فلسفه نسخه آماده خوشبختی نیست، بیدارباشِ مسئولیت انسانی است

شاید فلسفه در نگاه نخست، ما را به یاد کتاب های قطور و اصطلاحات پیچیده دانشگاهی بیندازد؛ اما حقیقت آن است که اندیشیدن، نیازی ریشه دار در ژرفای جان آدمی و همزاد با حیات اوست. با این همه، چرا گاهی احساس می کنیم به آن نیاز داریم اما از زندگی ما فاصله بسیار دارد. ریشه این بیگانگی در کجاست؟ ما در تحریریه ایکنا، به مناسبت روز جهانی فلسفه و در قالب پرونده های تخصصی  به نام «پای درس فرزانگی» به سراغ صاحب سخنان و اهل  اندیشه رفتیم و هر بار به موضوعی از ساحات تفکر فلسفی پرداختیم.

شاید فلسفه در نگاه نخست، ما را به یاد کتاب های قطور و اصطلاحات پیچیده دانشگاهی بیندازد؛ اما حقیقت آن است که اندیشیدن، نیازی ریشه دار در ژرفای جان آدمی و همزاد با حیات اوست. با این همه، چرا گاهی احساس می کنیم به آن نیاز داریم اما از زندگی ما فاصله بسیار دارد. ریشه این بیگانگی در کجاست؟

ما در تحریریه ایکنا، به مناسبت روز جهانی فلسفه و در قالب پرونده های تخصصی به نام «پای درس فرزانگی» به سراغ صاحب سخنان و اهل اندیشه رفتیم و هر بار به موضوعی از ساحات تفکر فلسفی پرداختیم. در این نوبت پای گفت وگویی تأمل برانگیز و عمیق با محمد فنایی اشکوری، استاد فلسفه و عرفان نشسته ایم. آنچه در ادامه می خوانید، پیرامون جایگاه انسان معاصر در ترازوی تفکر، مسئولیت اخلاقی ما در عصر سلطه تکنولوژی، و اینکه فلسفه چگونه می تواند از مسیر خودشناسی، ما را از خواب غفلت به وادی حیرت و آگاهی رهنمون سازد. این گفتگو دعوتی است به تأمل در باب نسبتی که میان اندیشیدن و زیستن امروز ما وجود دارد.

ایکنا - در آستانه روز جهانی فلسفه قرار داریم و در روزگاری که جهان با بحران های معرفتی، اخلاقی، چیرگی تکنولوژی و جنون جنگ روبه روست. انسان امروز در این زمانه به چه چیز و چگونه می تواند بیندیشد؟

ما امروز در جهانی زندگی می کنیم که تکنولوژی، هوش مصنوعی، رسانه ها و شبکه های قدرت، روزبه روز بیشتر در شکل دادن به تجربه و قضاوت ما نقش دارند. بر این باورم، فلسفه باید تمرکزش را روی بحران رابطه انسان با خودش، با حقیقت و با معنا بگذارد، این همان گره بازنشده و بنیادی انسان امروز است. بحران امروز فقط این نیست که اطلاعات کم داریم؛ بحران این است که بشر امروز معیار مطمئنی برای تشخیص حقیقت از غیر حقیقت ندارد. انسان معاصر باید قبل از اینکه درباره جهان قضاوت کند، درباره خود دستگاه قضاوتش فکر کند: از کجا می دانم؟ معیار شناخت من چیست؟ داده ها، تبلیغات، ترس، میل، ایدئولوژی و منافع اجتماعی چطور افق دید من را می سازند؟ باید بین داده، باور، نظریه، روایت تبلیغاتی و حکم ارزشی فرق بگذارد و مصرف کننده حقیقت های آماده نباشد، بلکه توان داوری مستقل را دوباره به دست بیاورد.

انسان معاصر در محاصره مصنوعاتش گرفتارشده است. در عصر هوش مصنوعی، مسئله عاملیت و اصالت انسان اهمیت ویژه ای پیدا می کند؛ چون سیستم ها می توانند انتخاب های ما را پیش بینی کنند و روی تصمیم های اخلاقی ما اثر بگذارند. برای همین باید حواسمان به مرز بین انتخاب آگاهانه و جبر پنهان داده ها باشد، به مرز بین انسان بودن و ماشین وارشدن؛ و علاوه بر تفکر منطقی، از ساحت هایی مثل تخیل، شهود، اراده آزاد و مسئولیت انسانی مراقبت کنیم. این پرسش، شکل تازه ای از همان آموزه سقراطی است: «خود را بشناس».

خود شناسی توجه ما را به انسان بودن جلب می کند. انسان بودن و انسانی زیستن یعنی چه؟ علم و توانمندی به خودی خود نشانه انسانیت نیست؛ تاریخ نشان داده انسان می تواند برای ثروت، شهرت و حفظ قدرت به دروغ، غارت، قتل و نسل کشی دست بزند. آنچه انسان را انسان می کند، مسئولیت، عدالت، شفقت و پاسداشت دیگری است. بنابراین فلسفه باید پرسشگری سقراطی، تأمل وجودی، دقت مفهومی، گفت وگوی بین فرهنگی و پیوند نظر و عمل را در مرکز توجهش بگذارد. اگر گمشده ما حقیقت و فضیلت باشد و این جستجو را با خودشناسی آغاز کنیم، فکر می کنم در مسیر فلسفه ورزی درست قرار گرفته ایم.

در واقع گره بازنشده عصر ما فروپاشی مرز بین واقعیت و بازنمایی است. فلسفه امروز باید در کنار هستی شناسی و معرفت شناسی روی بازتعریف مفهوم مسئولیت انسان در برابر تکنولوژی و رسانه تأمل داشته باشد: چطور می توان در جهانی که تکنولوژی می خواهد انسان را به داده تقلیل دهد، اصالت وجودی او را حفظ کرد؟ انسان معاصر باید یاد بگیرد بین زیستن با تکنولوژی و تکنولوژی زده شدن فرق بگذارد و تفاوت میان انسان با حیوان، گیاه و ماشین را بفهمد.

اما مسئله به اینجا ختم نمی شود؛ بزرگترین مصیبت انسان در طول تاریخ به و یژه در عصر جدید، فزون خواهی، ستم و تعدی قدرت های سلطه گر است. مردمان بسیاری از تعدی، تجاوز، اشغال، غارت، ترور و جنایات جنگی قدرتمندان به ویژه آمریکا و صهیونیسم به تنگ آمده اند. هیچ شری تا این اندازه آزاردهنده و رنج آور برای بشریت نیست. آیا فلسفه و فیلسوف در این زمینه مسئولیت ندارد؟ فیلسوف باید مبین، مروج، مدافع عدالت و پاسدار حقوق انسان ها باشد. متاسفانه برخی از متفلسفان مدافع و توجیه گر ظلم و در کنار جنایتکاران هستند و برخی نیز تماشاچی و ناظر بی طرف. فیلسوف راستین باید از جوانمردان و اهل فتوت بیاموزد که در سمت درست تاریخ و در کنار مظلومان بایستد و در نظر و عمل پاسدار عدالت باشد.

فیلسوف دوستدار حقیقت است و بر مدار خرد و حکمت سیر می کند و سخنش بر اساس برهان است. متفلسف فیلسوف نما است. او از حقیقت می گریزد. بله، مهارت دارد؛ اما مهارتش در سفسطه و مغالطه است. آن فیلسوف نمای اروپایی که از صهیونیسم نژادپرست که تجسم همه رذایل است دفاع می کند شایسته نام فیلسوف نیست. متاسفانه در ایران هم کسانی را داریم که در برابر تجاوز آشکار و جنایات وحشیانه آمریکا و صهیونیسم مهر سکوت بر لب زدند و از آن شنیع تر کسانی که به حمایت از آن پرداختند و علیه قربانی تجاوز موضع گرفتند. مرگ بر آن فلسفه ای که کارش به اینجا برسد.

ایکنا - آقای دکتر شاید بتوان گفت بزرگ ترین درد پنهان نسل امروز این است که زندگی برای آن ها از هدف خالی شده و گویی هر روز چیزی در زندگی شان کم و بی معنا می شود. آیا فلسفه و نگاه حکمی به زندگی می تواند معنا را به زندگی برگرداند، یا آن چیزهایی را که از یاد رفته است را زنده کند؟

همان طور که گفتید، یکی از دردهای پنهان انسان امروز این است که زندگی اش از غایت خالی شده و مدام در اضطراب و بی معنایی گرفتار است. زندگی وقتی انسان را می فرساید که فقط به مصرف، تولید، سرعت و ادامه دادن محدود شود و نتواند چشم انداز کلی زندگی را ببیند. اما معنا یک چیز آماده نیست که مثل یک کالا از بیرون به آدم تزریق شود، نه هم چیزی است که خودبه خود در دل ما ساخته شود. معنا وقتی شکل می گیرد که انسان خودش را در نسبت با حقیقت، خیر، دیگری، مسئولیت، محدودیت و یک امر فراتر از خود ببیند.

فلسفه قرار نیست نسخه آماده خوشبختی بدهد یا اضطراب و ملال را یک دفعه کاملاً حذف کند. وظیفه اش بیشتر این است که انسان را بیدار کند، نه اینکه فقط موقتاً آرامش دهد. فلسفه با یادآوری حقایق بنیادین مثل مرگ، آزادی، تنهایی، عشق، عدالت، زیبایی و مسئولیت، ما را از بی خبری بیرون می آورد. اضطراب هم اگر درست فهمیده شود، می تواند نشان بدهد داریم از چه مسئولیتی فرار می کنیم و به نیرویی برای تصمیم گیری آگاهانه  تبدیل می شویم.

باید از خودمان بپرسیم: روزمرگی من باعث شده نسبت به چه چیزی بی اعتنا شوم؟ مکاتب فلسفی هرکدام راهی پیشنهاد می کنند. در بودیسم و ذن تأکید می شود که باید رنج را پذیرفت، در لحظه حضور داشت و از توهم جدایی رها شد. رواقی ها، می گویند باید بین چیزهایی که در اختیار ماست و چیزهایی که دست ما نیست فرق بگذاریم و آرامش را در این پیدا کنیم که داوری ها و خواست های خودمان را درست سامان بدهیم. نیچه می گوید اگر زندگی را بپذیریم و ارزش بسازیم، انسان مسئولیت پذیرتر می شود. اگزیستانسیالیسم می گوید معنا از انتخاب اصیل و تعهد مسئولانه می آید. پدیدارشناسی تأکید می کند که باید به تجربه زیسته، بدن و جهان ادراکی برگردیم. ویتگنشتاین متأخر معنا را در کاربرد زبان و در زندگی واقعی پیدا می کند. رورتی روی گفت وگوی مداوم تأکید دارد. در اندیشه عارفان مسلمان مانند ابن عربی و مولوی معنا با عشق و بازگشت به اصل پیوند دارد.

به این ترتیب حکمت باید معنا را به یک تمرین روزانه تبدیل کند؛ یعنی تمرین کنیم در نوع توجه مان، در داوری مان، در سبک مصرف مان، در رابطه با دیگران و در پاسخ گویی به زندگی. معنا فقط با توصیف جهان ساخته نمی شود؛ با ترمیم شیوه زندگی در نسبت با حقیقت و خیر ساخته می شود. فلسفه در کنار تثبیت مبانی معرفت شناختی وهستی شناختی، باید توجه ما را به نیکو زیستن و زندگی اخلاقی جلب کند. معنا مثل یک کالای آماده نیست که بتوانیم در بازار ایده ها بخریم؛ تهی شدن از معنا معمولاً نتیجه مستقیم از دست دادن پیوند با امر متعالی است و غرق شدن در لذت های آنی. فلسفه باید یادمان بدهد اضطراب وجودی را تبدیل کنیم به پرسش فلسفی و از آن بالاتر به حیرت عرفانی. رنج وقتی بی معنا باشد ویرانگر است، اما اگر در یک بافتِ بزرگ تر قرار بگیرد، می تواند موتور حرکت شود. بازگشت به معنا یعنی بازگشت به مبدأ، سرچشمه و در نتیجه بازگشت به مسئولیت، اینکه بدانیم در این هستی چه نقشی داریم که هیچ کس دیگری نمی تواند دقیقاً همان را انجام دهد. هرکسی منحصر به فرد و یگانه است. بزرگترین نمود این مسئولیت پذیری، مقابله نظری و عملی با ظلم و خشونت و حق کشی است.

ایکنا - همانطور که در کلام شما نیز آمد، انسان امروز در یک شتاب کور از خودش جدا شده است، دین، یا اگر بخواهیم دقیق تر بگوییم حکمت دینی در این زمینه چه گشایشی می تواند برای انسان داشته باشد؟

انسان در شتاب روزگار جدید ممکن است هویت یگانه اش را از دست دهد، مسیر زندگی اش گم شود و ارتباط زنده اش با آینده و دیگران سست شود. حکمت دینی می تواند حق مکث، سکون، حضور و خلوت درونی را یادآوری کند. دین فقط یک مجموعه دستور نیست؛ دین شیوه ای برای فهم هستی است و یک جور پیوند دادن انسان با افقی فراتر از سود آنی. در نگاه توحیدی، خداوند حقیقت نهایی و غایی است و با اتصال به او زندگی از بیهودگی و بی معنایی بیرون می آید. هستی و حیات را معنادار می کند. سخنان فرزانگان موحد این است که: «ربنا ماخلقت هذا باطلا»؛ پروردگار ما، این جهان را بیهوده نیافریدی. دعا و انس با خدا می تواند به زندگی آدمی آرامش و جهت دهد؛ یعنی آدم را از خودمحوری جدا کند، بدون اینکه از خود واقعی اش دور شود. نماز، روزه، دعا، مراقبه، انفاق، فکر کردن به آفرینش و یاد مرگ اگر آگاهانه انجام شوند، زمان را از سلطه اضطرار لحظه آزاد می کنند و تبدیل می شوند به تمرین توجه، خویشتن داری و مسئولیت. دین همچنین می تواند میل انسان را بازتربیت کند؛ یعنی نگذارد لذت فوری جای معنای دیرپا را بگیرد. توبه و اعتراف به خطا راه عملی پذیرفتن محدودیت و برگشتن است.

در سنت مسیحی، آدم هایی مثل آگوستین، پاسکال و کی یرکگور درباره ایمان و اضطراب وجودی صحبت کرده اند. در بودیسم، رهایی از رنج و توهم خودمحوری مهم است. در تائوئیسم نیز هماهنگی با طبیعت برجسته است. در سنت های ابراهیمی، ایمان، توکل و عدالت اجتماعی راه هایی برای وصل شدن به افقی فراتر از فردیت است. در حکمت اسلامی، از سهروردی و ابن عربی تا ملاصدرا، دین راه تحول وجودی و رهایی از بیگانگی با خود و جهان است. دین درست عقل را با تزکیه و اخلاق همراه می کند، به رنج و فداکاری معنا می دهد و انسان را به محبت، عدالت و پاسخ گویی فرا می خواند.

آرامش اصیل فرار از جهان نیست. آرامش اصیل یعنی سامان دادن نسبت خودمان با جهان. حکمت دینی برخلاف بعضی نگاه های سکولار که انسان را در افق بسته تاریخ محصور می کنند، پنجره ای به سوی ابدیت باز می کند. گشایش دین این است که انسان را از تنگنای همین اکنون خارج کند و به پیوستگی با سنت و ابدیت وصل کند. دین، فراتر از نهادهای اجتماعی، در مقام حکمت پاسخ به بی خانمانی وجودی انسان است. دین یاد می دهد که رنج و مرگ پایان ساده نیستند، بلکه گذرگاه هایی برای تکامل روح اند. فلسفه اصیل باید ما را به چنین فهمی از دین برساند. رسالت اجتماعی دین اقامه قسط است. علم، فلسفه، هنر، فناوری و هر دستاورد بشری دیگر تنها در سایه عدالت است که ارزش پیدا می کنند و در جهت کمال و تعالی انسان قرار می گیرند.

ایکنا - استاد گرامی با توجه به اینکه پایه های فلسفه قدیمی و محکم است، اما مخاطب امروز حوصله و ذهن های شتابزده ای دارد. به نظر شما بین آنچه گذشتگان ما در مسیر فلسفه ورزی می آموختند با روشی که امروزه داریم در چیست؟

در گذشته، فلسفه بیشتر در حلقه های محدود یاد گرفته می شد؛ با استاد و شاگرد، با شرح متن های کلاسیک، و با گفت وگوی حضوری و فرصت وجود داشت که مدت ها روی یک تمرکز شود؛ هرچند شاید دسترسی به سنت های مختلف کمتر بود و فلسفه همیشه ارتباط مستقیم با زندگی روزمره نداشت. گاهی فلسفه را بیشتر یک دانستنی می دیدند، نه لزوماً راهی برای پاسخ دادن به بحران شخصی. البته این سخن درباره پیشروان فلسفه مثل فیثاغورس و سقراط و فارابی نیست. آنها فلسفه را برای مدینه فاضله و سعادت دنبال می کردند. سخن ما ناظر به دوره های میانی است.

امروزه اطلاعات بیشتر و دسترسی به متن ها آسان تر شده است، اما یک مشکل جدید داریم و آن توجه متشتت و پراکنده شده انسان در سیل داده ها، تبلیغات و حرف های متناقض است. مشکل فقط کمبود متن نیست؛ مشکل کمبود تمرینِ داوری است. فلسفه خوانی بیشتر حالت انتقالی دارد: متن می خوانی، اصطلاحات را یاد می گیری، با مسئله ها آشنا می شوی، اما فلسفه ورزی حالت تولیدی و سنجشگر دارد؛ باید استدلال بسازی، ادعاها را امتحان کنی، خطاها را تشخیص دهی و مفهوم ها را در تجربه زیسته به کار گیری.

فلسفه امروز باید میراث پرسش های بنیادین و نظام های فکری را نگه دارد و نیز وارد میدان مسائل جدید شود؛ مثل فناوری، زیست سیاست، بحران اقلیمی، هویت، عدالت، اخلاق زیستی، سلامت روان. فلسفه باید در تصمیم های روزمره چراغ باشد و به بیان کلیات انتزاعی بسنده نکند. هنر اصلی این است که میان خواندن عمیق، گفت وگوی زنده و تبدیل تجربه به فهم، نسبت درست برقرار کنیم. اگر فلسفه فقط متن محور بماند منزوی می شود، اگر فقط عامه پسند شود تهی می گردد. باید از شرح صرف عبور کرد و به مسئله سازی رسید، از قطعیت نمایی به فروتنی معرفتی و از حافظه محوری به خرد عملی.

فلسفه آموزی باید از پرسش، درد و طلب شروع شود، نه از رسم و شغل و پرستیژ. خواندن باید در شیوه دیدن و سنجیدن و تحمل ابهام و در خود زندگی اثر بگذارد. فلسفه حکیمان پیشین یک روش زندگی بود. حکیمانی مثل سقراط فلسفه را در خیابان، بازار و میدان سیاست زندگی می کردند. اما فلسفه امروز بیشتر تخصص دانشگاهی شده است. یعنی امروز بیشتر دانش ورز داریم تا حکیم. فرق بنیادین این است که فلسفه کهن پرورش جان بود و فلسفه امروز گاهی فقط ورزش ذهن است؛ پس فلسفه ورزی امروز باید از آکادمی بیرون بیاید و دوباره به متن زندگی برگردد.

ایکنا - با سپاس از توضیحات شما. اگر از شما بخواهیم در مقام ادای احترام، از یک استاد فلسفه که بر جان و جهان بینی شما تأثیری عمیق داشته است یاد کنید، آن شخص کیست؟ و مهم تر از آن کدام ویژگی در مرام و سبک زندگی آن استاد، او را برای شما به الگوی حکمت عملی بدل کرده است؟

اینکه فقط یک نفر را به عنوان الگوی کامل معرفی کنیم سخت است، چون هر انسانی محدودیت هایی دارد و کمال ها بین افراد پخش شده است. شاید بهتر باشد به جای یک الگوی بی نقص، چند استاد را در ذهن داشته باشیم، یا اول ویژگی های استاد آرمانی را روشن کنیم. سقراط از این جهت مورد توجه است که در فضای عمومی گفت وگو می کرد، با پرسش هایش باورهای بدیهی را می آزمود، نادانی خودش را می پذیرفت و حقیقت را بر آسایش ترجیح می داد. برای او فلسفه شغل نبود؛ شیوه زندگی بود. در سنت یونانی و هلنیستی ارسطو، اپیکتتوس، سنکا و مارکوس اورلیوس هرکدام از یک زاویه می توانند الگو باشند. اسپینوزا هم یک متفکر اصیل، حقیقتجو و آزاده است.

در سنت ایرانی ـ اسلامی می توان از فارابی، ابن سینا، سهروردی، ملاصدرا و علامه طباطبایی یاد کرد. فارابی از خلاق ترین و جامع ترین فیلسوفان اسلامی است. ابن سینا و ملاصدرا نماینده تفکر نظام مند هستند و سهروردی بین عقل و اشراق پیوند ایجاد کرد. شمس و مولانا هم به خاطر پیوند اندیشه با عشق و تحول وجودی و فهم زندگی جذابیت خاصی دارند.

بطور کلی دو گرایش کلی در میان فیلسوفان و حکیمان می بینیم: گروهی که از منطق و متافیزیک شروع می کنند و نظام می سازند؛ مثل ارسطو، فارابی و ابن سینا و گروهی که از درد و مسئله و گفت وگو و جست وجوی معنا شروع می کنند، مثل سقراط و شمس و مولانا. چیزی که مطلوب است این است که دقت نظری و انسجام فکری با توجه به زندگی و تحول اخلاقی جمع شود. البته دسته دوم برای من جاذبه بشتری دارند. استاد شایسته کسی است که صداقت فکری داشته باشد؛ بتواند بگوید نمی دانم یا اشتباه کردم، به جزئیات استدلال و پیامدهای اخلاقی حساس باشد و در زندگی روزمره دقیقاً همان اصولی را رعایت کند که تدریس می کند. چنین استادی فلسفه را برای فخرفروشی یا برد در مجادله به کار نمی برد؛ فلسفه را تمرین رهایی از خودفریبی، غلبه بر خودخواهی و صعود به سوی مبدا می داند.

ویژگی اصلی چنین استادی تطابق گفتار و کردار است؛ تواضع در برابر حقیقت؛ دقت در اندیشه و وقار در رفتار. زندگی اش گواه اندیشه اوست و از همه مهم تر، تأثیرگذارترین شخصیت ها کسانی اند که فاصله بین نظر و عمل در آن ها خیلی کم است. برای من الگوی حکیم عملی، کسی است که فلسفه را با سلوک اخلاقی و تواضع علمی از کاغذ و ذهن به جان و دل منتقل کرده باشد؛ کسی که در برابر نقد گشوده باشد و در برابر حقیقت سر فرود بیاورد. چنین استادی بیشتر منش می سازد تا صرفاً دانش. حقیقت جویی، فضیلت طلبی وبه خصوص فروتنی گوهر فرزانگی است. ثمره اجتماعی این ارزشها عدالت خواهی است. ثمره فرزانگی در عدالتخواهی و ستم ستیزی آشکار می شود.

ایکنا - اگر در میان انبوه آثار فلسفی و حکمی که تا امروز مطالعه کرده اید، ناچار باشید تنها یک کتاب را به عنوان کتاب مرجع زیست خردمندانه به اهل دانش معرفی کنید و در اختیارشان بگذارید، آن کتاب چیست؟ و چرا معتقدید آموزه های این کتاب، می تواند مهم باشد؟

این انتخاب به اینکه ما حکمت را دقیقاً در چه معنا و از کدام زاویه می خواهیم بستگی دارد. کلام خدا و معصومان قابل مقایسه با چیزی نیستد. حکیم الهی با کلام حق مانوس است. اما در میان آثار بشری اگر فقط بخواهیم یک کتاب را انتخاب کنم مثنوی معنوی است. مثنوی معنوی هم عقل و احساس و عرفان و دین و فهم اجتماعی و حتی زبان فطرت را با هم می آمیزد. کتابی فلسفی به معنای خشک و سخت نیست، اما عمیقاً حکمی است. درباره نفس، خودشناسی، توحید، غربت انسان، رنج، فریب، عشق، اختیار و محدودیت عقل حرف می زند. روایت و تمثیل در مثنوی تجربه را تبدیل می کند به بینش؛ یعنی فقط با تحلیل مفهومی به نتیجه نمی رسد. مثنوی هم خرد را از خشکی دور می کند و هم معنویت را از خیال پردازی.

اما چرا باید یک کتاب را انتخاب کرد؟ ما تراث ارزشمندی از آثار حکیمان داریم که از هیچکدام نمی توان گذشت. تأملات مارکوس اورلیوس کتابی است برای مراقبت روزانه از خویشتن. مارکوس اورلیوس امپراتوری بود درگیر جنگ و سیاست و مسئولیت. او این یادداشت ها را برای مهار نفس و تنظیم داوری های خودش می نوشت. این کتاب نشان می دهد حتی قدرتمندترین انسان ها هم با اضطراب، مرگ، خیانت و ناپایداری روبه رو هستند. آموزه هایش روی پذیرش تغییر، تمرکز بر آنچه در اختیار ماست، انجام وظیفه، بخشش، نگاه از منظر کیهانی و مراقبت از درون در میان آشوب بیرونی تأکید می کند. در این نگاه، خوشبختی وابسته به تسخیر جهان نیست، بلکه با سامان دادن داوری ها و خواست های خودمان گره خورده است.

رساله ها و نامه های اخلاقی سنکا فلسفه را تبدیل می کنند به مهارت عملی: چگونه فکر را سامان بدهیم، با رنج و شکست روبه رو شویم، خشم را مهار کنیم، و از اسارت زمان بیرون بیاییم. در کنار این ها می توان از گفت وگوهای افلاطون، تسلای فلسفه بوئتیوس و اعترافات آگوستین نام برد. در سنت اسلامی کتاب هایی هست که نمی توان آنها را نادیده گرفت. مگر می توان اشارات ابن سینا، حکمة الاشراق سهروردی، فصوص ابن عربی، مقالات شمس، منطق الطیر عطار، گلستان سعدی، دیوان حافظ و اسفار ملاصدرا را نادیده گرفت؟

ایکنا - شما سال ها در وادی حکمت و فلسفه زیسته اید؛ اگر بنا باشد نقشه راهی برای بهبود وضعیت فلسفه ورزی در آینده ترسیم کنیم، جامعه فلسفی و نهادهای آموزشی ما باید به چه سمت و سویی حرکت کنند و کدام قابلیت های مغفول را احیا کنند تا فلسفه دوباره به جریان تصمیم گیری و تفکر در کشور تبدیل شود؟

بر این باورم که اولین نکته این است که فلسفه باید از انزوا بیرون بیاید؛ از انحصار دانشگاه و حوزه خارج شود و تبدیل شود به بخشی از فرهنگ عمومی فکر کردن و تصمیم گرفتن. فلسفه جایگزین دیگر دانش ها نیست. باید آن را در نسبت با دین، عرفان و علم فهمید و ظرفیت ها و محدودیت های هرکدام را روشن کرد. هدف فلسفه آموزی فقط بالا بردن اطلاعات درباره اندیشه های فیلسوفان نیست. هدفش این است که قدرت داوری، فهم مسئله، استدلال و زیستن مسئولانه پرورش پیدا کند. آموزش فلسفه به عنوان مهارت تفکر انتقادی و اخلاقی باید از مدرسه شروع شود. دانش آموز و دانشجو باید یاد بگیرند ادعاها را بررسی کنند، مقدمات استدلال را بفهمند، مغالطه ها را تشخیص بدهند و معیار داوری را بسنجند.

حفظ محوری و امتحان محوری درست نیست. باید دوباره گفت وگوی سقراطی، مناظره منصفانه، نوشتنِ تأملی، تمرین پرسشگری و سنجش احیا شود. شنیدن دیدگاه مخالف، معلق کردن داوریِ عجولانه و پذیرفتن خطا به همان اندازه سخن گفتن مهم است.

قابلیت مغفول دیگر، گفت وگوی واقعی میان رشته ای است. فلسفه باید با اقتصاد، سیاست گذاری، جامعه شناسی، علوم طبیعی، مهندسی فناوری و پزشکی همکاری کند. موضوعاتی مثل اخلاق هوش مصنوعی، حکمرانی داده، عدالت آموزشی، اخلاق زیستی، سلامت روان، محیط زیست، جنگ، رسانه و هویت نیاز به تحلیل فلسفی دارند. فلسفه کاربردی و فلسفه مضاف باید جدی گرفته شود، البته بدون اینکه تاریخ فلسفه و متن های کلاسیک را کنار بگذاریم. نهادها باید به جای تربیت صرف شارح متن، متفکر تربیت کنند که مسئله را روشن کند، استدلال بسازد و پیامدهای اخلاقی تصمیم ها را بسنجد.

فلسفه باید به نیکوتر زیستن کمک کند؛ یعنی هم خوشی و هم خوبی زندگی. خوشی و خوبی در تعارض نیستند، اما اگر موقتا تعارض پیش آید، خوبی و فضیلت باید جلوتر از لذت های کاذب و کوتاه مدت قرار بگیرد. برای حضور فلسفه در عرصه عمومی، باید کافه های فلسفی، حلقه های مباحثه، پادکست ها، رسانه های جدی، نوشته های قابل فهم و برنامه های آموزشی برای معلمان بیشتر شود. نگارش و سخن گفتن روشن هم باید جزو تربیت فلسفی باشد. آزادی نقد، همکاری نهادی، ترجمه فرهنگی و شجاعت مواجهه با مسئله های واقعی لازم است.

فلسفه زمانی به جریان تصمیم گیری برمی گردد که از دانستن درباره اندیشه ها تبدیل شود به ورزیدن اندیشه. یعنی به جای مقاله سازی صرف، عقل و منش تربیت کند. ضمن اینکه جامعه فلسفی ما نیاز دارد مسائل را بومی کند؛ یعنی فقط مفسر متن های غربی یا فقط تکرارگر میراث کهن نباشد. باید نهادهای آموزشی فلسفه را از تاریخ فلسفه به سمت مسئله شناسی فلسفی بکشانند و فلسفه را در پروژه های بزرگ ملی و تصمیم های کلان اجتماعی و مدیریت فرهنگی وارد کنند. فیلسوف باید دغدغه عدالت داشته باشد؛ درباب عدالت بیندیشد و راه تحقق آن را نشان دهد؛ و تئوری مقاومت در برابر استکبار و سلطه طلبی و راه رهایی از آن را طراحی کند. چهره کریه و پلید گردن کلفتان مستکبر را نشان دهد و با تحلیل و تبیین فلسفی آنها را تحقیر و منکوب کند.

ا یکنا - برخی بزرگ ترین نقد امروز به فلسفه در ایران، انزوا و زبان سخت آن در ارتباط با مردم می دانند. فلسفه در دانشگاه ها و حوزه ها حبس شده و با زبان انتزاعی سخن می گوید، در حالی که روز جهانی فلسفه در یونسکو اساساً برای عمومی سازی اندیشه نقادانه پایه گذاری شده است. به دیدگاه شما چگونه فلسفه را به زبان زندگی و مردمان می شود ترجمه کرد؟

به نظرم فلسفه را می شود و باید به زبان زندگی مردم ترجمه کرد، اما این کار فقط با ساده کردن کلمات انجام نمی شود. انزوای فلسفه فقط از سختی واژه ها نیست؛ ریشه عمیق ترش این است که فلسفه گاهی از تجربه مردم و پرسش هایی که زندگی شان را شکل می دهد دور می شود. اگر فلسفه به مسئله های واقعی زندگی توجه نکند، حتی اگر ساده نویسی هم بکنیم سطحی می شود. فلسفه باید مبانی و مبادی را بکاود اما در مبانی و مبادی توقف نکند و به تجربه های انسانی توجه کند. در مفاهیمی مثل ترس، خشم، بی حوصلگی، کار، سوگ، عشق، پول، حسادت، تنهایی، مرگ، اضطراب، شک و امید تأمل کند.

فلسفه باید از القای یک طرفه به گفت وگو و تمرین بازگردد. ابزارهایی مثل داستان، ادبیات، سینما، نمایش، روایت کوتاه، پادکست، ویدئو، ستون روزنامه، کافه فلسفه و حلقه های گفت وگو می توانند واسطه انتقال فکر باشند. این قالب ها جای استدلال دقیق را نمی گیرند، اما مخاطب را به مسئله نزدیک می کنند. فلسفه باید به میان مردم بیاید، نه اینکه از مردم بخواهد برای فهم فلسفه به دانشگاه و حوزه دعوت شوند. البته عمومی سازی به معنای کم کردن از عمق نیست بلکه منظور حفظ دقت مفهومی و انتقال آن با زبان زنده، ملموس و قابل فهم است.

مردم وقتی با فلسفه آشتی می کنند که ببینند این تفکر کمکشان می کند بفهمند چرا خسته اند، چرا ناامیدند، چرا عصبانی اند، چرا فریب می خورند و چطور می توانند آزادتر و مسئولانه تر زندگی کنند و با پرسش ها مواجه شوند. برای ترجمه فلسفه به زبان زندگی شجاعت هم لازم است. چون بعضی ها می ترسند اگر ساده تر بگویند متهم به سطحی نگری شوند. اما زبان سخت لزوماً علامت عمق نیست. می شود با حفظ دقت منطقی از زبان استعاره، قصه و گفت وگو استفاده کرد.

فلسفه باید به فضای عمومی برگردد: نشست های عمومی، نوشتن به زبان غیرتخصصی در رسانه ها، حضور فعال در رسانه ها برای پاسخ به پرسش های مردم. البته بیان فلسفه به زبان قابل فهم برای مردم آسان نیست و از هرکسی بر نمی آید. فیلسوف متعهد باید هنرش این باشد که مسائل پیچیده را ساده کند، اما بسیاری هنرشان این است که مسائل ساده را پیچده کنند.

ایکنا _ اگز قرار باشد به دانشجو فلسفه و یا پژوهنده ای که در میان انبوه رشته های تحصیلی، فلسفه را انتخاب می کند و عمر خود را به این موضوع معطوف می کند یک اصل عملی و ذهنی برای خرد ورزی و حفظ سلامت عقلانیت پیشنهاد کنید، آن اصل چیست؟

من یک اصل ترکیبی پیشنهاد می کنم: طرح پرسش و شک در پیش فرض ها، نه شک در حقیقت؛ یعنی قبل از اینکه چیزی را باور کنید یا درباره اش حکم بدهید، پیش فرض هایش را در معرض سؤال قرار بدهید، اما در رد یا قبول، شتاب نکنید.

برای آزمودن هر ادعا سه سؤال مطرح کنید. اول اینکه این ادعا بر چه تبیین یا استدلالی تکیه دارد. دوم اینکه معیار درست یا نادرست دانستن آن چیست. سوم اینکه اگر این ادعا درست باشد چه پیامدهای نظری یا عملی دارد. هر مکتب فلسفی پنجره ای به سوی حقیقت است، نه لزوماً تمام حقیقت. پس فلسفه نباید تبدیل به بت یا ایدئولوژی مطلق شود. عقلانیت سالم باید وسعت دید، شفقت، شجاعت پذیرش خطا و توان گفت وگو را بیشتر کند. هر روز باید یک پرسش بنیادین را زنده نگه دارید و نگذارید پاسخ های آماده جامعه، گروه و رسانه آن را بپوشانند. شک روشمند لازم است، اما نه شک بیمارگونه که آدم را از تصمیم گیری دائمی بازمی دارد. بین شنیدن، اندیشیدن و داوری کردن فاصله بینداز. پیش از مصرف نظر دیگران فکر کنید و بین محرک و پاسخ مکث ایجاد کنید. تواضع معرفتی، نقادی و گفتگو بسیار اهمیت دارد. در کنار فلسفه، تأکید می کنم دین، عرفان و علم را هم بخوانند و تجربه کنند تا حدود و نسبت هر کدام روشن تر شود. خردورزی سالم جمع کردن اطلاعات نیست؛ داوری مسئولانه همراه با شفقت و گشودگی است. توصیه پایانی این است که همانطور که مولا فرمود: «کونا للظالم خصما و للمظلوم عونا». دشمن ستمگر و یاور ستمدیده باشید. تفکر و پژوهش باید مقدمه ساختن دنیایی بهتر باشد. مرگ بر تفکر و پژوهشی که توجیه گر ظلم، اشغال، نسل کشی، آوارگی، گرسنگی و درد و رنج مظلومان و یا نسبت به آن بی تفاوت باشد.

ایکنا - پس از سال ها زیستن با مسائل و پرسش های بنیادین، اگر به نقطه آغاز و به سال های جوانی بازگردید، آیا باز هم فلسفه را انتخاب می کنید؟ اگر امکان تجدید این سفر عمر فراهم بود، آیا مجدداً حیات فلسفی را برای زندگی خود برمی گزیدید؟ این انتخاب را مدیون چه گوهری در تفکر فلسفی می دانید که در هیچ رشته و پیشه دیگری نیافتید؟

بله، باز هم فلسفه را انتخاب می کنم؛ فلسفه فقط رشته دانشگاهی یا شغل نیست. فلسفه شیوه ای است برای زندگی در کنار پرسش های نهایی. گوهر فلسفه در آزادی اندیشه، پرسشگری، تفکر سنجشگر و استقلال فکری است. فلسفه آدم را برمی گرداند به بنیادها و وامی دارد بپرسد: چرا این باور را پذیرفته ام؟ حقیقت چیست؟ باور به خدا چه نوع زیستی را اقتضا دارد؟ عدالت چه اقتضایی دارد؟ مرگ چه نسبتی با زندگی دارد؟ آزادی تا کجا ممکن است و مسئولیت من در برابر دیگری چیست؟

همه رشته های علمی ارزشمند و مورد نیاز هستند. اما بسیاری از رشته ها انسان را در یک قلمرو خاص محدود و محصور می کنند، در حالیکه فلسفه امکان مواجهه با کل زندگی و بنیادهای آن را فراهم می کند. این به معنای بی نیازی از علم، دین، عرفان یا هنر نیست. گفت وگو با این حوزه ها می تواند فهم انسان را غنی تر کند. فلسفه اجازه می دهد درباره وجود خدا، معنای زندگی، عدالت، حقیقت و آزادی پرسش مطرح شود، بدون اینکه پاسخ از پیش تحمیل شده باشد. این آزادی گاهی سخت است؛ چون انسان را از پناه پاسخ های آماده محروم می کند. اما همین سختی زمینه زیستن اصیل و مسئولانه را فراهم می کند. فلسفه کمک می کند ریشه باورها را ببینی، در برابر فشار اجتماعی و هیجان جمعی مقاومت کنی و پیش فرض ها را بیازمایی. آزادی فلسفی یعنی رهایی از خودفریبی، تقلید کور و بداهت های بررسی نشده.

فلسفه وقتی ارزش خودش را نشان می دهد که به خدمت زندگی دربیاید، نه اینکه تبدیل شود به سرگرمی ذهنی یا نمایش دانایی. اگر فلسفه فقط به حفظ اصطلاحات و شرح متن ها محدود شود، انسان را از زندگی دور می کند، اما اگر با صداقت معرفتی، اخلاق و تجربه زیسته همراه شود، شیوه بهتر دیدن، سنجیدن و زیستن می شود. فلسفه لزوماً پاسخ نهایی همه مسائل را نمی دهد و اضطراب و ابهام را هم یک باره از بین نمی برد. ارزشش این است که انسان را از زیستن ناآگاهانه بیرون می آورد و توان مواجهه مسئولانه با دشواری ها را بالا می برد.

انتهای پیام

نظرات

captcha