شناخت حقیقت رفتار حضرت زهرا (س)؛ مبنای الگوبرداری در جامعه امروز

حجت الاسلام والمسلمین سیدرضا عمادی، پژوهشگر دینی، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص نحوه الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س) اظهار کرد: حضرت زهرا (س) در کنار رسیدگی به امور منزل، در عرصه های اجتماعی نیز با ایراد خطبه و دفاع از امیرالمؤمنین (ع) حضور داشتند. البته این بدان معنا نیست که همه زنان باید در عرصه اجتماع چنین وظایفی را بر عهده بگیرند؛ چراکه اگرچه صدیقه طاهره (س) الگویی ارزشمند برای زنان هستند، اما در دوران حیات ایشان نیز زنانی توانمند به این امر مبادرت می ورزیدند و وظیفه اصلی زن از نگاه اسلام، خانه داری و تربیت فرزند بوده است.

وی افزود: الگوبرداری از حضرت زهرا (س) را باید با توجه به ساختار شخصیتی، روحیات و ظرفیت های متفاوت زنان مورد بررسی قرار داد. همان طور که برای مردان، متناسب با ویژگی های ذاتی و مسئولیت هایی که بر عهده دارند، نقش هایی مانند تکیه گاه خانواده بودن، تأمین مخارج و مدیریت امور بیرون از منزل تعریف شده است، برای زنان نیز با توجه به ویژگی های روحی و عاطفی و لطافتی که در وجود آنان قرار داده شده، مسئولیت ها و نقش های متناسبی در نظر گرفته شده است.

این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه حضرت زهرا (س) در کنار رسیدگی به امور منزل، در عرصه های اجتماعی، از جمله با ایراد خطبه و دفاع از امیرالمؤمنین (ع)، نیز حضور داشتند، تصریح کرد: بدون تردید، ایشان الگویی ارزشمند برای زنان هستند؛ اما مسئله این است که آیا همه زنان از توانایی و ظرفیت ورود به چنین عرصه هایی برخوردارند؟ آیا در همان دوران، زنان دیگری از خاندان اهل بیت (ع) حضور نداشتند که چنین مسئولیت هایی را بر عهده نگیرند؟ برای نمونه، در واقعه عاشورا، حضرت زینب کبری (س) به ایراد خطبه پرداختند و نقش برجسته ای در عرصه اجتماعی ایفا کردند. این مسئله نشان می دهد که هر فردی متناسب با توانایی ها، ظرفیت ها و شرایط خود می تواند مسئولیتی را بر عهده بگیرد.

عمادی تأکید کرد: بنابراین، نمی توان یک الگوی واحد را بدون در نظر گرفتن تفاوت های فردی و شرایط زندگی برای همه زنان تجویز کرد. همان طور که پزشک برای هر بیمار، با توجه به سن، شرایط جسمی و نوع بیماری، نسخه متفاوتی تجویز می کند، در این زمینه نیز باید تناسب شرایط و توانایی های افراد را در نظر گرفت. البته صرف اینکه حضرت زهرا (س) در عرصه های مختلف حضور داشتند، به این معنا نیست که تمام زنان باید دقیقاً همان مسیر را طی کنند، بلکه هر زنی باید متناسب با ویژگی های روحی و شرایط زندگی خود، نقش و مسئولیتش را ایفا کند.

نقش آفرینی اجتماعی زنان متناسب با شرایط زندگی

وی ادامه داد: البته ممکن است شرایطی پیش بیاید که حضور اجتماعی زن ضرورت پیدا کند. برای مثال، زنی که همسر خود را از دست داده و مسئولیت سرپرستی و تأمین زندگی چند فرزند را بر عهده دارد، ناگزیر است نقش تکیه گاه خانواده را ایفا کند، وارد عرصه فعالیت اجتماعی و اقتصادی شود و از حقوق و منافع فرزندان خود دفاع کند. بنابراین، در چنین شرایطی، حضور اجتماعی و پذیرش مسئولیت های بیشتر برای او ضروری است؛ اما نمی توان همین شرایط را به همه زنان تعمیم داد و از تمام آنان انتظار داشت که به یک شکل عمل کنند. در حالت عادی، تقسیم مسئولیت ها می تواند به این صورت باشد که مرد مسئولیت حمایت، دفاع و تأمین خانواده را بر عهده بگیرد و زن نیز متناسب با جایگاه و توانایی های خود نقش آفرینی کند.

این کارشناس دینی همچنین با تأکید بر اینکه آنچه در آموزه های اسلامی درباره نقش زنان مورد تأکید قرار گرفته، صرفاً خانه داری به معنای انجام امور روزمره منزل نیست، بلکه مسئله اصلی، فرزندپروری و تربیت انسان است، اظهار کرد: فرزندپروری به معنای پرورش انسانی است که در آینده وارد جامعه می شود و مسئولیت اداره و پیشبرد آن را بر عهده می گیرد. اگر در جامعه شخصیتی برجسته و تأثیرگذار ظهور می کند، نباید نقش مادری را که در تربیت و پرورش او سهم داشته است، نادیده گرفت. بنابراین، نباید نقش تربیتی زنان را امری ساده یا کم اهمیت تلقی کرد. مقصود از نقش زن در خانواده، صرفاً انجام کارهایی مانند نظافت و رسیدگی به امور منزل نیست، بلکه بخش مهمی از این نقش به تربیت صحیح فرزندان، انتقال مفاهیم و ارزش های اخلاقی، ایجاد آرامش روانی و فراهم کردن فضای مناسب برای رشد اعضای خانواده مربوط می شود؛ زیرا آرامشی که در خانواده شکل می گیرد، می تواند به محیط های اجتماعی نیز منتقل شود و اگر در خانواده ها آرامش و تعادل وجود داشته باشد، این آرامش در سطح جامعه نیز نمود پیدا می کند.

عمادی با اشاره به اینکه از سوی دیگر، جامعه نیز نیازهایی دارد که گاهی مردان به تنهایی قادر به پاسخ گویی به آن ها نیستند و حضور زنان در برخی عرصه ها ضرورت پیدا می کند، بیان کرد: برای نمونه، در حوزه رسیدگی به مسائل و مشکلات زنان، لازم است خود زنان نیز حضور مؤثر داشته باشند؛ زیرا شناخت دقیق تر مسائل و دغدغه های زنان و برقراری ارتباط مؤثر با آنان، با مشارکت مستقیم زنان امکان پذیرتر است.

وی در بخش دیگری از صحبت های خود، در خصوص جایگاه علمی حضرت زهرا (س) و تأثیر آن بر تربیت امامان معصوم (ع)، تصریح کرد: حضرت زهرا (س) در تمام دوران حیات پیامبر اکرم (ص) در کنار ایشان حضور داشتند و از نزدیک شاهد نزول آیات الهی و تبیین و تفسیر آن ها توسط ایشان بودند. این همراهی علمی و معنوی با پیامبر اکرم (ص)، جایگاهی بسیار ارزشمند برای حضرت زهرا (س) ایجاد می کند؛ چراکه ایشان از نزدیک با معارف قرآن کریم و سنت نبوی آشنایی داشتند.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: به بیان دیگر، حضرت زهرا (س) در کنار شخصیتی حضور داشتند که دریافت کننده وحی الهی و مفسر و تبیین کننده آیات قرآن برای مردم بود و ایشان نه تنها با قرآن کریم، بلکه با سنت پیامبر و شیوه عملی و رفتاری ایشان نیز به صورت مستقیم آشنایی داشتند. از این منظر، شناخت علمی حضرت زهرا (س) اهمیت ویژه ای دارد؛ زیرا ایشان از نزدیک با سرچشمه وحی و معارف نبوی ارتباط داشتند. افزون بر این، باید به ابعاد اخلاقی، اجتماعی و تربیتی شخصیت ایشان نیز توجه کرد؛ ابعادی که پیامبر اکرم (ص) در سیره و رفتار خود به عنوان الگو به نمایش گذاشتند.

تفاوت شرایط تاریخی در الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س)

عمادی با بیان اینکه تردیدی نیست که کنش ها و واکنش های اهل بیت (ع)، به ویژه حضرت زهرا (س)، در بستر جغرافیایی، فرهنگی، اجتماعی و تاریخی خاصی شکل گرفته است، افزود: طبیعی است که با گذشت زمان، فرهنگ جوامع تغییر کند و حتی شرایط جغرافیایی و محیط زندگی انسان ها نیز متفاوت شود. بنابراین، بسیاری از شیوه های رفتاری و ابزارهای مورد استفاده انسان ها متناسب با این تحولات تغییر می کنند و چه بسا تغییر آن ها نیز ضرورت داشته باشد.

وی ادامه داد: بنابراین، گاهی ابزارها و امکانات موجود در هر دوره تاریخی، شکل کنش ها و واکنش های انسان را تعیین می کنند، بدون آنکه ضرورتاً ماهیت و حقیقت آن رفتار تغییر کند. برای مثال، ممکن است امروز برای فرد تشنه ای یک لیوان آب بیاوریم، درحالی که در گذشته آب را در کاسه یا حتی با دست به فرد تشنه می رساندند. ممکن است در شرایطی خاص، مانند حضور در بیابان، ابزار دیگری برای این کار مورد استفاده قرار گیرد. آنچه در همه این موقعیت ها ثابت است، احساس دلسوزی، توجه به نیاز دیگری و تلاش برای رفع تشنگی اوست. پس شکل و ابزار رفتار تغییر می کند، اما اصل انسان دوستی و خیررسانی ثابت می ماند.

این کارشناس دینی با اشاره به اینکه در بررسی سیره حضرت زهرا (س) نیز می توان از همین زاویه به موضوع نگریست، گفت: برای نمونه، در برخی نقل های تاریخی آمده است که زنی جوان برای طرح پرسش های علمی نزد حضرت می آید و از طرف مادربزرگ سالخورده خود مأموریت دارد که پاسخ پرسش های او را دریافت کند؛ زیرا مادربزرگ به دلیل کهولت سن، امکان مراجعه مستقیم نداشته است.

این گزارش نشان می دهد که حضرت زهرا (س) در جایگاه یک مرجع علمی و دینی، مورد مراجعه مردم قرار می گرفتند و به دلیل آشنایی با معارف الهی و برخورداری از جایگاه علمی و معنوی، مردم ایشان را پناهگاهی برای دریافت پاسخ های علمی و عملی می دانستند.

عمادی ادامه داد: در ادامه این حکایت، زن جوان پس از مطرح کردن چند پرسش و دریافت پاسخ های حضرت، به دلیل تعدد سؤالات احساس شرمندگی می کند و از ادامه پرسش ها خودداری می ورزد؛ اما حضرت او را تشویق می کنند که پرسش های بیشتری مطرح کند و با بیان مثالی درباره پاداش و اجر الهی، اشتیاق خود را به پاسخ گویی و رفع نیاز علمی دیگران نشان می دهند. به نظر می رسد یکی از مهم ترین پیام های این رفتار، اهتمام حضرت به خیررسانی به دیگران، مسئولیت پذیری علمی و اشتیاق به انتقال دانش است؛ چراکه حضرت نه تنها از مراجعه مردم و طرح پرسش های متعدد خسته نمی شوند، بلکه پاسخ گویی به نیازهای علمی آنان را فرصتی ارزشمند برای کسب پاداش الهی می دانند.

وی با تأکید بر اینکه اکنون اگر بخواهیم همین سیره را در جامعه امروز پیاده کنیم، لزوماً نباید همان شکل ارتباطی گذشته را تکرار کنیم، گفت: در گذشته، افراد برای دریافت پاسخ به منزل حضرت مراجعه می کردند؛ اما امروز ممکن است پرسش های خود را از طریق پیام رسان ها، تماس تلفنی، شبکه های اجتماعی یا سایر ابزارهای ارتباطی مطرح کنند. بنابراین، فردی که از حضرت زهرا (س) الگو می گیرد و از دانش و تخصصی برخوردار است، باید با همان روحیه مسئولیت پذیری، دلسوزی و اشتیاق، دانش خود را در اختیار دیگران قرار دهد. در اینجا ابزار ارتباطی، زبان و شیوه انتقال پیام ممکن است تغییر کند؛ در یک جامعه زبان فارسی رایج باشد و در جامعه ای دیگر زبان انگلیسی یا زبان دیگری، اما اصل توجه به نیاز علمی مردم و تلاش برای پاسخ گویی به آنان ثابت است.

این پژوهشگر دینی با تأکید بر اینکه الگوگیری از سیره حضرت زهرا (س) بیش از آنکه مبنای ظاهری داشته باشد، مبتنی بر محتوا و حقیقت رفتار ایشان است، اظهار کرد: بنابراین، ما باید محتوای سیره ایشان را درک کنیم. برای مثال، در موضوعاتی مانند بخشش، گذشت، مغفرت، ظلم ستیزی و دفاع از حق، باید منطق و حقیقت رفتار حضرت را بشناسیم و آن را متناسب با شرایط جامعه امروز محقق کنیم. برای روشن تر شدن این موضوع، می توان به یکی از مقاطع مهم زندگی حضرت زهرا (س) اشاره کرد؛ چراکه پس از خانه نشین شدن امیرالمؤمنین (ع)، حضرت زهرا (س) در دفاع از حق و بیان مواضع خود در عرصه اجتماعی حضور پیدا می کنند و در برابر کاروان ها و مردم به روشنگری و تبیین مسائل می پردازند. اما طبیعی است که اگر امروز فردی بخواهد از یک مظلوم دفاع کند یا در برابر ظلم موضع بگیرد، لزوماً نمی تواند همان شیوه تاریخی را به کار بگیرد؛ زیرا شرایط اجتماعی و امکانات ارتباطی تغییر کرده است.

عمادی در پایان گفت: ممکن است امروز این دفاع از طریق نگارش مقاله، فعالیت رسانه ای، روشنگری عمومی، حمایت از نیروهای نظامی کشور در چارچوب وظایف و مسئولیت های اجتماعی یا سایر شیوه های متناسب با شرایط روز صورت بگیرد. بنابراین، آنچه اهمیت دارد، شناخت منطق دفاع از حق و مقابله با ظلم است، نه تکرار عین صورت تاریخی کنش های حضرت.

انتهای پیام