معرفی ظرفیت های کهگیلویه و بویراحمد در قاب عکاسان کشوری
یاسوج- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کهگیلویه و بویراحمد از اجرای برنامه ملی هنری تور تخصصی عکاسی با حضور عکاسان برجسته کشوری در سطح این استان خبر داد.
تاریخ اندیشه ورزی در ایران، نام علامه سیدمحمدحسین طباطبایی را نه صرفاً به عنوان یک فیلسوف یا مفسر، که به عنوان معمار حکمت نوین اسلامی ثبت کرده است؛ شخصیتی که قلمش المیزان را آفرید و ذهنش گره های کور فلسفی را با نظریه ادراکات اعتباری گشود. اما در سایه سار این عظمت علمی، پرسشی بزرگ همواره در جان تبریز، به عنوان زادگاه این تبار اصیل، باقی مانده است.
تاریخ اندیشه ورزی در ایران، نام علامه سیدمحمدحسین طباطبایی را نه صرفاً به عنوان یک فیلسوف یا مفسر، که به عنوان معمار حکمت نوین اسلامی ثبت کرده است؛ شخصیتی که قلمش المیزان را آفرید و ذهنش گره های کور فلسفی را با نظریه ادراکات اعتباری گشود. اما در سایه سار این عظمت علمی، پرسشی بزرگ همواره در جان تبریز، به عنوان زادگاه این تبار اصیل، باقی مانده است. آیا شهر تبریز، این مهد دیرینه نخبگان، توانسته است میراث این قله های فکر را از حصار کتابخانه ها به متن زندگی و دغدغه های نسل جوان امروز بکشاند؟
در گزارش پیش رو، با دو نگاه متفاوت اما هم راستا به این پرسش نگریسته ایم. نخست با رحیم شاهدی، مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه آذربایجان، درباره نوآوری های بنیادین علامه و چرایی فاصله فلسفه با مسائل روز جامعه به گفت وگو نشسته ایم و در ادامه، به روایت حمید صبری، پژوهشگر تاریخ فرهنگ آذربایجان، از روزهای پررمز و راز علامه در شادباد مشایخ و سلوک عملی این خاندان گوش سپرده ایم تا دریابیم چگونه می توان نام علامه را از یک تیتر تاریخی، به یک زیست بوم زنده در فرهنگ عمومی تبدیل کرد.
علامه سیدمحمدحسین طباطبایی از چهره های اثرگذار تاریخ اندیشه اسلامی است؛ فیلسوف و مفسری که با طرح مباحثی چون ادراکات اعتباری و نگارش تفسیر المیزان، افق های تازه ای پیش روی فلسفه و مطالعات قرآنی گشود. با این همه، چگونگی پیوند دادن این میراث علمی با نیازهای روز جامعه و زندگی نسل جوان، همچنان از پرسش های مهم حوزه فرهنگ و اندیشه است.
رحیم شاهدی، استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی تبریز و مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه آذربایجان، در گفت وگو با خبرنگار ایکنا از آذربایجان شرقی با اشاره به پیشینه علمی تبریز، نوآوری های علامه طباطبایی و جایگاه المیزان گفت: با وجود ظرفیت گسترده فلسفه اسلامی، حوزه و دانشگاه هنوز نتوانسته اند این میراث را آن گونه که باید به زبان روز و متناسب با نیازهای جامعه عرضه کنند.
وی با اشاره به جایگاه تاریخی آذربایجان و تبریز در پرورش اندیشمندان گفت: منطقه آذربایجان و شهر تبریز در عرصه های گوناگون، از اخلاق و عرفان و فلسفه تا فقاهت و اجتهاد، خاستگاه شخصیت های برجسته ای بوده اند که در سطح جهان اسلام اثرگذار شده اند.
شاهدی با یادآوری پیشینه حوزه های علمیه تبریز افزود: حوزه های علمیه این شهر تاریخی دیرینه دارند و مجموعه علمی و تاریخی ربع رشیدی نیز در دوره های مختلف، جلوه ای از ظرفیت علمی تبریز بوده است. این پیشینه نشان می دهد تبریز همواره توان پرورش جامعه ای نخبگانی را داشته است.
این استاد حوزه و دانشگاه نوآوری های علامه طباطبایی در فلسفه را فراتر از ارائه تقریری تازه از مباحث پیشینیان دانست و گفت: نوآوری ایشان را باید از چند منظر بررسی کرد. هرچند علامه در شرح و تبیین مسائل پیچیده فلسفی تقریرهای متمایزی ارائه کرده اند، حرکت فکری ایشان به بازخوانی مباحث پیشین محدود نمی شود و در آثارشان با طرح هایی بنیادین و کم سابقه روبه رو هستیم.
وی برای نمونه به تقریر علامه از برهان صدیقین اشاره کرد و افزود: در این برهان، که به اثبات وجود خداوند مربوط است، تقریر علامه با بیان برخی دیگر از بزرگان تفاوت دارد و از ویژگی ها و جذابیت های خاصی برخوردار است. توانایی ایشان در خوانش، تبیین و شرح دقیق مسائل پیچیده فلسفی نیز بخشی از وجوه نوآورانه آثارشان به شمار می رود.
شاهدی نظریه ادراکات اعتباری را یکی از نمونه های مهم نوآوری علامه طباطبایی دانست و گفت: علامه در رساله اعتباریات تصریح می کنند؛ پیش از ایشان، این موضوع به این صورت مطرح نشده بود. این رساله در دوره اقامت ایشان در تبریز نوشته شد و از آثار مهمی است که ظرفیت های فکری این متفکر را نشان می دهد.
مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه آذربایجان با اشاره به ابعاد مختلف این نظریه افزود: علامه از منظر معرفت شناختی در اصول فلسفه و روش رئالیسم به اعتباریات پرداخته اند و در برخی آثار فلسفی، آن را از منظر هستی شناختی بررسی کرده اند. این بحث در آثاری چون المیزان و رسالة الولایه نیز با نگاه به دین شناسی و فلسفه دین مطرح شده است.
به گفته وی بازخوانی این نظریه می تواند پژوهشگران را در شناخت بهتر بخشی از مسائل نظری و عملی جامعه یاری کند؛ گنجینه ای که هنوز همه ظرفیت های آن به طور کامل شناخته و به کار گرفته نشده است.
شاهدی المیزان را نقطه عطفی در تاریخ تفسیر قرآن دانست و گفت: تاریخ نگارش تفسیر قرآن را می توان به دوره پیش از المیزان و پس از آن تقسیم کرد. تفسیر علامه با گشودن افقی تازه در فهم آیات، بر مفسران و آثار تفسیری پس از خود تأثیر گذاشت.
عضو هیئت علمی دانشگاه صنعتی تبریز با اشاره به شماری از تفاسیر نوشته شده پس از المیزان افزود: آثاری چون تفسیر نمونه و پیام قرآن آیت الله مکارم شیرازی، تفسیر تسنیم و تفسیر موضوعی آیت الله جوادی آملی و منشور جاوید از آیت الله سبحانی، هر یک با رویکرد و ابتکار نویسندگان خود، در فضایی شکل گرفتند که از عظمت محتوایی و روش تفسیری المیزان تأثیر پذیرفته بود. مباحثی که علامه در تفسیر آیات مطرح کردند، نگاه بسیاری از مفسران و پژوهشگران را دگرگون کرد و امکان طرح برداشت ها و مباحث تازه ای را فراهم آورد.
وی درباره چرایی فاصله میان فلسفه اسلامی و مسائل انضمامی جامعه گفت: این مسئله تنها به دانشگاه مربوط نیست و در حوزه نیز با آن روبه رو هستیم. فلسفه اسلامی با وجود غنا و ویژگی های منحصربه فردش، هنوز نتوانسته است به اندازه کافی در متن زندگی جاری شود تا جامعه از آثار و برکات آن بهره ببرد.
شاهدی یکی از عوامل این وضعیت را گرایش دانشگاه ها به فلسفه غرب و عامل دیگر را کوتاهی حوزه در عرضه فلسفه اسلامی به زبان روز دانست و افزود: در نتیجه این کاستی ها، گاهی این تصور شکل می گیرد که فلسفه کارآمد نیست؛ حال آنکه فلسفه درباره اندیشه، تفکر و مبانی زندگی و جهان سخن می گوید و در عرصه عمل نیز می تواند راهگشا باشد. نظریه ادراکات اعتباری علامه نیز از جمله مباحثی است که با جنبه های عملی زندگی پیوند دارد.
مدیر مجمع عالی حکمت اسلامی شعبه آذربایجان روش علامه در مواجهه با قرآن را مبتنی بر این باور دانست که قرآن کتاب هدایت و راهنمای بشر در همه زمان هاست و گفت: علامه به ما آموخت که قرآن را می توان در هر عصر، سرچشمه ای برای پاسخ گویی به نیازهای علمی و معرفتی جامعه دانست. این چشمه از جوشش بازنمی ایستد و این ما هستیم که باید با شناخت درست، به سراغ آن برویم. بازگشت به مباحث حکمی علامه، از جمله ادراکات اعتباری، و بازپژوهی آثار او می تواند به شناخت خلأهای فکری امروز و بهره گیری از میراث ایشان برای پاسخ گویی به بخشی از این نیازها کمک کند.
وی با اشاره به گرایش نسل جوان به مسائل ملموس و کاربردی گفت: جوانان امروز بیش از گذشته به موضوعاتی توجه می کنند که نتیجه ای روشن و قابل لمس داشته باشد. اندیشه های علامه در تفسیر قرآن و نظریه ادراکات اعتباری، هم در ابعاد نظری و هم در عرصه عمل، ظرفیت ارتباط با این نیاز را دارند؛ اما این ظرفیت زمانی بالفعل می شود که تلاش پژوهشگران به شکل گیری گفتمانی فراگیر بینجامد. اندیشه علامه هنوز به گفتمان غالب تبدیل نشده است و تحقق این هدف، همت مشترک حوزه، دانشگاه و فعالان عرصه فرهنگ و اندیشه را می طلبد.
شاهدی میان آشنایی محافل علمی با علامه و شناخت عمومی جامعه از ایشان تفاوت قائل شد و گفت: در دانشگاه و میان اهل فلسفه، حکمت و تفسیر، آثار علامه شناخته شده است؛ اما اگر منظور شناخت در متن جامعه باشد، با مسئله دیگری روبه رو هستیم.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به گسترش فناوری ها و فرهنگ رسانه ای افزود: فناوری های دیجیتال تنها ابزار انتقال اطلاعات نیستند، بلکه فرهنگ خود را نیز منتقل می کنند. معرفی مفاخر علمی، عرفانی، دینی و فرهنگی در چنین فضایی به برنامه ریزی و تلاش پیوسته نیاز دارد و با یک اقدام ساده محقق نمی شود.
وی جذب نسل جوان به میراث فکری بومی را نیازمند شناخت فضای مجازی، طراحی راهبردهای مؤثر و همت جمعی دانست و گفت: معرفی اندیشه مفاخر به نسل جوان به جهاد علمی و فرهنگی نیاز دارد؛ کاری که باید با هوشمندی و شناخت دقیق تحولات رسانه ای دنبال شود.
در ادامه حمید صبری، پژوهشگر تاریخ و فرهنگ آذربایجان و مؤلف کتاب شادباد، دیار مشایخ نیز در گفت وگو با خبرنگار ایکنا، با تمرکز بر ریشه های تبریزی علامه طباطبایی، سال های اقامت ایشان در شادباد مشایخ و چگونگی پاسداشت میراث این حکیم بزرگ سخن گفت.
وی با اشاره به جایگاه خاندان طباطبایی در تاریخ تبریز اظهار کرد: این خاندان از سادات ریشه دار و شناخته شده شهر بوده اند و نسبشان به امام حسن مجتبی(ع) می رسد. آوازه آنان نه از قدرت سیاسی و موقعیت دنیوی، بلکه از سنت علمی، معنویت و خدمت به مردم برخاسته است.
به گفته ایشان تداوم دانش و تقوا در نسل های این خاندان، زهد و توجه به تهذیب نفس و تربیت چهره هایی چون علامه سیدمحمدحسین طباطبایی و برادرش آیت الله سیدمحمدحسن الهی، از عوامل برجستگی آنان بوده است.
صبری بازگشت علامه طباطبایی به تبریز و اقامت در شادباد مشایخ را حاصل مجموعه ای از عوامل دانست و گفت: مضیقه مالی، شرایط اجتماعی و اقتصادی آن دوران و روحیه علمی و معنوی علامه، در این تصمیم نقش داشتند. پس از درگذشت والدین و بزرگ ترهای خانواده، اداره املاک خانوادگی در شادباد بر عهده علامه و برادرش قرار گرفت؛ املاکی که درآمد چندانی نداشتند. این دوره با دشواری های اقتصادی و پیامدهای جنگ جهانی دوم هم زمان بود و علامه برای اداره امور زندگی، مدتی در روستا اقامت کرد و در کارهای کشاورزی و آبیاری مشارکت داشت.
به گفته وی اقامت در شادباد را نمی توان تنها با تنگنای مالی توضیح داد. روحیه اهل تفکر و خلوت علامه نیز با سکوت و دوری از هیاهوی شهر سازگار بود و فضای روستا برای تأمل، مطالعه و سیر فکری او فرصت فراهم می کرد. از سوی دیگر، تبریز آن روزگار بستر علمی لازم برای ادامه همه فعالیت های فکری علامه را فراهم نمی کرد و اقامت در شادباد، مرحله ای گذار پیش از مهاجرت او به قم بود.
صبری شادباد آن روزگار را روستایی سنتی با امکانات محدود توصیف کرد؛ جایی که زندگی مردم با طبیعت و کشاورزی پیوند داشت و خانه ها اغلب با مصالحی چون آجر و گل ساخته می شدند. در چنین محیطی، دسترسی به امکانات شهری و کتابخانه های بزرگ نیز محدود بود.
این پژوهشگر و نویسنده تاریخ آذربایجان با اشاره به فعالیت های روزمره علامه گفت: علامه در شادباد تنها به مطالعه و نوشتن مشغول نبود و در کار کشاورزی و اداره زمین ها نیز مشارکت می کرد. روزگارش ترکیبی از سادگی معیشت، کار بدنی و تفکر عمیق بود؛ تصویری از یک کشاورز متفکر که در کنار کار روزانه، ذهن خود را به مسائل علمی و فلسفی معطوف می داشت. اقامت علامه در تبریز و شادباد به معنای توقف فعالیت علمی ایشان نبود.این دوره از نظر فکری اهمیت داشت و بخشی از اندیشه ها و یادداشت هایی که بعدها در آثار فلسفی و تفسیری علامه گسترش یافتند، در همان سال ها شکل گرفتند یا پخته شدند.
وی در عین حال بر ضرورت دقت تاریخی تأکید کرد و گفت: کتاب های بدایة الحکمه و نهایة الحکمه در دوره اقامت علامه در قم و برای تدریس در حوزه نوشته شدند؛ بنابراین باید میان شکل گیری زمینه های فکری آثار و زمان نگارش نهایی آن ها تفاوت گذاشت. مهاجرت نهایی علامه به قم نیز در سال 1325 شمسی انجام شد.
صبری درباره آثار به جامانده از خاندان طباطبایی در تبریز گفت: مزار عبدالغفار، جد پدری علامه، در تبریز قرار دارد و بنا بر گفته وی، این مزار سال ها پیش به همت شهید آیت الله سیدمحمدعلی قاضی طباطبایی بازسازی و مرمت شده است؛ اقدامی که به گفته صبری، نمادی از پیوند پاسداشت میراث خاندان با تاریخ علمی و دینی تبریز است.
وی درباره خانه ها و املاک قدیمی این خاندان نیز اظهار کرد که بخشی از این میراث به صورت خانوادگی و به همت بازماندگان حفظ شده است. با این حال، میراث اصلی خاندان طباطبایی را باید در علم، معنویت و خدمت آنان به دین و فرهنگ جست وجو کرد.
این مدرس دانشگاه در پاسخ به این پرسش که چرا چهره هایی چون علامه طباطبایی، علامه امینی و علامه جعفری از تبریز به مراکز دیگری رفتند، میان مهد پرورش و مرکز ساختار تفاوت گذاشت. گفت: تبریز خاستگاه و پرورش دهنده بسیاری از اندیشه های بزرگ بوده است، اما در دوره هایی، مراکز علمی و حوزوی چون قم، نجف و تهران از نظر حلقه های آموزشی، امکانات پژوهشی و نشر، ظرفیت های گسترده تری در اختیار داشتند.
به گفته وی مهاجرت علامه طباطبایی به قم را باید در نسبت با نیازهای علمی آن دوره دید؛ قم می توانست میزبان حلقه ای از شاگردان و پژوهشگران باشد که از درس و اندیشه او بهره بگیرند.
صبری همچنین نیاز علامه امینی به منابع و کتابخانه های بزرگ برای نگارش الغدیر و نیاز علامه جعفری به فضای فکری و دانشگاهی گسترده تر برای گفت وگو با اندیشه های معاصر را از دیگر نمونه ها برشمرد. رفتن این بزرگان به معنای طردشدن از تبریز نبود؛ تبریز همچنان مادر و پرورشگاه بسیاری از این اندیشه هاست، هرچند گسترش دامنه اثرگذاری آن ها به ساختارهای علمی بزرگ تر نیاز داشت.
این پژوهشگر و نویسنده تاریخ آذربایجان درباره آیت الله سیدمحمدحسن الهی طباطبایی، برادر علامه، گفت: ایشان از عالمان و عارفان برجسته خاندان طباطبایی بود، اما مسیر و شیوه فعالیتش با برادرش تفاوت داشت. علامه طباطبایی از طریق آثار مکتوب و نظام مند، اندیشه خود را در دسترس طیف گسترده ای از مخاطبان قرار داد؛ در حالی که آیت الله الهی بیشتر به سلوک شخصی، تربیت شاگردان و پرورش معنوی توجه داشت.
وی کمبود آثار منتشرشده، خلوت گزینی و سبک زندگی متواضعانه را از عواملی دانست که سبب شد نام آیت الله الهی در میان عموم مردم کمتر از برادرش شناخته شود. این تفاوت در شیوه اثرگذاری، از اهمیت جایگاه علمی و معنوی او نمی کاهد.
این پژوهشگر، وضعیت خانه های مفاخر در تبریز را نشانه ای از کم توجهی به پیوند میان میراث مادی و هویت فرهنگی دانست و گفت: خانه برای یک متفکر تنها یک بنای قدیمی نیست؛ می تواند بخشی از روایت زندگی و شکل گیری اندیشه ایشان باشد. ازاین رو، حفظ بناها باید با معرفی شخصیت و میراث فکری صاحبان آن ها همراه شود.
صبری افزود: حتی اگر خانه ای از علامه در تبریز باقی نمانده باشد، می توان با استفاده از فضاهای نمادین یا مرتبط با زندگی ایشان در تبریز و شادباد، مرکزی فرهنگی و پژوهشی ایجاد کرد. چنین مرکزی می تواند میراث علامه را به موضوعی برای پژوهش، آموزش و گردشگری فرهنگی تبدیل کند.
این مدرس دانشگاه ماندگار کردن نام علامه طباطبایی را نیازمند فراتر رفتن از اقدامات نمادین دانست و گفت: نام گذاری خیابان یا ساخت بنایی یادمانی به تنهایی کافی نیست؛ نام ها زمانی در زندگی مردم معنا پیدا می کنند که با محتوای فرهنگی و برنامه ای پیوسته همراه باشند.
وی پیشنهاد کرد مرکزی مطالعاتی و فرهنگی با محوریت علامه شکل بگیرد؛ مرکزی که کتابخانه تخصصی، نشست ها و دوره های آموزشی را در کنار معرفی وجوه گوناگون زندگی ایشان، از سال های حضور در شادباد تا فعالیت های علمی اش، گرد هم آورد.
به گفته صبری دیجیتال سازی میراث علامه از راه تولید فیلم مستند، پادکست و محتوای آموزشی نیز می تواند زمینه آشنایی نسل جوان را فراهم کند. همچنین برگزاری رویدادهای سالانه علمی و فرهنگی راهی برای تبدیل یاد علامه از یک نام تاریخی به تجربه ای زنده در فضای فرهنگی شهر است. هدف باید این باشد که اندیشه علامه در دانش، هنر و فرهنگ شهر جاری شود؛ نه آنکه تنها نام او بر خیابان ها و بناها باقی بماند.
سخنان شاهدی و صبری بر دو وجه مکمل از میراث علامه طباطبایی تأکید دارد: از یک سو، ضرورت بازخوانی نوآوری های فلسفی و تفسیری ایشان و پیوند دادن آن ها با مسائل امروز؛ و از سوی دیگر، پاسداشت ریشه های تبریزی زندگی اش و تبدیل میراث تاریخی و علمی ایشان به بخشی زنده از حیات فرهنگی جامعه دانستند.
گزارش از زهرا ژرفی مهر
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}