غفلت از نقش خداوند در روزی؛ خطای رایج انسان ها

به گزارش ایکنا از همدان، حجت الاسلام والمسلمین حسین ثروتی مدرس و پژوهشگر قرآن کریم در ادامه تشریح و بیان نکاتی از سوره مبارکه «زمر » مطالبی را در مورد آیات 49 تا 52 این سوره بیان کرده است، آیاتی که به واکنش انسان در مواجهه با گرفتاری ها و نعمت های الهی، مفهوم کسب اعمال و نقش اراده خداوند در گسترش یا تنگی روزی می پردازد.

به گزارش ایکنا از همدان، حجت الاسلام والمسلمین حسین ثروتی مدرس و پژوهشگر قرآن کریم در ادامه تشریح و بیان نکاتی از سوره مبارکه «زمر» مطالبی را در مورد آیات 49 تا 52 این سوره بیان کرده است، آیاتی که به واکنش انسان در مواجهه با گرفتاری ها و نعمت های الهی، مفهوم کسب اعمال و نقش اراده خداوند در گسترش یا تنگی روزی می پردازد. مشروح این سخنان را در زیر می خوانیم:

در آیه 49 سوره زمر می خوانیم: «فَإِذَا مَسَّ الْإِنْسَانَ ضُرٌّ دَعَانَا ثُمَّ إِذَا خَوَّلْنَاهُ نِعْمَةً مِنَّا قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَیٰ عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ وَلَٰکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لَا یَعْلَمُونَ  هنگامی که انسان را زیانی رسد، ما را (برای حل مشکلش) می خواند؛ سپس هنگامی که از جانب خود به او نعمتی دهیم، می گوید: «این نعمت را بخاطر کاردانی خودم به من داده اند»؛ ولی این وسیله آزمایش (آنها) است، اما بیشترشان نمی دانند.».

این آیه به یکی از رفتارهای انسان در مواجهه با سختی ها و پس از برطرف شدن گرفتاری ها اشاره دارد. واژه «مَسَّ» به معنای رسیدن و تماس پیدا کردن است و «ضُرّ» به گرفتاری و زیان اشاره دارد. بنابراین، هنگامی که گرفتاری و مشکلی به انسان می رسد، خداوند را می خواند و از او درخواست کمک می کند؛ اما وقتی از جانب خداوند نعمتی به او عطا می شود و مشکلش برطرف می شود، به جای شکرگزاری می گوید این نعمت به دلیل علم، آگاهی و توانایی خودم به دست آمده است.

بیشتر بخوانید:

 توحید؛ معیار شناخت درست جایگاه خداوند   هیچ واسطه ای بی نیاز از اذن خدا نیست  مبنای توکل و رهایی از وابستگی به قدرت های غیرالهی در قرآن  قرآن؛ تصدیق حقیقت را در گفتار و رفتار انسان می سنجد   توحید؛ راه نجات انسان از سردرگمی میان فرمان های متعارض  تعبیر قرآن کریم از انسان فاسق  دانش و حق شناسی بدون عمل به هدایت نمی رساند   اخلاص در بندگی؛ پیام اصلی آیات نخست سوره زمر   تقوا؛ سپر نجات انسان در برابر عذاب آشکار 

در واقع، انسان تصور می کند آنچه به دست آورده، نتیجه فهم و عرضه خودش بوده است؛ در حالی که خداوند در ادامه آیه این تصور را اصلاح می کند و می فرماید: «بَلْ هِیَ فِتْنَةٌ»؛ بلکه این نعمت، وسیله آزمایش است. برخورداری از نعمت نیز همچون گرفتاری، عرصه ای برای امتحان انسان است تا مشخص شود در برابر آن چه رفتاری از خود نشان می دهد و چگونه از آن استفاده می کند.

نعمت های الهی مسئولیت انسان را بیشتر می کند و او باید در این آزمایش، شیوه درست استفاده از نعمت را نشان دهد. با این حال، قرآن تأکید می کند که بیشتر مردم از این حقیقت آگاهی ندارند.

در آیه 50 سوره زمر آمده است: «قَدْ قَالَهَا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَمَا أَغْنَیٰ عَنْهُمْ مَا کَانُوا یَکْسِبُونَ». این سخن را پیشینیان نیز گفته بودند، اما آنچه به دست آورده بودند، نتوانست آنان را از گرفتار شدن به سرانجام اعمالشان نجات دهد.

در اینجا توجه به واژه «کسب» در قرآن اهمیت دارد. قرآن کریم بارها از این واژه برای اشاره به اعمال و رفتار انسان استفاده کرده است. انسان در طول زندگی خود، با کارهایی که انجام می دهد، در حقیقت در حال کسب کردن است و در روز قیامت نیز بر اساس همین دستاوردها مورد پاداش یا مجازات قرار می گیرد.

همان طور که یک کاسب پیش از خرید و فروش، سود و زیان کار خود را محاسبه می کند و می سنجد که انجام یک معامله برای او منفعت دارد یا خیر، انسان نیز باید پیش از انجام هر کاری به پیامد آن توجه کند. باید با خود بیندیشد که سخنی که می خواهد بر زبان بیاورد یا عملی که قصد انجام آن را دارد، چه نتیجه ای برای او خواهد داشت؛ آیا برایش ثواب به همراه دارد یا گناهی بر اعمالش افزوده می شود؟ چنین نگاهی به زندگی، انسان را به محاسبه مستمر رفتارهای خود وادار می کند.

در ادامه سوره آیه 51 می فرماید: «فَأَصَابَهُمْ سَیِّئَاتُ مَا کَسَبُوا وَالَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ هَٰؤُلَاءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئَاتُ مَا کَسَبُوا وَمَا هُمْ بمُعْجِزینَ». بر اساس این آیه، پیامدهای زشت اعمالی که پیشینیان مرتکب شده بودند، به آنان رسید و کسانی از این گروه که ظلم کردند نیز به زودی گرفتار نتیجه اعمال خود خواهند شد و نمی توانند خداوند را عاجز کنند یا از قلمرو قدرت او خارج شوند.

تکرار تعبیر «مَا کَسَبُوا» در این آیات، بار دیگر اهمیت توجه به دستاوردهای اعمال انسان را یادآوری می کند. رفتارهای انسان بدون پیامد نیستند و آنچه در زندگی انجام می دهد، در نهایت آثار خود را نشان خواهد داد. بنابراین، انسان نباید تصور کند که می تواند با تکیه بر امکانات و توانایی های ظاهری، از پیامد اعمال خود فرار کند.

در آیه 52 سوره زمر نیز خداوند می فرماید: «أَوَلَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدرُ إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ». در این آیه به یکی دیگر از حقایق مهم درباره زندگی انسان اشاره شده است؛ اینکه خداوند روزی را برای هر کس بخواهد گسترش می دهد و برای هر کس بخواهد تنگ می گیرد. واژه «یَبْسُطُ» به معنای گسترش دادن و افزایش بخشیدن و «یَقْدرُ» به معنای تنگ گرفتن و محدود کردن است.

یکی از برداشت های نادرست در میان انسان ها این است که میزان روزی و بهره مندی افراد را صرفاً به میزان تلاش، امکانات و توانایی های ظاهری آنان نسبت می دهند. البته انسان موظف است متناسب با توانایی خود تلاش کند و تنبلی و کوتاهی در انجام وظایف، امری ناپسند است؛ اما این مسئله به معنای وجود رابطه ای قطعی و مستقیم میان میزان تلاش افراد و مقدار روزی آنان نیست.

خداوند در آیه 286 سوره بقره می فرماید: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا»؛ خداوند هیچ کس را جز به اندازه توانایی اش تکلیف نمی کند. بنابراین، تلاش و فعالیت متناسب با توانایی، وظیفه انسان است؛ اما نمی توان نتیجه گرفت هر کس بیشتر تلاش کند، الزاماً روزی بیشتری خواهد داشت یا هر کس کمتر تلاش کند، حتماً از روزی کمتری برخوردار می شود.

چه بسا افرادی که از امکانات ظاهری و توانایی های مالی چندانی برخوردار نیستند، اما بهره مندی آنان از زندگی بیشتر است. برای روشن شدن این موضوع باید میان مالکیت ظاهری و بهره مندی واقعی تفاوت قائل شد. ممکن است فردی باغی در منطقه ای خوش آب وهوا داشته باشد، اما به دلیل شرایط زندگی خود حتی سالی یک بار هم به آنجا نرود؛ در مقابل، کارگری که در آن باغ مشغول به کار است، همراه خانواده اش از امکانات آن استفاده کند و بیشتر اوقات خود را در آنجا بگذراند. در چنین شرایطی، باغ به نام یک نفر است، اما بهره مندی واقعی از آن نصیب فرد دیگری می شود.

مثال دیگر، فردی است که پزشک او را از مصرف گوشت به دلیل بیماری نقرس منع کرده است؛ هرچند این مواد غذایی در دسترس او قرار دارد، اما به دلیل شرایط جسمی نمی تواند از آنها استفاده کند. بنابراین، صرف مالکیت یا در اختیار داشتن یک چیز به معنای بهره مندی از آن نیست. بر این اساس، آنچه انسان در زندگی واقعاً از آن استفاده می کند، با آنچه صرفاً در مالکیت یا اختیار ظاهری او قرار دارد، متفاوت است و باید در فهم مفهوم روزی به این نکته توجه داشت.

البته این نگاه به معنای نادیده گرفتن اهمیت تلاش و فعالیت نیست؛ انسان باید در حد توان خود برای زندگی تلاش کند، اما نباید تصور کند که تمام آنچه به دست می آورد، صرفاً نتیجه عملکرد شخصی اوست یا میزان روزی افراد را می توان فقط با معیار تلاش و امکانات ظاهری سنجید.

خداوند در ادامه همین موضوع، در آیه 36 سوره سبأ نیز به این حقیقت اشاره می کند «قُلْ إِنَّ رَبّی یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشَاءُ وَیَقْدرُ وَلَٰکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ بگو: یقیناً پروردگارم روزی را برای هر کس بخواهد وسعت می دهد یا تنگ می گیرد، ولی بیشتر مردم [نسبت به مصلحت خدا] معرفت و آگاهی ندارند.»  بسیاری از مردم از نقش اراده الهی در گسترش و تنگی روزی آگاهی ندارند. مسئله این است که انسان نباید همه عوامل بهره مندی خود را به توانایی ها و محاسبات مادی نسبت دهد و از تدبیر خداوند غافل شود.

در پایان آیه 52 سوره زمر آمده است: «إِنَّ فِی ذَٰلِکَ لَآیَاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ»؛ در این موضوع نشانه هایی برای گروهی از مردم وجود دارد که ایمان می آورند.

تفاوت انسان مؤمن با دیگران در این است که با مشاهده اتفاقات و واقعیت های زندگی، به نشانه های الهی توجه می کند و از آنها به حقیقت می رسد. وقتی می بیند افرادی با وجود برخورداری از امکانات مالی و ظاهری، بهره مندی چندانی از زندگی ندارند و در مقابل، برخی افراد با امکانات محدود از نعمت های بیشتری برخوردارند، می تواند در این تفاوت ها نشانه ای از تدبیر خداوند را مشاهده کند.

بنابراین، گسترش و تنگی روزی تنها با معیارهای ظاهری و محاسبات مادی قابل توضیح نیست. قرآن کریم از انسان می خواهد ضمن تلاش و فعالیت متناسب با توانایی خود، از این حقیقت غافل نشود که تدبیر امور و میزان بهره مندی انسان ها در اختیار خداوند است. این نشانه ها برای کسانی آشکار می شود که حقیقت را بشناسند، به آن ایمان بیاورند و در زندگی خود به آن توجه داشته باشند.

انتهای پیام

نظرات

captcha