کتاب؛ ابزاری برای تقویت گفت وگو و همدلی اجتماعی

روز کتاب و کتاب خوانی، فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی و بررسی مسئولیت نهادهای فرهنگی در گسترش این میراث ارزشمند است. در این میان، توجه به کیفیت برنامه های ترویجی، حمایت مؤثر از نویسندگان، تقویت انجمن های ادبی، توسعه پژوهش های فرهنگی و فراهم کردن زمینه دسترسی آسان تر مردم به کتاب، از جمله ضرورت هایی است که نمی توان از آن ها چشم پوشی کرد.

روز کتاب و کتاب خوانی، فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی و بررسی مسئولیت نهادهای فرهنگی در گسترش این میراث ارزشمند است. در این میان، توجه به کیفیت برنامه های ترویجی، حمایت مؤثر از نویسندگان، تقویت انجمن های ادبی، توسعه پژوهش های فرهنگی و فراهم کردن زمینه دسترسی آسان تر مردم به کتاب، از جمله ضرورت هایی است که نمی توان از آن ها چشم پوشی کرد. به همین مناسبت، در گفت وگو با ابراهیم شریفی، مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی البرز به بررسی چالش های فرهنگ مطالعه، نقش کتاب در تقویت انسجام ملی، ضرورت پیوند پژوهش با سیاست گذاری فرهنگی و برنامه های پیش بینی شده برای حمایت از جریان تولید و ترویج کتاب پرداختیم؛ گفت وگویی درباره اینکه چگونه می توان کتاب را از حاشیه مناسبت های فرهنگی به متن زندگی مردم و سیاست گذاری های فرهنگی بازگرداند.

ایکنا- کتاب هنوز به رفتار روزمره بخش بزرگی از جامعه تبدیل نشده است. مشکل را کجا می بینید؟

ما با مجموعه ای از عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی آموزشی روبه رو هستیم که در کنار هم بر رفتار مطالعاتی مردم اثر می گذارند. از یک طرف، شرایط اقتصادی و هزینه های زندگی می تواند سهم کتاب را در سبد مصرف خانوار کاهش دهد؛ از طرف دیگر، نظام ترویج کتاب خوانی باید بتواند با تغییرات سبک زندگی و نیازهای نسل های جدید ارتباط برقرار کند. نکته مهم این است که نباید تمام مسئولیت را متوجه مخاطب کنیم و از او بخواهیم بیشتر کتاب بخواند، بی آنکه درباره کیفیت عرضه، تنوع موضوعات، دسترسی و تناسب آثار با نیازهایش فکر کرده باشیم. کتاب زمانی به نیاز زندگی تبدیل می شود که مخاطب احساس کند مطالعه پاسخ گوی بخشی از پرسش ها و مسائل واقعی اوست. بنابراین، ترویج مطالعه صرفاً دعوت به خواندن نیست؛ باید برای ایجاد رابطه ای مستمر و معنادار میان مردم و کتاب برنامه داشت.

ایکنا- آیا برنامه های یک هفته ای می توانند چنین تغییری ایجاد کنند؟

هفته کتاب به تنهایی نمی تواند عادت مطالعه را در جامعه شکل دهد؛ همان طور که هیچ مناسبت فرهنگی دیگری به تنهایی قادر به حل مسائل انباشته یک حوزه نیست. اما مناسبت ها می توانند فرصتی برای برجسته کردن مسئله، هم افزایی دستگاه ها و معرفی ظرفیت هایی باشند که در طول سال کمتر دیده می شوند. نگاه ما باید این باشد که برنامه های هفته کتاب نقطه آغاز یا بخشی از یک جریان مستمر باشند، نه تمام آن. اگر فعالیت های این هفته به برگزاری چند مراسم و رونمایی محدود شود، طبیعتاً اثر آن هم محدود خواهد بود. اهمیت برنامه زمانی مشخص می شود که بتواند ارتباط مخاطب با کتابخانه، کتاب فروشی، نویسنده و جریان تولید کتاب را تقویت کند و بعد از پایان هفته نیز ادامه داشته باشد. به همین دلیل، همکاری نهاد کتابخانه های عمومی، استانداری، فرمانداری ها، شهرداری ها، انجمن های ادبی و مجموعه های فرهنگی اهمیت دارد. ترویج کتاب خوانی مسئولیت یک اداره یا دستگاه خاص نیست و بدون مشارکت اجتماعی و نهادی، به نتیجه پایدار نمی رسد.

ایکنا- شما از کتاب به عنوان یکی از ابزارهای حفظ انسجام ملی یاد کرده اید. این پیوند چگونه شکل می گیرد؟

انسجام اجتماعی فقط با تأکید بر مفاهیم مشترک ایجاد نمی شود؛ جامعه برای حفظ پیوندهای خود به گفت وگو، شناخت متقابل و درک تجربه های متفاوت نیاز دارد. فرهنگ و هنر می توانند چنین بستری فراهم کنند و کتاب یکی از مهم ترین ابزارهای آن است. کتاب امکان می دهد انسان با جهان فکری، تاریخی و اجتماعی دیگران آشنا شود؛ تجربه هایی را بخواند که شاید در زندگی روزمره با آن ها مواجه نشده باشد و درباره مسائل مشترک از زاویه های متفاوت فکر کند. این فرایند به افزایش ظرفیت گفت وگو و کاهش فاصله های ذهنی کمک می کند. البته نباید از کتاب انتظار معجزه داشت. کتاب زمانی در تقویت انسجام ملی نقش آفرین است که امکان دسترسی به دیدگاه های متنوع و آثار باکیفیت فراهم باشد و مخاطب احساس کند فرهنگ، بازتاب دهنده زندگی و تجربه واقعی اوست. به همین دلیل، تأکید بر فرهنگ، هنر، قرآن و کتاب در شرایط دشوار اجتماعی و اقتصادی، تأکید بر ظرفیت هایی است که می توانند جامعه را به گفت وگو و همدلی نزدیک تر کنند.

ایکنا- شعار امسال هفته کتاب «گفت وگو با کتاب» است. چرا گفت وگو؟

چون رابطه مخاطب با کتاب نباید به دریافت منفعلانه اطلاعات محدود شود. خواندن در معنای عمیق خود نوعی گفت وگوست؛ گفت وگو با نویسنده، با تاریخ، با تجربه های انسانی و حتی با پرسش های بی پاسخ خودمان. کتاب باید فرصتی برای اندیشیدن و بازنگری در باورها فراهم کند. انتخاب چنین شعاری می تواند توجه ما را از افزایش تعداد برنامه ها به کیفیت ارتباط مخاطب با کتاب معطوف کند. باید ببینیم چه آثاری می توانند زمینه گفت وگوی بین نسلی، گفت وگوی فرهنگی و تعامل میان گروه های مختلف جامعه را فراهم کنند. همچنین باید فضاهایی ایجاد شود که مخاطب فقط شنونده و تماشاگر نباشد؛ بتواند درباره کتاب صحبت کند، نقد کند، پرسش بپرسد و تجربه خواندن خود را با دیگران به اشتراک بگذارد. به اعتقاد من، ترویج کتاب خوانی زمانی مؤثر است که کتاب از یک کالای فرهنگی صرف به بخشی از زیست فکری و اجتماعی مردم تبدیل شود.

ایکنا- شما پژوهش را حلقه مغفول حوزه کتاب می دانید. چرا؟

یکی از ضعف های جدی در سیاست گذاری فرهنگی این است که گاهی پیش از شناخت مسئله، برای آن راه حل طراحی می کنیم. در حوزه کتاب نیز ممکن است برنامه ای را با نیت ترویج مطالعه اجرا کنیم، اما ندانیم مخاطب هدف ما چه نیازهایی دارد، چه موانعی پیش روی اوست و چه نوع محتوایی می تواند با زندگی و دغدغه هایش ارتباط برقرار کند. پژوهش کمک می کند از تصمیم گیری های سلیقه ای فاصله بگیریم. ما باید بدانیم در استان البرز چه گروه هایی کمتر به کتاب دسترسی دارند، چه موضوعاتی برای کودکان، نوجوانان، خانواده ها و جوانان اهمیت بیشتری دارد و ظرفیت های فرهنگی هر منطقه چیست. بدون چنین شناختی، احتمال دارد برنامه هایی طراحی کنیم که از نظر اجرایی قابل قبول باشند، اما اثر اجتماعی محدودی داشته باشند. طرح هایی مانند البرزپژوهی و ایران پژوهی با چنین رویکردی قابل تعریف اند؛ یعنی تلاش برای شناخت ظرفیت ها، تجربه ها و نیازهای فرهنگی و استفاده از نتایج آن در برنامه ریزی. اعتقاد دارم پژوهش نباید پیوستی تشریفاتی برای فعالیت فرهنگی باشد؛ باید مبنای تصمیم گیری و ارزیابی آن قرار بگیرد.

ایکنا- پژوهش چگونه به افزایش سرانه مطالعه منتهی می شود؟

پژوهش به خودی خود سرانه مطالعه را افزایش نمی دهد؛ ارزش آن در تصمیم هایی است که بر اساس یافته هایش گرفته می شود. اگر پژوهش نشان دهد یک گروه سنی به محتوای خاصی نیاز دارد، باید در سیاست حمایت از تولید و معرفی کتاب آن نیاز دیده شود. اگر مشخص شود دسترسی به کتاب در منطقه ای محدود است، برنامه های توزیع و دسترسی باید متناسب با همان منطقه طراحی شود. بنابراین، میان پژوهش و ترویج باید یک زنجیره روشن وجود داشته باشد: شناخت مخاطب، تولید یا تأمین محتوای متناسب، دسترسی آسان، معرفی مؤثر و سپس سنجش نتیجه. اگر یکی از این حلقه ها نادیده گرفته شود، اثرگذاری سایر بخش ها هم کاهش پیدا می کند. از نگاه من، مهم ترین دستاورد پژوهش این است که به سیاست گذار نشان می دهد منابع و امکانات محدود را در کجا و برای چه گروهی هزینه کند تا نتیجه بیشتری حاصل شود. این همان نقطه ای است که فعالیت فرهنگی از اجرای برنامه های پراکنده به سیاست گذاری مبتنی بر شناخت تبدیل می شود.

ایکنا- پنج طرح البرزپژوهی، ایران مهر، ایران نگار، ایران دخت و ایران حماسه چه مسئله ای را هدف گرفته اند؟

این طرح ها با هدف توجه به ابعاد مختلف فرهنگ و ادبیات طراحی شده اند و هرکدام می توانند بخشی از نیازهای حوزه کتاب و تولید فرهنگی را پوشش دهند. البرزپژوهی بر شناخت ظرفیت ها و هویت فرهنگی استان تمرکز دارد. ایران مهر با توجه به تولیدات حوزه کودک و نوجوان، فرصتی برای معرفی آثار این گروه سنی فراهم می کند. ایران نگار به ظرفیت های ادبی و معرفی آثار و فعالان این حوزه توجه دارد و ایران حماسه نیز بستری برای پرداختن به موضوع مقاومت، تاب آوری و تجربه های مرتبط با آن است. ایران دخت هم در مجموعه برنامه ها با رویکرد توجه به ظرفیت های فرهنگی و ادبی زنان دنبال می شود. نکته مهم برای ما این است که این عنوان ها نباید صرفاً نام چند برنامه باشند. هر طرح باید مأموریت مشخص، مخاطب روشن و خروجی قابل ارزیابی داشته باشد. همکاری انجمن های ادبی، فعالان فرهنگی، نهاد کتابخانه های عمومی و مجموعه های مرتبط نیز به این دلیل اهمیت دارد که اجرای چنین برنامه هایی بدون مشارکت تخصصی و اجتماعی امکان پذیر نیست.

ایکنا- آیا رونمایی از کتاب به تنهایی به معنای حمایت از نویسنده است؟

قطعا نه. رونمایی می تواند فرصتی برای معرفی اثر و دیده شدن نویسنده باشد، اما حمایت واقعی از نویسنده به مجموعه ای از اقدامات نیاز دارد. نویسنده باید بتواند اثرش را به مرحله انتشار برساند، آن را در دسترس مخاطب قرار دهد و از امکان نقد و بررسی و ارتباط با جامعه ادبی برخوردار باشد. به ویژه نویسندگان تازه کار به فضایی نیاز دارند که در آن فقط تشویق نشوند، بلکه آموزش ببینند، آثارشان نقد شود و با تجربه های حرفه ای حوزه نشر آشنا شوند. به همین دلیل، برگزاری نشست های معرفی آثار و کارگاه های آموزشی را در کنار دیگر برنامه ها دنبال می کنیم. البته باید بپذیریم که مسیر حمایت از نویسنده با برگزاری یک کارگاه یا نشست پایان نمی یابد. ارتباط مستمر با انجمن های ادبی، ناشران و مجموعه های فرهنگی ضروری است تا استعدادهای تازه امکان رشد پیدا کنند. هدف نهایی باید این باشد که نویسنده از مرحله تولید یک اثر به مرحله حضور مؤثر در فضای ادبی و فرهنگی برسد.

ایکنا- در حوزه کودک و نوجوان چه اولویتی دارید؟

کودک و نوجوان از مهم ترین گروه های مخاطب کتاب هستند؛ زیرا عادت مطالعه و رابطه با کتاب در همین دوره شکل می گیرد. اگر بتوانیم در این سنین تجربه ای خوشایند و معنادار از خواندن ایجاد کنیم، احتمال تداوم آن در دوره های بعدی زندگی بیشتر خواهد بود. در طرح ایران مهر، توجه به رونمایی و معرفی کتاب های کودک و نوجوان بخشی از برنامه هاست. اما اهمیت این حوزه فقط در تولید کتاب خلاصه نمی شود. کیفیت ادبی و تصویری آثار، تناسب محتوا با سن مخاطب، توجه به زبان و جهان ذهنی کودکان و امکان دسترسی خانواده ها به کتاب نیز اهمیت دارد. ما باید از نگاه بزرگسالانه صرف به ادبیات کودک فاصله بگیریم. کودک مخاطبی مستقل با پرسش ها، تخیل و نیازهای خاص خود است. هرچه نویسندگان، تصویرگران، ناشران، کتابداران و خانواده ها در شناخت این جهان جدی تر عمل کنند، امکان شکل گیری نسل کتاب خوان بیشتر خواهد شد.

ایکنا- ایران حماسه قرار است چه تصویری از مقاومت ارائه کند؟

در شرایطی که جامعه با تجربه های دشوار و تحولات مختلف روبه روست، ادبیات مقاومت و تاب آوری اهمیت ویژه ای پیدا می کند. این ادبیات می تواند تجربه های انسانی، اجتماعی و تاریخی را ثبت کند و اجازه ندهد بخشی از حافظه جمعی جامعه به فراموشی سپرده شود. در طرح ایران حماسه، معرفی و رونمایی از آثار مرتبط با مقاومت و تاب آوری و توجه به نویسندگان این عرصه مورد نظر است. اما معتقدم ادبیات مقاومت زمانی ماندگار می شود که از سطح روایت های کلی و شعاری عبور کند و به تجربه زیسته انسان ها نزدیک شود. مخاطب باید بتواند در این آثار با شخصیت ها، انتخاب ها، رنج ها، امیدها و پیچیدگی های واقعی مواجه شود. ادبیات باید بتواند به فهم آن واقعه کمک کند. هرچه آثار این حوزه از نظر ادبی و پژوهشی قوی تر باشند، امکان ارتباط نسل های مختلف با آن ها نیز بیشتر خواهد بود.

ایکنا- در برنامه ایران نگار چه جایگاهی برای انجمن های ادبی و فعالان مستقل در نظر گرفته اید؟

انجمن های ادبی و فعالان مستقل از ظرفیت های مهم فرهنگی استان هستند. بخش قابل توجهی از جریان ادبی از دل همین جمع ها شکل می گیرد؛ جایی که نویسندگان و علاقه مندان امکان تبادل تجربه، نقد آثار و ارتباط با یکدیگر را پیدا می کنند. در ایران نگار، با سرگروهی خانم حسینی و خسرو عباسی و همراهی فعالان این حوزه، تلاش شده است از ظرفیت برگزیدگان جایزه ویژه کتاب سال و مجموعه های ادبی برای معرفی و پاسداشت آثار استفاده شود. اختتامیه این طرح نیز در برنامه های هفته کتاب پیش بینی شده است. با این حال، اهمیت انجمن های ادبی نباید به حضور آن ها در یک مراسم یا رویداد محدود شود. این مجموعه ها می توانند در شناسایی استعدادها، نقد آثار، آموزش و شکل دادن به جریان های تازه ادبی نقش مؤثری داشته باشند. وظیفه دستگاه فرهنگی نیز باید فراهم کردن بستر فعالیت و تقویت ارتباط میان این ظرفیت ها باشد.

ایکنا- از رونمایی قرآن دست نویس در فردیس چه هدفی را دنبال می کنید؟

این اثر که به همت خوشنویسان فردیس خلق شده، نمونه ای از پیوند هنر و مفاهیم دینی و فرهنگی است. چنین آثاری نشان می دهند که ظرفیت های فرهنگی استان تنها به تولید و انتشار کتاب محدود نیست و هنرهای تجسمی و خوشنویسی نیز می توانند در پاسداشت میراث فرهنگی و معنوی جامعه نقش داشته باشند. در کنار این اثر، رونمایی از ده ها عنوان کتاب ناشران در طول هفته کتاب نیز در برنامه قرار گرفته است. هدف از این اقدامات، معرفی ظرفیت تولید فرهنگی استان و ایجاد فرصت برای دیده شدن آثار و پدیدآورندگان آن هاست. البته معرفی آثار باید به ارتباط واقعی با مخاطب منتهی شود. ارزش یک رونمایی زمانی بیشتر می شود که پس از آن، کتاب در دسترس علاقه مندان قرار بگیرد و امکان نقد، گفت وگو و معرفی گسترده تر آن فراهم شود.

ایکنا- موفقیت برنامه های هفته کتاب را با چه معیاری می سنجید؟

صرف تعداد برنامه ها، نشست ها یا آثار رونمایی شده نمی تواند معیار کامل موفقیت باشد. این اعداد برای گزارش عملکرد لازم اند، اما برای ارزیابی اثر فرهنگی کافی نیستند. باید پرسید چه تعداد مخاطب جدید با کتاب ارتباط برقرار کرده اند، چه گروه هایی که پیش تر کمتر دیده می شدند در برنامه ها مشارکت داشته اند و آیا این فعالیت ها به ارتباطی پایدار میان مخاطب و نهادهای فرهنگی منجر شده است یا خیر. از طرف دیگر، باید به کیفیت آثار معرفی شده، میزان مشارکت نویسندگان و انجمن ها و استمرار برنامه ها نیز توجه کرد. اگر قرار است فعالیت های فرهنگی اثرگذار باشند، باید امکان ارزیابی آن ها وجود داشته باشد. به اعتقاد من، یکی از ضرورت های حوزه فرهنگ این است که از گزارش محوری صرف فاصله بگیریم و به سمت سنجش پیامدها حرکت کنیم. برنامه ای موفق است که بتواند تغییری هرچند کوچک اما واقعی در رفتار، نگرش یا دسترسی فرهنگی جامعه ایجاد کند.

ایکنا- در نهایت، مهم ترین مطالبه شما از دستگاه های مسئول در حوزه کتاب چیست؟

مهم ترین مطالبه، عبور از نگاه جزیره ای و حرکت به سمت یک برنامه مشترک و مستمر است. کتاب و کتاب خوانی مسئله ای نیست که یک دستگاه به تنهایی بتواند آن را حل کند. آموزش وپرورش، نهاد کتابخانه های عمومی، شهرداری ها، دانشگاه ها، رسانه ها، ناشران، انجمن های ادبی و مجموعه های فرهنگی هرکدام بخشی از این مسئولیت را بر عهده دارند. در کنار هماهنگی نهادی، باید به پژوهش، حمایت از تولید آثار باکیفیت، دسترسی مخاطبان و استمرار برنامه ها توجه شود. اگر منابع و ظرفیت های موجود به صورت هدفمند کنار هم قرار بگیرند، امکان اثرگذاری بیشتری فراهم خواهد شد. انتظار من این است که کتاب از حاشیه برنامه های فرهنگی به متن سیاست گذاری فرهنگی منتقل شود. جامعه ای که فرصت مطالعه، اندیشیدن و گفت وگو را برای شهروندانش فراهم می کند، در برابر دشواری ها نیز از ظرفیت بیشتری برای فهم متقابل و حفظ پیوندهای اجتماعی برخوردار خواهد بود. این همان افقی است که باید در برنامه ریزی های حوزه کتاب دنبال کنیم. انتهای پیام

نظرات

captcha