ایکنا در گفت وگو با حجت الاسلام والمسلمین غلامحسین اعرابی ، استاد دانشگاه قم، به بررسی ابعاد قرآنی و عرفانی شخصیت حضرت زهرا(س)، نسبت معرفت و عبودیت در سیره ایشان، پیوند عرفان و مسئولیت اجتماعی و همچنین ضرورت بازنگری علمی در منابع و روایت های مربوط به زندگی آن حضرت پرداخته است.
ایکنا در گفت وگو با حجت الاسلام والمسلمین غلامحسین اعرابی، استاد دانشگاه قم، به بررسی ابعاد قرآنی و عرفانی شخصیت حضرت زهرا(س)، نسبت معرفت و عبودیت در سیره ایشان، پیوند عرفان و مسئولیت اجتماعی و همچنین ضرورت بازنگری علمی در منابع و روایت های مربوط به زندگی آن حضرت پرداخته است.
اعرابی با تبیین ابعاد قرآنی و عرفانی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س)، سلوک معنوی، عبودیت و حضور مسئولانه اجتماعی را از جلوه های پیوسته شخصیت آن حضرت دانست و تأکید کرد: شناخت جایگاه حقیقی حضرت زهرا(س) نیازمند پژوهش های علمی، تحلیل مستند روایات و پرهیز از نقل مطالب غیرمستند و عاطفه محور است. در ادامه مشروح گفت وگو را می خوانیم:
ایکنا ـ وقتی از ابعاد قرآنی شخصیت حضرت فاطمه زهرا(س) سخن می گوییم، اساساً با چه نوع نسبتی میان شخصیت ایشان و قرآن کریم مواجه هستیم؟ آیا این نسبت صرفاً به آیات مرتبط با اهل بیت(ع) محدود می شود یا باید آن را در سبک زندگی و سلوک معنوی ایشان نیز جست وجو کرد؟
ابعاد قرآنی شخصیت ایشان منحصر به آیاتی که درباره اهل بیت(ع) نازل شده نیست زیرا تربیت آن حضرت در بیت نبوت، براساس اصول تربیتی وحی و بر اساس اصول تربیتی قرآن بوده است؛ چنان که نقل شده است، حضرت ختمی مرتبت(ص) هنگامی که از در خانه آن حضرت، یعنی خانه حضرت علی و فاطمه زهرا(س)، رد می شدند، این آیه را می خواندند که مضمونش این است که آنان را از عواقب وخیم غفلت از خدا برحذر می داشتند و به نماز دعوت می کردند.
این تازه زمانی است که فاطمه زهرا(س) در مدینه بود و ازدواج کرده بود. هرچند تاریخ دقیق روش تربیتی پیامبر اسلام(ص) و خدیجه کبری(س) را گزارش نکرده است اما می دانیم که تربیت آن حضرت در بیت نبوت بر اساس اصول قرآنی بوده است و همین تربیت قرآنی بعدها باعث شد که ایشان اعمالی را به همراه همسر و فرزندانش انجام دهد که آیات سوره انسان درباره آنان نازل شد(وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا) یعنی با اینکه خودشان احتیاج به طعام داشتند، اما طعام خود را به فقیر و اسیر و مسکین دادند.وَلَوْ کَانَ بهِمْ خَصَاصَةٌ.
به هر حال، همان طور که در مورد خود پیامبر(ص) وقتی از ام المؤمنین عایشه سؤال کردند که اخلاق پیغمبر را برای ما بیان کن، او فرمود: کان خلقه القرآن؛ یعنی میان پیغمبر و اخلاق و منش ایشان با قرآن معیت و جدایی وجود نداشت، حضرت زهرا(س) هم اینگونه بود. پیغمبر یک قرآن مجسم بود؛ اگر قرآن کلام الله صامت است، پیامبر قرآن ناطق بوده است.
در مورد فرزند ایشان هم فرمودند: بضعة منی، یعنی فاطمه زهرا پاره جگر من در واقع نمونه ای از تجلی قرآنی بود و او نیز مجسمه قرآن و تجسمی از کتاب الله بود، چه در گفتار و چه در رفتار و چه در تربیت فرزندانی مثل امام حسن و امام حسین و زینب(س). تا آن جا سخنان ایشان بلیغ، برهانی و مستند به قرآن بوده است، به طوری که حتی غیر شیعه نیز بیانات حضرت را در کتاب های خود نقل کرده اند و نمونه آن نیز همان خطبه فدکیه است.
ایکنا ـ اگر بخواهیم شخصیت حضرت زهرا(س) را از منظر عرفان اسلامی بررسی کنیم، مهم ترین مؤلفه های سلوک عرفانی ایشان چیست؟ چه تفاوتی میان شناخت عرفانی یک شخصیت و صرفاً بیان کرامات و فضائل او وجود دارد؟
عرفان به عنوان عرفان نظری و عرفان عملی، در آن زمان در صدر اسلام تحت این عنوان وجود نداشته است. بعد از نهضت ترجمه در جهان اسلام و پیدایش تصوف و عرفان، آن وقت عرفان نظری و عرفان عملی در میان مسلمان ها راه پیدا کرد. اما اگر مقصود عرفان سلوکی باشد، یعنی منشی که مبتنی بر عرفان و معرفت خدا باشد، نمونه ای مثل فاطمه زهرا(س) در زنان عالم سراغ نداریم؛ زیرا فاطمه زهرا(س) تمام شئون زندگیش مبتنی بر معرفت خدا و بر خواسته از ارزش های الهی بود. رفتار و سلوکش سلوک عارفانه بود. اگر ما زهد را، قناعت را، توجه به بیچاره ها، توجه به همسایه، توجه به فقرا و توجه به هر انسانی را که با انسان مواجه می شود در نظر بگیریم، این ها در منش و رفتار فاطمه زهرا(س) تا آن جایی که در روایات، در سیره و در تاریخ ذکر شده، مبتنی بر عرفان الهی است. کرامات و فضایلی هم که برای آن حضرت ذکر شده است، سنگ بنا و زیربنای آن ها همان معرفت الهی یا به تعبیر دیگر عرفان الهی بوده است؛ شاهد آن نیز دعاها و مناجات هایی است که از آن حضرت در کتب مختلف نقل شده است. همین توصیفات و دعاهایی که منسوب به نام فاطمه است، جزء اذکاری است که برخاسته از عرفان صحیح و معرفت درست از خداوند و تمام آن تنزیه خدا، حمد خدا و سپاس خداست و همه مسلمان ها بعد از نماز به عنوان یک عمل مستحب آن را انجام می دهند. تمام آن عرفان است؛ الله اکبر، الحمدلله، سبحان الله، همه اش درباره خدای سبحان است. الله اکبر یعنی من خدا را بالاتر از این توصیفاتی که بشر می کند می دانم؛ الحمدلله یعنی تمام سپاس ها مال خداست؛ سبحان الله یعنی خدا از هر نقصی مبراست. این شعار، شعار عرفان است. عرفان به معنای واقعی اش به معنای سلوک معنوی است و نه به آن معنای اصطلاحی؛ که آن معنای اصطلاحی هم در صورتی صحیح است که مبتنی بر معارف فاطمه زهرا(س) باشد.
ایکنا ـ در دعاها و مناجات های منسوب به حضرت زهرا(س)، چه تصویری از رابطه انسان با خداوند، مفهوم عبودیت و مراتب معرفت الهی ارائه می شود؟ این متون چگونه می توانند در شناخت جهان معنوی ایشان به ما کمک کنند؟
دعاها و مناجات هایی که منسوب به حضرت فاطمه زهرا(س) هست، گنجینه ای از معارف در خود دارد که در عین اینکه معرفت والای منحصر به فرد آن حضرت را منعکس می کند، بیانگر شخصیت معنوی، دینی، علمی، اخلاقی و عرفانی ایشان است؛ عرفانی به معنای سلوک معنوی آن حضرت. نقل شده است که امام حسن مجتبی(ع) فرمودند که من یک شب دعاها و مناجات های مادرم را گوش می دادم تا صبح؛ ایشان دعاهایی که می کرد راجع به دیگران و همسایه ها بود. به ایشان عرض کردم مادر، شما هیچ دعایی برای خودتان یا خانواده نکردید و تمام دعاهای شما برای دیگران بود. پاسخ حضرت بسیار قابل تأمل است؛ در واقع این پاسخ خودش یک تربیت معنوی برای فرزندشان و سایرین است، چرا که فرمودند فرزندم، ابتدا همسایه و سپس خانه. همان طور که عرض کردم، دعاها و مناجات های منسوب به حضرت، گنجینه ای از معارف است و در عین حال، شخصیت ایشان را با ابعاد مختلف و ژرفایی از این نفس زکیه نشان می دهد. مثلاً در یکی از دعاهایی که حضرت به دیگران هم سفارش کرده که این گونه با خدا سخن بگویید، قسمت هایی از آن را بنده عرض می کنم: اَللَّهُمَّ قَنِّعْنِی بمَا رَزَقْتَنِی وَ اُسْتُرْنِی وَ عَافِنِی أَبَداً مَا أَبْقَیْتَنِی وَ اِغْفِرْ لِی وَ اِرْحَمْنِی إِذَا تَوَفَّیْتَنِی اَللَّهُمَّ لاَ تُعْیِنِی فِی طَلَب مَا لاَ تُقَدِّرُ لِی وَ مَا قَدَّرْتَهُ عَلَیَّ فَاجْعَلْهُ مُیَسَّراً سَهْلاً اَللَّهُمَّ کَافِ عَنِّی وَالِدَیَّ وَ کُلَّ مَنْ لَهُ نِعْمَةٌ عَلَیَّ خَیْرَ مُکَافَاةٍ...؛ یعنی خدایا، با آنچه روزی من کرده ای قانع گردان. می دانید که سه تا کلیدواژه هست که در میان انسان ها بسیار متداول و متعارف است؛ واژه ملک، مالکیت، مال و مالیت، و واژه رزق، و این ها با هم تفاوت دارند. آنچه در معارف قرآنی و روایی و به طور کلی در معارف دینی بدون سفارش شده است، مسئله رزق است. رزق آن مال یا ملکی است که انسان از آن به خوبی استفاده می کند. ممکن است کسی 10 تا ماشین داشته باشد؛ ملک او هست چون سند مالکیت به نام اوست و این ماشین ها ارزش مالی هم دارند، اما آیا رزق شخص هم هست یا نیست؟ رزق این شخص آن ماشینی است که از آن استفاده می کند و آن لحظاتی است که از آن ملک بهره می برد. یا کسی ممکن است چندین خانه داشته باشد؛ ملک او هست چون سند مالکیت به اسم اوست و این خانه ها مالیت هم دارند، اما آیا رزق این شخص هم هست؟ رزق این شخص همان اتاقی است که از آن استفاده می کند و نسبت به بقیه مسئول است؛ اگر درست آن ها را به کار برده باشد، خوش به حالش، اما اگر درست به دست نیاورده باشد و به درستی به کار نگرفته باشد، جز وزر و وبال چیز دیگری نیست. یا در قسمتی عرضه می دارد به خداوند: اللهم فَرِّغْنی لِمَا خَلَقْتَنِی لَه؛ یعنی خدایا، مرا برای آن هدفی که آفریده ای گشایش بده. و لا تُشغِلْنِی لِمَا تَکَلَّفْتُ؛ یعنی مرا به آنچه تکلف کرده ام مشغول مکن تا عذابم ندهی و استغفار می کنم. یا در قسمت دیگری عرضه می دارد: عَظِّمْ شَأْنَکَ فی نَفسی؛ یعنی جایگاه خودت را در نظر من بزرگ گردان، و اَلْهِمْنِی طَاعَتَکَ؛ یعنی فرمان برداری از خودت را به من الهام کن، و لِعَمَلٍ ما یُرْضِیکَ مُقَدّرِی؛ یعنی عمل کردن به آنچه که تو را خوشنود می کند مقدورم گردان، و تَجَنُّبی لِمَا یُغْضِبُکَ یا اَرحَمَ الرَّاحِمِینَ؛ یعنی دوری از آنچه که تو را به خشم وا می دارد برایم فراهم کن یا ای رحمت بخش ترینِ رحمت کنندگان. امثال این مناجات ها و دعاها که منصوب به آن حضرت هست و از آن حضرت نقل شده، فراوان است. این ها علاوه بر روش و منبع مناجات با خدا که به ما یاد می دهد، آن روش و منبع را، علاوه بر آن جنبه تربیتی، نوع خواسته ها، نوع مناجات، ادبیات درخواست از خداوند تبارک و تعالی و بسیاری نکات دیگر نیز دارد که در صورت تأمل در فرمان و در فرمایشات آن حضرت و تأمل و دقت در مناجات ها و دعاهای ایشان، انسان به این معارف دسترسی پیدا می کند.
ایکنا ـ چه رابطه ای میان مقام معنوی حضرت زهرا(س) و مسئولیت اجتماعی ایشان وجود دارد؟ آیا می توان گفت در سیره ایشان، عرفان نه به معنای کناره گیری از جامعه، بلکه زمینه ساز حضور مسئولانه در عرصه اجتماعی است؟
در مورد این انسان های والا مقام، ابعاد وجودی آنان منشوری را تشکیل می دهد که مرتبط با هم هستند و از یکدیگر جدا نیستند. نحوه حضور اجتماعی یک شخص، زیربناهایی دارد و آن زیربنا یا زیربناها عبارت است از شخصیت معنوی آن شخص؛ شخصیت معنوی را معارفی که شخص دارد تشکیل می دهد. آن معرفت، هستی شناسانه، معرفت الهی، معرفت به مبدع و معاد و میزان باوری که به این معارف دارد، شخصیت اجتماعی او را هم شکل می دهد. به تعبیر عامیانه، از کوزه همان بر می آید که در کوزه است؛ اگر کسی حضور اجتماعی مثبت دارد، این بیانگر آن باورها و معارفی است که در درون دارد و اگر کسی حضور اجتماعی منفی دارد، آن هم برآمده از شخصیت درونی و معنوی اوست.
فاطمه زهرا(س) شخصیت اجتماعی دارد که مبتنی بر مبانی الهی است. مثلاً فرض کنید حضور اجتماعی که حضرت داشت، پس از رحلت پیامبر اسلام (ص)، در دفاع از میراث پیامبر و در دفاع از ولایت بوده است. این حضور اجتماعی، یک حضور احساسی و عاطفی نبوده؛ به چه دلیل؟ به این دلیل که در آن خطبه ای که خوانده و مناظره ای که با برخی از اصحاب در مسجد داشته، دریایی از برهان و معرفت و اقیانوسی از دلایل قرآنی و روایی هست. این حضور که همراه با چنین خطبه ای است، به ما نشان می دهد که این حضور صرفاً یک حضور عاطفی و احساسی نبوده، بلکه از روی معرفت و وظیفه شناسی و زمان شناسی بوده است.
اما متأسفانه برخی از ما، در برخی از شعرها، در برخی از مرثیه ها و در برخی از روزه خوانی ها، آن قدر شخصیت حضرت را پایین می آوریم که همه این حضورها و همه این سخنان ارزشمند را در حد یک بُعد عاطفی و احساسی تنزل می دهیم. این امر باعث می شود که شخصیت واقعی حضرت در پشت این حجاب هایی که خودمان می سازیم، پنهان بماند و این ظلم مضاعفی به شخصیت فاطمه زهرا(س) است.
ایکنا ـ آیا می توان در سیره حضرت زهرا(س) نوعی پیوند میان «معرفت»، «عبودیت» و «بصیرت اجتماعی» مشاهده کرد؟ این پیوند چه جایگاهی در فهم جامع شخصیت ایشان دارد؟
اصولاً معرفت صحیح، زیربنای عبودیت است؛ یعنی به میزانی که شخص تعقل کرده و نسبت به واقعیات هستی و معارف اصیل الهی شناخت پیدا کرده است، به همان اندازه عبودیت او ارزشمند است. لذا، نمازی که یک انسان باورمند اقامه می کند یا عبادتی که یک انسان عارف انجام می دهد، با نماز یا عبودیت کسی که این معرفت را ندارد، تفاوت می کند. از آنجا که گفتیم معارف حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها هم ژرف است و هم بلاواسطه از بیت نبوت و پدر گرامی ایشان گرفته شده است، لذا عبادت آن حضرت با عبادت سایرین متفاوت است.
چنان که پیامبر(ص) در مورد ضربتی که حضرت علی(ع) به عمرو بن عبدود زد، فرمودند؛ در ظاهر این یک ضربت بود و چه بسا دیگرانی نیز بودند که نه تنها یک ضربت، بلکه ضرباتی بر دشمنان اسلام وارد کرده بودند، اما پیامبر (ص) تعبیری در مورد ضربت حضرت علی(ع) دارند که درباره هیچ کدام از اصحاب، آن تعبیر را نفرموده اند. ایشان فرمودند: ضربت علی یوم الخندق افضل من عبادت الثقلین؛ یعنی ضربتی که علی علیه السلام در جنگ خندق بر امر بن ابду وارد کرد، از عبادت جن و انس بالاتر است. این ضربت برای حس انتقام جویی نبود، برای رضایت نفس نبود و حتی صرفاً برای پیروزی بر دشمن نبود؛ این ضربت برای رضای خدا بود، لذا در ردیف عبادت ثقلین و بلکه بالاتر قرار می گیرد. زیربنای این امر نیز همان معرفت است؛ معرفت واقعی.
حالا این معرفت واقعی، به دنبال خود بصیرت دارد. بصیرت چیست؟ بصیرت این است که انسان در دوست شناسی و دشمن شناسی دچار خطا نشود. پس می بینید که همه این ها با یکدیگر مرتبط هستند و فاطمه زهرا(س) دارای چنین معرفت، عبودیت و بصیرتی بوده است. اما متأسفانه، همان گونه که در پاسخ به سؤال قبل اشاره کردم، ما برخی از کسانی که محبین آن حضرت نیز هستیم، گاهی شناخت لازم را نداریم و سخنانی بر زبان می آوریم که در واقع باعث تنزل شخصیت ایشان می شود. یعنی در شناخت شخصیت آنان مرتکب اشتباهاتی هستیم که باید جامعه حوزوی و نویسندگان مذهبی در این باره بیشتر فعالیت کنند تا آن بصیرت، شناخت لازم و معرفت واجب نسبت به آن زوابط مقدس، از جمله فاطمه زهرا(س)، در واقع پیدا شود.
ا یکنا ـ مهم ترین سوءبرداشت یا خلأ معرفتی در شناخت ابعاد عرفانی و قرآنی حضرت زهرا(س) چیست و پژوهش های دینی امروز برای جبران آن باید بر چه موضوعاتی متمرکز شوند؟
اجمالاً ما در پاسخ های قبلی نیم نگاهی هم به این سؤال داشتیم و عرض کردیم که مهم ترین خلاء معرفتی در شناخت ابعاد عرفانی و قرآنی آن حضرت این است که ما به تحقیقاتی که در گذشته انجام گرفته بسنده کرده ایم و کمتر تحقیقات جدید و به روز انجام شده است. اصولاً شخصیت معصومین، از جمله فاطمه زهرا(س)، باید تدریس شود؛ یعنی همان گونه که فقه و اصول را اساتید مورخ و با سواد و مجتهد تدریس می کنند، مقدسات معصومین و از جمله فاطمه زهرا(س) را نیز باید افراد باسواد و مجتهد، در حوزه تاریخ، مجتهد در سیره و مجتهد در تفسیر، تدریس کنند یا تدوین کنند.
زیرا همان گونه که در مورد احکام و روایات، مجتهد علاوه بر بررسی سندی، بررسی دلالی نیز انجام می دهد و اگر مطلبی را مخالف عقل، یا مخالف مسلمات تاریخی، یا مخالف یقینیات، یا مخالف اصول محکم نقلی و مخالف قرآن و سنت دید، ولو آن روایت سند صحیح هم داشته باشد، مجتهد آن روایت را طرد می کند و به خاطر مخالفتش با قرآن یا سنت یا عقل، به محتوای آن روایت عمل نمی کند؛ در مورد معصومین(ع) نیز اگر نقل هایی وجود دارد که مخالف عقل، یا مخالف قرآن، یا مخالف سنت است، این ها باید تحلیل شوند.
اما متأسفانه، به تعبیر یکی از نویسندگان، در برخی از روضه خوان ها می بینید که همان روضه هایی را که تحقیق نکرده اند، به صورت کتاب چاپ می کنند. یا مثلاً برخی از مداح ها؛ البته من می گویم برخی، چون مداح یا روضه خوان یا منبری که رعایت می کند، جای او روی چشم ماست، اما برخی هستند که به خاطر اینکه احساسات را تحریک کنند یا گریه بیشتری از مردم و مستمعین خود بگیرند، بدون بررسی سندی و بدون بررسی دلالی، این نقل ها و منقولات را بیان می کنند، یا به عنوان زبان حال، چیزهایی را نقل می کنند که باعث تنقیص شخصیت معصومین(ع) می شود.
لذا عرض می کنم که شخصیت این بزرگواران باید از سوی علمای بزرگی که اهلیت لازم، اجتهاد لازم و علم لازم را دارند، به صورت تحلیلی، خصوصاً برای طبقه جوان و نوجوانان ما و در مرحله بعد برای عموم مردم، تبیین شود؛ نه اینکه ما این صحنه را واگذار کنیم به افرادی که اهلیت لازم را ندارند و بعضی از آن ها هم که معلوم الحال هستند، صرفاً دنبال کسب دنیا هستند و این حضرات را وسیله ای برای دنیای خود قرار داده اند. این بزرگ ترین خطری است که هم در گذشته دامنگیر ما شده و هم اکنون اجمالاً گرفتار آن هستیم. اگر مراکز علمی و شخصیت های بزرگی که اهلیت دارند برای این قضیه فکری نکنند، چه بسا روز به روز قصه ها و داستان هایی ساخته شود که باعث هتک حرمت معصومین(ع) شود.
آرزو می کنیم که خداوند این توفیق را به همه کسانی که اهلیت تدریس، قلم زدن، تعلیم و تدوین شخصیت معصومین را دارند، عطا کند. در پایان، از خدای بزرگ می خواهیم که ما را مشمول شفاعت معصومین علیه السلام و خصوصاً مشمول شفاعت فاطمه زهرا سلام الله علیها قرار دهد و شما را نیز در نشر شخصیت و فرمایش های معصومین موفق و پیروز بگرداند. انتهای پیام
{{name}}
{{content}}