روایت اسناد از فراز و فرود صنعت نساجی اصفهان

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، نشست «روایت کارخانه ها و کارگران نساجی اصفهان از زبان اسناد» با نگاهی به کتاب «فراز و فرود صنعت نساجی در اصفهان»، شامگاه یکشنبه، 24 آبان ماه، به همت دبیرخانه هویت فرهنگی جهاددانشگاهی واحد اصفهان ، در فروشگاه کتاب این واحد برگزار شد.

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، نشست «روایت کارخانه ها و کارگران نساجی اصفهان از زبان اسناد» با نگاهی به کتاب «فراز و فرود صنعت نساجی در اصفهان»، شامگاه یکشنبه، 24 آبان ماه، به همت دبیرخانه هویت فرهنگی جهاددانشگاهی واحد اصفهان، در فروشگاه کتاب این واحد برگزار شد.

در این نشست، عبدالمهدی رجایی پژوهشگر و اصفهان شناس با معرفی چند کتاب مرتبط با تاریخ نساجی اصفهان اظهار کرد: برای شناخت تحولات صنعت نساجی اصفهان باید فرآیند تأسیس، فعالیت کارخانه ها و زندگی و وضعیت کارگران را به طور توأمان بررسی کرد؛ زیرا کارگران انسان هایی زنده و منشأ کنش و اثرگذاری اجتماعی بودند و نمی توان تاریخ کارخانه ها را بدون توجه به آنان روایت کرد.

وی افزود: کتاب «اصفهان، قلب سیاسی ایران معاصر» که مجموعه ای از اسناد گردآوری شده به وسیله الیاس شیخی است، به خاطرات کاروان پور، از کارگران کارخانه ریسباف اشاره دارد. در این خاطرات، تجربه های کارگری از درون کارخانه روایت شده است. همچنین، کتاب «از نان تا وین» به قلم عزت الله باقری نوشته شده که در چند کارخانه فعالیت کرده و با توجه به اینکه خود کارگر بوده، روایت هایش از درون محیط کار و زندگی کارگران اصفهان ارزشمند است.

این پژوهشگر و اصفهان شناس، کتاب «در راه وظیفه» نوشته شمس صدری را نیز از منابع مهم در این زمینه دانست و بیان کرد: صدری از کارگران کارخانه ریسباف بود و در کتاب خود، جنبش کارگری اصفهان را در فاصله سال های 1325 تا 1330 روایت کرده است. او همچنین در فعالیت های سیاسی و تشکیلاتی کارگران نقش داشت و رهبری یکی از جناح های کارگری با عنوان «اتحادیه کارگران و پیشه وران» را بر عهده گرفته بود.

وی کتاب خود با عنوان «تاریخ نساجی اصفهان در دوره قاجار و پهلوی به روایت مطبوعات و اسناد» را معرفی کرد و گفت: این کتاب در ابتدا حاصل پایان نامه دکترای من در دانشگاه اصفهان بود، اما پس از مدتی، مطالب آن را تا بازه زمانی سال 1357 افزایش دادم. در تدوین این کتاب، از بریده های مطبوعات دوره قاجار و پهلوی، مذاکرات مجلس، اسناد اداری و روایت های تاریخ شفاهی استفاده و حدود 180 سند نیز بازنویسی و ارائه شده است.

از ورود پارچه های خارجی تا شکل گیری کارخانه های نساجی

رجایی با اشاره به وضعیت نساجی ایران پیش از تأسیس کارخانه های صنعتی اضافه کرد: پیش از ورود کارخانه های نساجی، تولید پارچه در ایران با دستگاه های دستی انجام می شد؛ اما در دوره قاجار، در کشورهایی مانند انگلستان، هند و روسیه کارخانه های نساجی تأسیس و پارچه های تولیدشده در این کارخانه ها با قیمت کمتری وارد ایران شدند. در آن دوره، پارچه های پنبه ای هندی با کیفیت و قیمت رقابتی وارد بازار ایران می شدند که تولیدات داخلی توان رقابت با آن ها را نداشتند.

وی ادامه داد: بنابراین، بخشی از محصولات تولیدکنندگان ایرانی بدون استفاده می ماند و بازار داخلی نساجی با مشکل مواجه می شد. نساجی در شمار نخستین اقلام وارداتی کشور قرار داشت و پس از آن، کالاهایی مانند قند و شکر وارد شدند؛ زیرا در آن زمان کشور کارخانه های کافی برای تولید این محصولات نیز نداشت. این تحولات و زمینه های اقتصادی و تجاری در کنار پیشینه تولید پارچه در اصفهان، شرایطی ایجاد کرد تا این شهر در سال های بعد، به یکی از مراکز مهم صنعت نساجی کشور تبدیل شود.

این پژوهشگر و اصفهان شناس درباره نقش عطاءالملک دهش در شکل گیری صنعت نساجی در اصفهان تأکید کرد: دهش که در هند تحصیل کرده بود، با نگاهی متفاوت و متناسب با تحولات زمان خود، کارخانه ای از آلمان خریداری و به اصفهان منتقل کرد. این کارخانه در محدوده هفت دست، در جنوب پل خواجو و روبه روی پل فردوسی نصب و فعالیت آن در سال های 1304 یا 1305 آغاز شد. دهش پس از مدتی با کمبود سرمایه مواجه شد و محمدحسین کازرونی را به شراکت گرفت؛ اما پس از بروز اختلاف میان آن ها، کارخانه به کازرونی واگذار شد و دهش فعالیت مستقلی را در کارخانه دیگری دنبال کرد.

وی با نمایش آگهی روزنامه ای مربوط به کارخانه وطن در سال 1313 تصریح کرد: این کارخانه در ابتدا تولید پارچه های فاستونی را در دستور کار داشت و بخش مهمی از فعالیت آن بر پایه استفاده از پشم بود؛ زیرا مردم ایران با محصولات پشمی آشنایی بیشتری داشتند. در آن زمان، انتقال ماشین آلات کارخانه ها از اروپا، امری دشوار بود. همچنین، کارخانه های نساجی از نظر نوع فعالیت یکسان نبودند. بعضی از کارخانه ها فقط ریسندگی داشتند و نخ تولید می کردند، در حالی که بعضی دیگر ریسندگی و بافندگی انجام می دادند تا نخ را به پارچه تبدیل کنند. برای نمونه، کارخانه رحیم زاده در خیابان شاپور صرفاً فعالیت ریسندگی داشت و در مقابل، بعضی از کارخانه ها هر دو بخش ریسندگی و بافندگی را در اختیار داشتند.

از هزاران کارگر شاغل در کارخانه ها تا خانواده های وابسته به صنعت

رجایی با اشاره به گستردگی نیروی کار این واحدهای صنعتی گفت: کارخانه وطن حدود هزار و 805 کارگر، کارخانه ریسباف هزار و 290 کارگر و کارخانه صنایع پشم هزار و 172 کارگر داشتند. همچنین، 752 کارگر در کارخانه پشم باف اشتغال داشتند. این جملات درباره معیشت هزاران نفر از کارگران و اعضای خانواده های آنان است، چراکه این کارخانه ها صرفاً واحدهای تولیدی نبودند، بلکه منبع درآمد و معاش شمار زیادی از خانواده های اصفهانی به شمار می رفتند.

وی افزود: در سال 1310 نامه ای صادر شد تا عموم مستخدمین دولتی از آن سال به پوشش تولید وطنی ملبس باشند و در سال 1317 از سوی وزارت صنایع مستظرفه، بخشنامه ای به دبیرستان ها و دبستان ها صادر شد تا همه دانش آموزان لباس متحد تولیدی کارخانه کازرونی را بر تن کنند. این اقدام باعث شد تا بازار پارچه وطن به سوددهی بیشتر برسد.

این پژوهشگر و اصفهان شناس با نمایش نقشه ای از سال 1325، موقعیت جغرافیایی تعدادی از کارخانه ها، از جمله ریسباف، زاینده رود، صنایع پشم، نور، پروین، شهناز، ناهید، بهشت، آذر، سیمین و شکوه را نشان داد و اظهار کرد: چند کارخانه مهم از جمله ریسباف، صنایع پشم و شهرضا در محور چهارباغ بالا قرار داشتند و در سال های بعد، نزدیکی آن ها به یکدیگر، در شکل گیری بخشی از درگیری های کارگری اهمیت یافت.

ورود زنان و کودکان به کارخانه ها

وی با نمایش تصاویری از کارخانه های وطن و صنایع پشم، به حضور زنان و کودکان در محیط های صنعتی اشاره کرد و ادامه داد: در بعضی از تصاویر، زنان و دختران کم سن دیده می شوند که در کارخانه ها کار می کردند. حتی در میان کارگران، کودکانی در حدود 10 سال نیز حضور داشتند. کارخانه وطن در آگهی استخدامی که در روزنامه اخگر در سال 1313 منتشر شد، اعلام کرد که علاوه بر کارگران سابق، آمادگی استخدام تا یک هزار کارگر زن را دارد. در متن آگهی به تعداد فراوان کارگران فعلی کارخانه و ورود ماشین آلات جدید اشاره شده بود.

رجایی با استناد به آماری از سال 1349 بیان کرد: در آن سال نزدیک به سه هزار نفر از مجموع حدود 18هزار کارگر شاغل در کارخانه های نساجی اصفهان، زنان بودند. حضور این تعداد نیروی کار زن در کارخانه ها، به تدریج بر ساختار اجتماعی شهر و موقعیت اقتصادی آنان تأثیر گذاشت؛ به طوری که در سال های بعد، مسائلی مانند مطالبات حقوقی و آسیب های جسمی و شغلی برای آنان به دنبال داشت.

وی چند نامه از زنان کارگر کارخانه های اصفهان را به مثابه اسنادی از شرایط کاری و زندگی آنان ارائه کرد و گفت: یکی از این نامه ها از سوی زنی به نام کوکب میاری یا مهیاری در سال 1339 خطاب به هیئت بازرسی کارگران کارخانه ها نوشته شده است. او در نامه خود بیان کرده که 18 سال سابقه کار در کارخانه دارد، اما سه سال پیش بدون دلیل از کار اخراج شده و با وجود مراجعه به مراجع گوناگون، به شکایتی که داشته، رسیدگی نشده است.

این پژوهشگر و اصفهان شناس اضافه کرد: در این نامه، او به پرداخت نشدن چند ماه حقوق خود در دوره مدیریت محمدجواد کسایی در کارخانه ریسباف اشاره کرده و خواستار رسیدگی به وضعیت شغلی و پرداخت مطالباتش شده است. نویسنده نامه تأکید کرده که پس از اخراج، دارایی های خود را برای تأمین هزینه های زندگی فروخته و در شرایط دشواری قرار گرفته است.

وی درباره سند دیگری، مربوط به نامه رقیه شهبازی، کارگر کارخانه صنایع پشم به ریاست مجلس در سال 1335 اظهار کرد: وی در این نامه نوشته که سه فرزند چهارماهه، یک سال ونیمه و پنج ساله دارد و در جریان کار با دستگاه دولاتابی، دست راستش آسیب دیده و سه انگشت خود را از دست داده است. همچنین، چشم راست او نیز آسیب دیده. بنابراین، به دلیل آسیب جسمی و مسئولیت نگهداری از فرزندان، نمی توانسته مانند گذشته در کارخانه فعالیت کند. علاوه بر این، همسرش نیز بیکار و بیمار است. او از مسئولان خواسته بود به این وضعیت رسیدگی کنند و حتی پیشنهاد داده بود همسرش به جای او در کارخانه مشغول به کار شود.

رجایی با اشاره به پاسخ وزارت کار به مجلس در سال 1336 درباره وضعیت خانم شهبازی گفت: در این پاسخ آمده که به دلیل در دست ساخت بودن شیرخوارگاه کارخانه و نداشتن محل نگهداری فرزند شیرخوار او، با مرخصی و پرداخت حقوق و مزایا در منزل موافقت شده است. پس از تکمیل ساختمان شیرخوارگاه نیز به دلیل شرایط جسمی و وضعیت زندگی او، سرپرستی شیرخوارگاه با همان حقوق و مزایا به شهبازی واگذار شده بود. این اسناد، نمونه هایی از حضور زنان در مشاغل صنعتی و همزمان، مشکلات ناشی از آسیب های شغلی، مسئولیت خانوادگی و فقدان حمایت های کافی است.

بیمه کارگران و نظارت بر شرایط اشتغال

وی نامه ای از یوسف سلیمانی، کارگر کارخانه سیمین به استاندار اصفهان در سال 1339 را ارائه کرد که وی در آن نوشته، چهار ماه پیش، هنگام کار، دست راستش زیر دستگاه حلاجی رفته و از قسمت بازو قطع شده است. او پس از بستری شدن در بیمارستان، از سازمان بیمه های اجتماعی کارگران، روزانه، 33 ریال مقرری دریافت می کرد؛ اما این مبلغ را برای تأمین زندگی کافی نمی دانست و از استاندار خواسته بود به شکایت او رسیدگی شود. این نامه نشان می دهد که در آن دوره، سازوکار بیمه های اجتماعی کارگران نیز شکل گرفته بود و کارگران برای پیگیری مطالبات و اعتراض به میزان مقرری خود، به نهادهای دولتی مراجعه می کردند.

این پژوهشگر و اصفهان شناس همچنین با نمایش نامه ای از اداره کار در سال 1339 خطاب به مدیران کارخانه ها، به موضوع اشتغال زنان و کودکان در نوبت شب پرداخت. در این نامه تأکید شده که با وجود قوانین کار، همچنان تعدادی از کارگران خردسال و زنان در ساعات شب در بعضی از کارخانه ها مشغول فعالیت هستند و کارفرمایان باید از به کارگیری آنان در این ساعات خودداری کنند.

تأثیر کارخانه ها بر سوادآموزی و ساختار شهری

وی درباره تأثیر کارخانه ها بر زندگی اجتماعی در شهر اصفهان گفت: بسیاری از کارگران از روستاها و مناطق دورتر به شهر آمده بودند و بخشی از آنان سواد کافی نداشتند. در نتیجه، در دوره ای برنامه هایی برای سوادآموزی کارگران خارج از ساعات کار کارخانه ها در نظر گرفته شد. کارخانه ها همچنین در توسعه زیرساخت های شهری نقش داشتند، به طوری که افزایش درآمد و گردش مالی ناشی از فعالیت آن ها، منابع درآمدی شهرداری را نیز افزایش می داد و بخشی از هزینه طرح هایی مانند خیابان کشی و آسفالت شهر از محل عوارض دریافتی از کارخانه ها تأمین می شد.

به بیان رجایی، محله ای با عنوان «کوی کارگران» در محدوده دروازه شیراز برای سکونت کارگران نساجی ایجاد شده بود. همچنین، حضور کارخانه ها، ورود نیروی کار، افزایش درآمد خانوارها و تغییر سبک زندگی، ساختار اجتماعی اصفهان را دگرگون کرد.

وی با نمایش عکسی از مراسم توزیع گواهینامه پایان دوره سوادآموزی کارگران کارخانه ریسباف در سال 1318 توضیح داد: دولت برای باسوادکردن کارگران، کارخانه ها را به برگزاری کلاس های آموزشی ترغیب کرده بود.

از شکل گیری اتحادیه های کارگری تا ورود حزب توده

این پژوهشگر به شکل گیری جنبش کارگری اصفهان در دهه 1320 پرداخت و با نمایش اسنادی از شهربانی و مکاتبات اداری، نقش تقی فداکار را در سازمان دهی کارگران و فعالیت حزب توده در اصفهان تشریح کرد. یکی از گزارش های شهربانی اصفهان به مقامات مرکزی در سال 1321 نشان می دهد، تقی فداکار، یکی از مؤسسان حزب توده در اصفهان معرفی شده که با کارگران کارخانه ها دیدار می کرد و در میان آنان فعالیت تبلیغاتی داشت. همچنین، به ارتباط او با تعدادی از ارامنه جلفا و تلاش برای جذب آنان به حزب توده اشاره شده است.

به گفته وی، در همین گزارش آمده که دفتر روزنامه «سیاست»، وابسته به حزب توده، در ابتدای خیابان چهارباغ و در محدوده ای که در گزارش به آن اشاره شده، قرار داشت. همچنین، در اسناد شهربانی، به تجمع تعدادی از کارگران کارخانه شهرضا در یکی از قهوه خانه ها با سرپرستی فداکار و اعتراض آنان به میزان دستمزد نیز اشاره شده است. پس از این اتفاق، کمیسیونی از وزارت پیشه و هنر برای بررسی وضعیت کارخانه ها و کارگران به اصفهان اعزام شد و صورت جلسه ای درباره شرایط کار، دستمزد و مسائل مرتبط تهیه کرد.

رجایی با اشاره به قرارداد تیرماه 1322 میان مدیران کارخانه ها و نماینده کارگران اظهار کرد: در این دوره، اتحادیه های کارگری توانسته بودند در مذاکرات مربوط به ساعات کار و دستمزد نقش داشته باشند و نمایندگانی از سوی کارگران در این فرآیند حضور پیدا کنند.

تقابل جریان های کارگری و اختلاف بر سر مطالبات

وی درباره اختلاف میان تشکل های کارگری گفت: در کنار اتحادیه های نزدیک به حزب توده، تشکل های دیگری نیز در اصفهان فعال بودند. شمس صدری در خاطرات خود، به شکل گیری اتحادیه کارگران و پیشه وران و همکاری اولیه با برخی از فعالان حزب توده اشاره کرده است؛ اما بعدها به دلیل اختلافات سیاسی، از این جریان جدا شد. در پاره ای روایت ها، اختلاف بر سر موضوعاتی مانند موضع حزب توده درباره امتیاز نفت شمال به شوروی، از دلایل جدایی شمس صدری از این جریان بیان شده است.

این پژوهشگر و اصفهان شناس با نمایش بیانیه ای از تقی فداکار در سال 1323، به ادبیات سیاسی و مطالبات آن دوره اشاره کرد. در این بیانیه، از رفتار مدیران کارخانه ها با کارگران در دوره رضاشاه انتقاد شده و تشکیل اتحادیه ها، راهی برای دفاع از حقوق کارگران معرفی شده است. در این بیانیه از افرادی نام برده شده که به ادعای نویسنده، با حمایت برخی مقامات و مخالفان تشکل های کارگری، درصدد ایجاد درگیری و برهم زدن فعالیت اتحادیه ها بودند.

وی نامه دیگری از تقی فداکار به وزیر کشور را نشان داد که در آن، نام 10 نفر از افرادی که او آنان را از اشرار شناخته شده اصفهان معرفی کرده بود، ذکر شده است. فداکار در این نامه مدعی شده که این افراد با دریافت پول و مشروبات رایگان از برخی مخالفان اتحادیه های کارگری، در کارخانه ها و اجتماعات کارگران ایجاد مزاحمت می کردند و زمینه درگیری را فراهم می آوردند. این مطالب، ادعاهای مطرح شده در مکاتبات سیاسی آن دوره است و باید در چارچوب فضای منازعه آمیز و رقابت جریان های سیاسی و صنفی آن زمان بررسی شود.

درگیری های خیابانی و ورود اختلافات کارگری به فضای شهر

رجایی با ارائه چند گزارش شهربانی، به گسترش درگیری ها از محیط کارخانه ها به خیابان های اصفهان اشاره کرد و گفت: در یکی از مکاتبات سال 1323، شهربانی از افزایش اختلاف و زد و خورد میان گروه های سیاسی و کارگری خبر داده و اعلام کرده که نیروهای انتظامی بخش زیادی از وقت خود را صرف کنترل این درگیری ها می کنند. در نامه هایی از سوی دو جریان سیاسی مخالف می توان مشاهده کرد که هرکدام دیگری را عامل آشوب و خشونت معرفی می کردند. در یکی از این نامه ها، حزب وطن مدعی شده که بیش از 500 نفر از اعضای حزب توده به محل حزب حمله کرده و بخشی از ساختمان، درها، پنجره ها و اثاثیه را تخریب کرده اند.

وی افزود: در مقابل، در نامه ای دیگر، شورای متحده کارگران از حملات افراد وابسته به حزب وطن به کارگران و فعالان خود سخن گفته است. در این نامه به مجروح شدن کارگری به نام حجت الله و حمله به مدیر روزنامه «دنیای امروز» نیز اشاره شده است. این اسناد نشان می دهند که اختلافات سیاسی و کارگری دیگر به محیط کارخانه محدود نبود و به خیابان ها، اجتماعات شهری و حتی فعالیت روزنامه ها نیز کشیده شده بود.

این پژوهشگر و اصفهان شناس در خصوص گزارش هایی درباره درگیری میان کارگران کارخانه های ریسباف، صنایع پشم و شهرضا اظهار کرد: در یکی از این درگیری ها، نیروهای شهربانی برای کنترل اوضاع ناچار به درخواست کمک از نظامیان شدند. در گزارش دیگری، رئیس دادگستری و مسئولان انتظامی از مداخله در کارخانه ها و تلاش برای متفرق کردن کارگران خبر داده اند.

به گفته وی، در خاطرات شمس صدری نیز به درگیری روز 29 فروردین 1323 میان کارگران منتسب به حزب وطن و اتحادیه اشاره شده است. براساس این روایت، درگیری ابتدا در مقابل کارخانه ریسباف آغاز شد و سپس به سمت کارخانه شهرضا گسترش یافت. در جریان این حادثه، کارگران از دو طرف به یکدیگر حمله کردند و پس از چند ساعت درگیری، نیروهای نظامی وارد عمل شدند و تیراندازی کردند. در این واقعه، یک قبضه تفنگ برنو شکست و سروان صدری نیز بر اثر برخورد سنگ مجروح شد.

رجایی همچنین به اسنادی درباره درگیری های کارگران در شهرضا اشاره کرد که در آن ها آمده، پس از بازداشت یکی از کارگران از سوی شهربانی، صدای سوت کارخانه به صدا درآمد و گروهی از کارگران به سمت شهربانی حرکت و رئیس شهربانی را ضرب و شتم کردند. در سند دیگری، به اقدام تعدادی از کارگران برای تمسخر سیدضیاءالدین طباطبایی اشاره شده است. براساس این گزارش، گروهی از کارگران با پوشاندن لباس و نصب پارچه هایی به کارگری به نام صمد عمرانی، او را شبیه سیدضیاء کرده و با الاغ و درشکه در شهر گردانده بودند.

افزایش قیمت ها، تضعیف کارخانه ها و گسترش اعتراض های کارگری

وی در تشریح زمینه های اقتصادی اعتراض ها تأکید کرد: پس از پایان جنگ جهانی دوم و افزایش تورم، هزینه زندگی در کشور به شدت افزایش یافت، در حالی که دستمزد بسیاری از کارگران متناسب با این افزایش تغییر نکرده بود. همین مسئله یکی از عوامل مهم گسترش اعتراض های کارگری شد. در دوره رضاشاه، محدودیت هایی برای واردات پارچه وجود داشت و بخشی از بازار در اختیار تولیدکنندگان داخلی قرار گرفته بود؛ اما پس از شهریور 1320 و تضعیف آن محدودیت ها، واردات پارچه و حتی لباس آماده افزایش یافت و کارخانه های داخلی بخشی از بازار خود را از دست دادند.

این پژوهشگر و اصفهان شناس ادامه داد: در پی این تحولات، محصولات بعضی از کارخانه ها در انبار باقی ماند و واحدهای صنعتی با مشکلات مالی و کاهش سودآوری روبه رو شدند. در چنین شرایطی، کارگران برای افزایش دستمزد و دریافت مطالبات خود اعتراض می کردند و جریان های سیاسی نیز در سازمان دهی بخشی از این اعتراض ها نقش داشتند.

وی افزود: بعضی از کارخانه ها برای ادامه فعالیت از بانک ها وام می گرفتند، اما بخشی از این وام ها صرف پرداخت بدهی های گذشته و مطالبات کارگران می شد. در مواردی نیز کارخانه ها به دلیل ناتوانی در بازپرداخت وام، در اختیار بانک ها قرار می گرفتند؛ در حالی که بانک ها لزوماً توان و تخصص مدیریت واحدهای صنعتی را نداشتند. در دهه های بعد، بعضی از کارخانه ها برای جبران بدهی ها به فروش زمین و تغییر کاربری املاک خود روی آوردند و در نتیجه، روند افول صنعت نساجی اصفهان ادامه پیدا کرد.

از 10 ساعت کار تا تعیین حداقل دستمزد

رجایی درباره یکی از اسناد مربوط به 15 شهریور 1321 گفت: در این سند، توافقی درباره کاهش ساعات کار کارخانه ها از 10 ساعت به هشت ساعت برای نوبت روز و هشت ساعت برای نوبت شب ثبت شده است. همچنین، برای اضافه کاری و کار در نوبت شب، مزایای بیشتری در نظر گرفته شده است. در این توافق، حداقل دستمزدهایی برای بعضی از گروه های کارگری، از جمله زنان و کارگران بخش های مختلف تولید، تعیین شده است. این اسناد از جمله نمونه های مطالباتی هستند که کارگران در جریان فعالیت های صنفی خود پیگیری می کردند.

وی با اشاره به گزارشی از شهربانی درباره درگیری در رستوران حقیقت، واقع در میدان انقلاب تصریح کرد: براساس این گزارش، چند کارگر کارخانه شهرضا پس از صرف غذا و نوشیدنی از پرداخت هزینه خودداری کرده و با صاحب رستوران درگیر شده بودند. پس از انتقال تعدادی از آنان به کلانتری، گروهی از کارگران برای حمایت از همکاران خود به کلانتری مراجعه کردند و درگیری به داخل این مرکز نیز کشیده شد. در گزارش دیگری، از نزاع میان کارگران کارخانه های صنایع پشم، ریسباف و شهرضا و مجروح شدن تعدادی از آنان سخن گفته شده است. در این گزارش، شهربانی اعلام کرده که برای کنترل اوضاع ناچار به کمک گرفتن از نیروهای نظامی شده است.

افول صنعت نساجی و سرنوشت کارخانه ها

این پژوهشگر و اصفهان شناس با اشاره به اصطلاح «منچستر شرق» برای اصفهان ادامه داد: این عنوان در دوره ای به کار رفت که کارخانه های نساجی یکی پس از دیگری در اصفهان تأسیس می شدند و این شهر در مقایسه با بسیاری از شهرهای دیگر، به قطب مهم صنعت نساجی تبدیل شده بود. پس از شهریور 1320، حمایت های دولتی از کارخانه ها کاهش یافت و واحدهای صنعتی برای ادامه فعالیت با مشکلات متعددی روبه رو شدند. هرچند در دهه 1340، اقتصاد کشور رشد قابل توجهی تجربه کرد، اما مشکلات ساختاری کارخانه های نساجی همچنان ادامه داشت.

به بیان وی، بعضی از کارخانه ها با دریافت وام و راه اندازی مجدد خطوط تولید، برای مدتی فعالیت می کردند؛ ولی پس از چند ماه دوباره با زیان مواجه می شدند. در نهایت، بخشی از این واحدها به بانک ها واگذار شدند یا زمین آن ها برای جبران بدهی ها به فروش رسید.

کارخانه ها و شکل گیری طبقه جدید اجتماعی

رجایی یکی از مهم ترین پیامدهای گسترش صنعت نساجی را شکل گیری طبقه کارگر صنعتی در اصفهان دانست و تأکید کرد: پیش از توسعه کارخانه ها، بسیاری از مشاغل در قالب کارهای سنتی و بازارمحور انجام می شد، اما کارگر صنعتی باید در ساعت مشخصی در کارخانه حاضر می شد، نظم کاری را رعایت و در چارچوب مناسبات جدید تولید فعالیت می کرد. شکل گیری این طبقه جدید، فقط به تغییر نوع اشتغال محدود نماند، بلکه بر سبک زندگی، نگرش، روابط اجتماعی، شیوه ازدواج، سفر و موقعیت اقتصادی خانواده ها نیز تأثیر گذاشت.

وی به نقش کارخانه ها در ارتقای سواد کارگران، گسترش بیمه های اجتماعی، ایجاد امکاناتی مانند شیرخوارگاه و حمام در بعضی از واحدهای صنعتی و افزایش حضور زنان در عرصه عمومی اشاره کرد و ادامه داد: کارخانه ها با ایجاد فرصت های شغلی و پرداخت دستمزد به زنان، زمینه استقلال اقتصادی بخشی از آنان را فراهم کردند. از سوی دیگر، امکاناتی مانند شیرخوارگاه به زنان شاغل کمک می کرد تا در کنار اشتغال، مسئولیت نگهداری از فرزندان خود را نیز مدیریت کنند.

این پژوهشگر و اصفهان شناس در خصوص سندی مربوط به سال 1343 از کارخانه نوین شهرضا بیان کرد: در این نامه، مدیران کارخانه به استاندار اعلام کرده بودند که طبق رویه معمول، به هر کارگر روزانه 20 سیر نان یا گندم داده می شد؛ اما به دلیل کمیاب شدن گندم در شهرضا، کارگران و کارخانه با مشکل مواجه شده اند. این سند را می توان نمونه ای از بخشی از حمایت های معیشتی کارخانه ها از کارگران دانست. در بعضی از کارخانه ها، امکاناتی مانند نانوایی، حمام و شیرخوارگاه وجود داشت که بخشی از زندگی روزمره کارگران را تحت تأثیر قرار می داد.

وی در پایان با تأکید بر اهمیت روایت تاریخ کارگران از طریق اسناد و خاطرات آنان اظهار کرد: هدف از ارائه این اسناد، بازشناسی زندگی و تجربه های کارگران کارخانه های اصفهان و فراهم کردن زمینه ای برای استفاده از این روایت ها در پژوهش های تاریخی، داستان نویسی، فیلمنامه نویسی و تولید آثار نمایشی است.

انتهای پیام

نظرات

captcha