حکمرانی اقتصادی قرآنی بر عقلانیت و عدالت استوار است

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین نجف لک زایی ، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، شامگاه 23 آبان ماه در نشست علمی « حکمرانی در قرآن » به موضوع حکمرانی اقتصادی پرداخت و گفـت: در اصطلاح قرآن، جایی که شما مبالغی به کسی بدهید و از او پس نگیرید، قرض محسوب می شود؛ یعنی در روز قیامت از خداوند متعال آن را مطالبه می کنید و می گویید من این قرض را به خدا می دهم و به این بنده خدا و بعد از خدا پس می گیرم؛ و در آن روز خدا این حق را به من بازمی گرداند.

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمین نجف لک زایی، رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، شامگاه 23 آبان ماه در نشست علمی «حکمرانی در قرآن» به موضوع حکمرانی اقتصادی پرداخت و گفـت: در اصطلاح قرآن، جایی که شما مبالغی به کسی بدهید و از او پس نگیرید، قرض محسوب می شود؛ یعنی در روز قیامت از خداوند متعال آن را مطالبه می کنید و می گویید من این قرض را به خدا می دهم و به این بنده خدا و بعد از خدا پس می گیرم؛ و در آن روز خدا این حق را به من بازمی گرداند. وی با بیان اینکه دانش اقتصادی قرآن کریم چه مشکلی از مشکلات بشر را حل می کند؛ یعنی اگر ما به این دستورات گوش دهیم چه اتفاقی می افتد؟ افزود: از نظر قرآن کریم، مسئله ای که در توزیع اقتصاد بشر با آن مواجه است، مسئله حرص، طمع، زیاده خواهی و ذخیره کردن است؛ حرص یعنی فرد هر چقدر دوست دارد می خواهد و همه چیز را برای خود می خواهد. این موضوع را در داستان های مختلفی مانند هابیل و قابیل، و همچنین در سوره قلم نشان می دهد که در آن داستان، باغداران صبح خیلی زود برخاستند و گفتند که محصولاتمان را بچینیم تا همسایگانمان باخبر نشوند و آن ها نتوانند سهمی از آن داشته باشند؛ آن ها می خواستند برخلاف سنت پدرشان که کمک به افراد فقیر و مستضعف بود، عمل کنند و با این کار، با عذاب الهی روبرو شدند. وقتی سراغ باغ های خود رفتند، دیدند که زمینشان سوخته و ویران شده است.
لک زایی با بیان اینکه خداوند کسانی را که اهل انفاق، ایثار، خودگذشتگی و رسیدگی به یتیمان و فقرای جامعه هستند، دوست دارد، اظهار کرد: صرف افزایش ثروت و تولید کالا در یک جامعه، لزوماً به حل مشکلات مردم منجر نمی شود. امروز در دنیا می بینید که کشوری مانند آمریکا، بخشی از گندم های تولیدی خود را به دریا می ریزد تا قیمت جهانی گندم پایین نیاید، اما حاضر نیست این بخش را به فقرا و محرومان کشورهای دیگر بدهد. استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) با بیان اینکه نظام سرمایه داری پیوسته به فکر افزایش سود خود و تصاحب اموال دیگران برای افزودن به ثروت خویش است، اظهار کرد: برخلاف آنچه در قرآن مطرح شده، وقتی به قارون گفته شد از ثروتی که خدا به تو داده استفاده و به آخرت خود توجه کن، پاسخ داد که من این ثروتم را فقط از دانش و زحمات خودم به دست آورده ام و به کسی ربطی ندارد. قَالَ إِنَّمَا أُوتِیتُهُ عَلَیٰ عِلْمٍ عِنْدی . وی اضافه کرد: در جایی که غرائز و ربا حاکم شود، غیر از خودپرستی، خودخواهی و نفرت چیزی وجود ندارد. اگر در جایی عقل بر غرائز حاکم شود، فرد به عبودیت الهی می رسد؛ زیرا عقلانیت، بستر توحید، معاد و رشد را فراهم می کند. جایی که عقل و وحی در کنار هم باشند، غیرخواهی، خیرخواهی، رسیدگی به دیگران، عدالت و مسئولیت اجتماعی شکل می گیرد. ما اوج این را در الگوی الهی داریم؛ مانند حضرت یوسف(ع) که با وجود اینکه در جامعه مصر مورد ظلم قرار گرفت، اما برای نجات اقتصادی مردم، تمام دانش اقتصادی خود را به کار گرفت تا جامعه را از قحطی نجات دهد و حتی به جوامع اطراف نیز کمک کرد.

پاک کردن انفاق کننده؛ هدف اصلی انفاق

وی افوزد: خداوند در سوره آل عمران آیه 92(لَنْ تَنَالُوا الْبرَّ حَتَّیٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ) می فرماید که تا از آنچه دوست دارید انفاق نکنید به برکت و نیکی کامل نخواهید رسید؛ یعنی نباید چیزهایی را انفاق کرد که دیگر به کار نمی آیند، بلکه باید از عزیزترین ها بخشید. بسیاری فکر می کنند انفاق فقط برای حل مشکل یک نیازمند است؛ اما هدف اصلی انفاق این است که حب ما از دنیا کم شود و خودمان پاک و متواضع شویم. اگر انفاق کند، هم مشکل نیازمند حل می شود و هم خود انفاق کننده از بدی ها پاک شده و به خدا نزدیک تر می شود. لکزایی با بیان اینکه اقتصاد قرآنی معطوف به ایجاد «حیات طیبه» است؛ حیاتی که در آن محروم، گرسنه و نیازمند وجود نداشته باشد، تصریح کرد: اعضای جامعه همگی اهل ایمان و عمل صالح، عاقل، عادل و غیرخواه هستند. حکمرانی اقتصادی قرآنی، حکمرانی عاقلانه و عادلانه در برابر حکمرانی های جاهلانه و ظالمانه است. خداوند در سوره یونس می فرماید که پلیدی ها و ماهیت های نامطلوب متعلق به جوامعی است که عقل خود را به کار نمی گیرند. اقتصاد اسلامی یک جزیره مجزا نیست، بلکه بخشی از اسلام است که در آن عقل و شرع با هم همراه هستند.

بحران عقلانیت و عدالت؛ بزرگترین بحران بشر

وی افزود: بزرگترین بحران امروز بشر، بحران عقلانیت و در نتیجه بحران عدالت است. ما با نظام های استکباری و سلطه گری مواجه هستیم که غارت گری را با صدای بلند انجام می دهند. به همین دلیل از یک سو کسانی هستند که از انواع امکانات بهره می برند و از سوی دیگر، کسانی که حتی از نان شبشان هم محروم اند. آمریکا به ونزوئلا حمله و نفت او را غارت می کند و صدایی هم از کسی بلند نمی شود و اگر به خطر جنگ با ایران حزب حکام آمریکا شکست می خورد به خاطر آن است که می گویند چرا جنگی کردی که نتوانستی نفت آنان و ذخایرشان را غنیمت بگیری وگرنه با اصل جنگ مخالفتی ندارند. وی تاکید کرد: انسان عاقل، جامعه و تمدن عاقل را به سمت حل مسئله هدایت می کند و تشخیص دقیقی از واقعیت دارد. اگر عقل بر بشر حاکم شود، شرع در دستور کار قرار می گیرد و گرفتار بحران های معنویت و معیشت نخواهیم شد لذا اگر می خواهیم اختلالات نظام حکمرانی را حل کنیم، باید به مبانی دینی، حکمی و فلسفی بازگردیم. متاسفانه گاهی در یک نهاد، برای ایجاد عدالت اجتماعی، تصمیماتی گرفته می شود که متضاد یکدیگرند؛ مثلاً در یک دوره اقتصاد آزاد تصویب می شود و در دوره ای دیگر اقتصاد یارانه ای. ما باید از فرهنگ اسلامی شروع کنیم و رشد اقتصادی باید در سایه تعالی معنوی و ثبات سیاسی باشد.
لکزایی با تأکید بر اینکه اهل بیت(ع) به دنبال عمل صالح بودند برخلاف کسانی که دنبال احتکار، گران فروشی و جمع آوری ارز برای ذخیره کردن هستند، اظهار کرد: حکمرانی الهی، هنر حل مسئله دارد و اگر فرهنگ اسلامی در جامعه شکل بگیرد، اقتصاد نیز بر همان اساس خواهد بود زیرا نگرش ما به دنیا و آخرت بر نحوه زندگی ما تأثیر می گذارد.

پیوند معنویت با اقتصاد؛ نیاز جامعه امروز

استاد دانشگاه باقرالعلوم(ع) بیان کرد: در برخی افراد، حرص، بخل، طمع و حسادت رشد می کند و این منجر به تکاثری می شود که ریشه در فرهنگ مادی دارد اما اگر تربیت فرد بر اساس فرهنگ کوثری باشد، دچار این مشکلات نخواهیم شد. بنابراین، ما نیازمند ایجاد پیوندی میان سطوح مختلف دین، فرهنگ و معرفت دینی با ارزش های اقتصادی هستیم.
رئیس پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه تعهد ما در قبال خداوند متعال این است که از دستورات او پیروی کنیم، اضافه کرد: تعهد ما به خدا این است که او را قبول داشته باشیم، این است که عقل را به کار بگیریم، فضیلت ها را تحقق ببخشیم، اهل فضیلت باشیم و بخل و حرص را از خود دور کنیم. باید اهل انفاق، ایثار، قناعت، زکات، صدقات و وقف باشیم و به یتیمان و مساکین رسیدگی کنیم تا این امر به ملکه نفس ما تبدیل شود؛ یعنی از نیکی کردن و انفاق کردن لذت ببریم و لذت ببریم از اینکه گره از مشکلات اقتصادی دیگران بگشاییم، نه اینکه این کار را سخت بدانیم.
لک زایی تصریح کرد: در این مسیر، تکلیف کنشگران دولتی بیشتر است و البته اهل ایمان و عمل صالح نیز موظف به این کار هستند و باید تمام مثلث کنشگران، شامل دولت، بازاریان، نهادهای مدنی و عموم مؤمنان، فعال شوند. استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه راه تبدیل علم به عمل، ارتقای ریاست عقل است، اظهار کرد: اگر این اتفاق بیفتد، در دو راهی ها تکلیف ما روشن می شود؛ در دو راهی عقل و جهل به سمت عقل، در دو راهی توحید و شرک به سمت توحید، و در دو راهی ایمان و کفر به سمت ایمان می رویم. در این حالت، عقلانیت ما معطوف به ارزش های دینی می شود، نه به دنیاپرستی و سیاست گذاری ما بر اساس آموزه های اسلامی خواهد بود.

تعاون مورد تأیید قرآن

وی افزود: در مورد نوع اقتصاد، خواه دولتی باشد، خصوصی یا تعاونی، آن چه اهمیت دارد، ملاک های حاکم بر آن است. برخی تصور می کنند صرفاً تعاونی بودن اقتصاد، تمام مسائل را حل می کند، اما قرآن کریم می فرماید در نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید و در گناه و تعدی همکاری نکنید. بنابراین، هر تعاونی ای لزوماً نیکو نیست؛ اگر افرادی حریص و بخیل دور هم جمع شوند و برای استثمار مردم برنامه ریزی کنند، این تعاونی از نظر قرآن مورد تأیید نیست. اما اگر اقتصاد تعاونی، دولتی یا خصوصی مبتنی بر بر و تقوا باشد، خیرش به مردم می رسد.
لک زایی با بیان اینکه سرمایه به خودی خود یک نعمت الهی است و چیز بدی نیست، گفت: مسئله این است که این سرمایه در دست چه کسی باشد و در چه جهتی استفاده شود. به تعبیر امام راحل، سرمایه مانند چاقو است که ابزاری برای بریدن است. اگر این چاقو در دست جراح باشد، بیماری را از مرگ نجات می دهد، اما اگر در دست فردی بدخواه یا بدون مهارت باشد، ممکن است باعث کشتن بی گناهان شود. وی تأکید کرد: ثروت به خودی خود بد نیست، بلکه کاربرد آن است که اهمیت دارد. زمین، خانه، دام و کارخانه، همگی نعمت های الهی هستند و این انسان است که باید تصمیم بگیرد چگونه از آن ها استفاده کند. هر چه انسان الهی تر شود، استفاده او از امکانات اقتصادی بهتر خواهد بود.

شریعت طرفدار رفاه و آسایش مردم است

لک زایی اضافه کرد: دنیا مانند اقیانوسی است که بسیاری در آن غرق می شوند، مگر کسانی که سوار کشتی نجات باشند. این کشتی، کشتی توحید و تقوا و اسلام است. اگر از این کشتی خارج شویم، غرق می شویم. در حدیثی که در ادامه حدیث جنود عقل و جهل آمده است، ذکر شده که ایمان و توکل، بادبان این کشتی، عقل سکان آن و علم، راهنمای آن است.
وی در پایان با بیان اینکه در حدیث جنود عقل و جهل، دو راهی های بسیاری مطرح شده است که برخی از آن ها جنبه اقتصادی دارند؛ مانند شکر در برابر ناسپاسی، طمع در برابر قناعت، عفت در برابر تهتک، و زهد در برابر رغبت، افزود: همچنین تعدیل در برابر تسرع قرار دارد؛ تعدیل یعنی انجام کار با کارشناسی و تدبیر، و تسرع یعنی شتاب زدگی در کارها. همچنین غنا از جنود عقل و فقر از جنود جهل است، لذا باید برای ریشه کن کردن فقر در جامعه برنامه ریزی کرد. مفاهیم دیگری مانند انصاف در برابر حمیت، میانه روی در برابر افراط و تفریط، و رفاه در برابر سختی نیز جنبه اقتصادی دارند و در مجموع شریعت طرفدار رفاه و آسایش مردم است، نه سختی و دشواری. انتهای پیام

نظرات

captcha