنیم، مصداق آن نیز به طور طبیعی مشخص می شود؛ یعنی پس از روشن شدن اینکه امامت و جانشینی پیامبر(ص) چه معنایی دارد، معلوم خواهد شد چه کسی می تواند واجد این ویژگی ها باشد. بنابراین، موضوع جانشینی بسیار فراتر از رهبری دنیوی جامعه است و نمی توان آن را در محدوده مدیریت سیاسی و اجتماعی جامعه خلاصه کرد.

در اینجا این سؤال مطرح می شود که اگر حضرت زهرا(س) در برابر اتفاقات پیش آمده سکوت می کردند و هیچ حرکتی از سوی ایشان صورت نمی گرفت، چه اتفاقی می افتاد؟ اگر حضرت به جای اقداماتی مانند حضور در مسجد و ایراد خطبه فدکیه سکوت می کردند، آیا این سکوت برای حفظ اتحاد اسلامی و جامعه مسلمانان بهینه تر نبود؟

پیش از پاسخ به این سؤال، لازم است نکته ای درباره اختلافی که پیش آمد و برخوردهایی که صورت گرفت، عرض کنم؛ زیرا این مسئله برای بسیاری از افراد عجیب و محل پرسش است که چگونه ممکن است اطرافیان پیامبر(ص) با بخشی دیگر از خاندان ایشان چنین برخوردی داشته باشند. برای توضیح این موضوع باید به عرف و فرهنگ حاکم بر جامعه عرب توجه کنیم. حتی در دوران معاصر نیز نمونه هایی از این فرهنگ را مشاهده می کنیم. برای مثال، چند سال پیش قطر از سوی چهار کشور، به رهبری عربستان و با همراهی بحرین، امارات و مصر، با تحریم و محاصره شدیدی مواجه شد. درحالی که دو هفته پیش از اعمال این تحریم ها، ملک سلمان، پادشاه وقت عربستان، به قطر سفر کرده بود و قطری ها یکی از باشکوه ترین استقبال های خود را از او انجام داده بودند.

نمونه دیگر، کتاب «جزیره العرب فی القرن العشرین» نوشته حافظ وهبه، مشاور عبدالعزیز، بنیان گذار حکومت آل سعود است. او در این کتاب به نکات مهمی درباره فرهنگ حاکم بر شبه جزیره عربستان اشاره می کند. در بخشی از کتاب، درباره اتحاد دو قبیله علیه قبیله ای دیگر توضیح می دهد که گاهی وقتی یکی از قبایل متحدشده احساس می کند طرف مقابل در حال پیروزی است، به جای حمایت از متحد خود، موضعش را تغییر می دهد. این مسئله نشان دهنده وجود یک فرهنگ و الگوی رفتاری خاص در آن جامعه است.

آیا این فرهنگ در میان خاندان پیامبر، به ویژه بنی هاشم و به طور خاص امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع) و فرزندان ایشان نیز جاری و ساری بوده است؟ آیا ممکن بود امیرالمؤمنین در مقطعی با معاویه بر سر موضوعی متحد شوند و سپس متناسب با فرهنگ حاکم، به یکباره موضع خود را تغییر دهند؟

خیر. امامان معصوم(ع)، به ویژه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب(ع)، صرفاً بر اساس مبانی و اصول اسلامی عمل می کردند. تفاوت اصلی همین جاست. برای مثال، از امام حسین(ع) و جریان عاشورا گرفته تا سایر اقدامات ائمه، می بینیم که آنان بر اساس اصول اخلاقی، شرعی و عدالت رفتار می کردند. این مسئله بخشی از اعتقاد ماست، نه صرفاً بخشی از تاریخ ما.
در این صورت این رفتارها را باید بخشی از اعتقادات خود بدانیم، نه صرفاً رویدادهایی تاریخی؟

بله، دقیقاً. ائمه همواره بر اساس اصول اخلاقی، شرعی و عدالت عمل می کردند. اما درباره سؤال مشخص شما، یعنی اینکه اگر حضرت زهرا(س) در برابر تحولات پیش آمده سکوت می کردند چه اتفاقی می افتاد، باید به همان موضوع مفهوم امامت بازگردیم. فردی که صرفاً در چارچوب رهبری دنیوی، البته به معنای مثبت آن، یعنی رهبری عادلانه و عالمانه، عمل می کند، متناسب با شرایط و مصالح زمان خود تصمیم می گیرد. اما کسی که در جایگاه امامت قرار دارد و مسئولیت تفسیر و تبیین معنایی و معرفتی دین را نه تنها برای مردم زمان خود، بلکه برای تمام نسل های آینده بر عهده دارد، با افق متفاوتی عمل می کند.

وقتی فردی مانند حضرت زهرا(س)، امیرالمؤمنین(ع) یا دیگر ائمه(ع) در مقام عصمت قرار دارد، نمی توان اقدامات او را صرفاً در چارچوب شرایط زمانی خودش تحلیل کرد. اقدامات ایشان قطعاً ناظر به شرایط زمان خودشان است، اما تمام ابعاد آن به همان زمان محدود نمی شود. من در نوشته های متعددی درباره حضرت زهرا(س) به این موضوع پرداخته ام. خلاصه دیدگاهم این است که حضرت، با وجود ایراد خطبه فدکیه، به خوبی می دانستند که شرایط با این خطبه تغییر نخواهد کرد. حتی برای درک این موضوع نیازی به علم لدنی نیست و یک فرد عادی نیز می توانست متوجه شود که این خطبه به تنهایی نمی تواند شرایط موجود را تغییر دهد. اما این خطبه عمدتاً ناظر به آینده بود و به عنوان یادگاری باقی ماند تا چراغ راه نسل های بعد باشد.

با این توضیح می توان گفت هدف این اقدامات این بود که راه گم نشود؟

دقیقاً همین است. اقدامات حضرت زهرا(س)، امیرالمؤمنین(ع) و به طور کلی ائمه(ع)، صرفاً ناظر به شرایط زمان خودشان نبود، بلکه بخش مهمی از آن به آینده و نسل های بعد مربوط می شد. این نیز بخشی از اعتقاد ماست که اقدامات معصومان را باید در افقی فراتر از شرایط تاریخی زمان خودشان فهم کرد. بنابراین، دردها و رنج های حضرت زهرا(س)، ضمن آنکه ناظر به حوادث زمان خود ایشان بود، به اتفاقات آینده و به تعبیر شما، «تا راه گم نشود»، برای همه نسل ها تا روز قیامت نیز ارتباط داشت. در این زمینه، کتاب بسیار ارزشمند «بلاغات النساء» نوشته ابن طیفور، از نویسندگان قرن سوم، نیز قابل توجه است. او در این کتاب مجموعه ای از خطبه ها، پاسخ ها، مناظرات و حتی برخی مطالب طنزآمیز زنان را گردآوری کرده است.

نخستین خطبه کتاب درباره خطبه عایشه پس از درگذشت پدرش است و یکی از موضوعات مطرح شده در آن نیز خطبه حضرت زهرا(س) درباره فدک است. نکته جالب این است که عبدالله محض، از شخصیت های شاخه فاطمی خاندان بنی هاشم، ناقل این خطبه است. این در حالی است که این شاخه از خاندان، به ویژه در دوره های بعد، با برخی از ائمه، از جمله امام صادق(ع)، همسویی کامل نداشتند و حتی در مواردی در برابر آنان قرار می گرفتند. بااین حال، عبدالله محض نقل می کند که آنان این خطبه را به فرزندان خود آموزش می دادند و بر مفاهیم آن تأکید داشتند. این موضوع نشان می دهد که خطبه حضرت زهرا(س) صرفاً مربوط به یک واقعه تاریخی نبود، بلکه ناظر به آینده و چراغ راهی برای نسل های بعد بود تا مسیر درست را بشناسند و راه را گم نکنند.
انتهای پیام

نظرات

captcha