مهاجرنیا: نقد آگاهانه و منصفانه، ضرورتی برای تقویت سرمایه اجتماعی است

به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام والمسلمین محسن مهاجرنیا صبح پنجشنبه در دوازدهمین جلسه از شانزدهمین دوره سلسله کرسی های آزاداندیشی با موضوع عقلانیت دینی؛ از اندیشه تا حکمرانی، به بررسی جایگاه نقد و انتقاد در منظومه فکری اسلام پرداخت و بر ضرورت فاصله گرفتن از رویکردهای تخریبی و حرکت به سمت عقلانیت انتقادی اصلاح محور تأکید کرد.

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در تبیین مبانی عقلانیت انتقادی اظهار کرد: افراد در مواجهه با شرایط موجود جامعه و نظام سیاسی، معمولاً سه نوع واکنش از خود نشان می دهند که شامل حمایت و تأیید، انتقاد و مخالفت یا سکوت و بی طرفی است.

وی افزود: هیچ یک از این شیوه های مواجهه را نمی توان بدون در نظر گرفتن شرایط و مقتضیات اجتماعی، به طور مطلق عقلانی یا غیرعقلانی دانست، بلکه نوع واکنش و انگیزه ها و پیامدهای آن در ارزیابی عقلانیت هر کنش اهمیت دارد.

مهاجرنیا با اشاره به جایگاه تکلیف مداری در منطق دینی نقد تصریح کرد: انتقاد در چارچوب آموزه های اسلامی باید مستند به حجت شرعی و احساس مسئولیت دینی باشد و نمی توان هرگونه مخالفت با یک رفتار، تصمیم یا اندیشه را اقدامی موجه و قابل دفاع تلقی کرد.

انتقاد باید به اصلاح منتهی شود

این استاد حوزه و دانشگاه، امر به معروف و نهی از منکر را از مبانی شرعی انتقاد دانست و گفت: اجرای این فریضه مستلزم رعایت شرایطی همچون شناخت و احراز منکر، احتمال تأثیرگذاری و اطمینان از نبود پیامدهای منفی و مفسده آمیز است.

وی خاطرنشان کرد: فردی که در جایگاه منتقد قرار می گیرد، باید پیش از هرگونه موضع گیری، شناخت کافی از موضوع، شرایط حاکم بر آن و نتایج احتمالی اقدام خود داشته باشد، زیرا انتقاد بدون آگاهی و ارزیابی پیامدها نمی تواند با منطق عقلانیت دینی سازگار باشد.

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر با تفکیک میان نقد سازنده و رفتارهای تخریبی بیان کرد: هدف از انتقاد دینی، تخریب شخصیت افراد، تسویه حساب های سیاسی و جناحی یا تضعیف بنیان های اجتماعی نیست، بلکه باید اصلاح رفتارها، بازنگری در رویه ها، رفع آسیب ها و کمک به افزایش کارآمدی جامعه را دنبال کند.

مهاجرنیا تأکید کرد: ارزش انتقاد به صرف بیان مخالفت نیست، بلکه باید دید این اقدام تا چه اندازه در شناسایی مشکلات و ارائه مسیر اصلاحی مؤثر است، چراکه نقدی که تنها به تخریب و سیاه نمایی منتهی شود، از هدف اصلی خود فاصله گرفته است.

سیزده اصل برای نقد مسئولانه تبیین شد

وی در ادامه با تشریح شاخص های عقلانیت انتقادی، سیزده اصل را به عنوان چارچوبی برای شکل گیری فرهنگ نقد اصلاح گرانه برشمرد و نخستین اصل را برخورداری از رویکرد سازنده عنوان کرد.

این استاد حوزه و دانشگاه توضیح داد: منتقد باید پیش از ورود به عرصه نقد، هدف خود را به روشنی مشخص کند و بداند که قرار است کدام مشکل را برطرف کند، زیرا صرف انتقاد کردن به تنهایی دستاورد محسوب نمی شود و اهمیت اصلی در انتخاب موضوع درست و شیوه متناسب با مسئله است.

وی تعهد و دلسوزی را دومین اصل دانست و افزود: کسی که از موضع انتقاد سخن می گوید، باید نسبت به سرنوشت جامعه احساس مسئولیت داشته باشد و پیش از انتخاب شیوه مواجهه، ابعاد موضوع را بررسی کند، چراکه گاهی بیان مستقیم انتقاد نه تنها به اصلاح منجر نمی شود، بلکه می تواند نتیجه ای معکوس به دنبال داشته باشد.

مهاجرنیا حق طلبی و حقیقت جویی را سومین مؤلفه معرفی کرد و گفت: انتقاد نباید پوششی برای مچ گیری، تعصبات جناحی یا تخریب جریان های رقیب باشد، بلکه باید بر مبنای کشف حقیقت، عدالت خواهی و مقابله با ظلم شکل بگیرد.

وی با اشاره به چهارمین اصل، یعنی اصلاح گری، خاطرنشان کرد: فلسفه اصلی نقد در آموزه های دینی، برطرف کردن نارسایی ها و اصلاح وضعیت موجود است و منتقد باید همانند پزشکی که برای درمان بیمار تلاش می کند، ابتدا مشکل را به درستی تشخیص دهد و سپس برای رفع آن راهکار مناسب ارائه کند.

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، فروتنی و خودنگری را پنجمین اصل عقلانیت انتقادی برشمرد و اظهار کرد: فرد منتقد نباید خود را مصون از خطا بداند یا در جایگاهی قرار دهد که گویی تنها دیگران نیازمند اصلاح هستند، بلکه باید همان گونه که رفتار و عملکرد دیگران را ارزیابی می کند، آمادگی پذیرش نقد درباره خود را نیز داشته باشد.

نقد باید با شفافیت و آگاهی همراه باشد

مهاجرنیا شفافیت و پاسخگویی را ششمین اصل مورد تأکید در فرهنگ انتقاد دانست و افزود: منتقد باید مواضع و ادعاهای خود را به صورت روشن بیان کند و در برابر آثار و پیامدهای سخنان و رفتارهایش نیز مسئولیت پذیر باشد.

وی آگاهی بخشی را هفتمین اصل معرفی کرد و گفت: در منطق امر به معروف و نهی از منکر، صرف تذکر دادن کافی نیست، بلکه باید شرایطی فراهم شود که مخاطب نسبت به موضوع شناخت پیدا کند و زمینه لازم برای اصلاح رفتار در او شکل بگیرد.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت صیانت از انسجام اجتماعی، وحدت سازی و همبستگی را هشتمین اصل عقلانیت انتقادی عنوان کرد و اظهار داشت: انتقاد نباید به عاملی برای گسترش اختلافات و ایجاد شکاف در جامعه تبدیل شود.

وی ادامه داد: چنانچه شیوه ای از انتقاد به جای برطرف کردن یک آسیب، زمینه بروز مشکل و منکری بزرگ تر را فراهم کند، نمی توان آن را منطبق با منطق عقلانیت دینی دانست، از این رو توجه به آثار اجتماعی و پیامدهای هر اقدام انتقادی ضرورت دارد.

مهاجرنیا مسئولیت پذیری و مشارکت جویی را نهمین اصل برشمرد و تصریح کرد: انتقاد باید زمینه ساز مشارکت عمومی در اصلاح جامعه و گسترش فرهنگ مسئولیت پذیری باشد، به گونه ای که منتقد تنها به بیان یک ایراد بسنده نکند، بلکه شیوه ای از رفتار و مواجهه را ارائه دهد که قابلیت الگوبرداری داشته باشد.

وی برای تبیین این موضوع به روایت وضو گرفتن امام حسن و امام حسین(ع) در حضور فردی اشاره کرد که وضوی صحیح را نمی دانست و افزود: آن دو امام با انتخاب روشی غیرمستقیم و اخلاقی، بدون مواجهه تحقیرآمیز با آن فرد، زمینه آگاهی و اصلاح اشتباه او را فراهم کردند.

امید و واقع بینی در مسیر اصلاح ضروری است

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر، امیدبخشی و اعتمادآفرینی را دهمین اصل دانست و خاطرنشان کرد: وجود مشکلات و ناکامی ها نباید به معنای بسته شدن مسیر اصلاح و از بین رفتن امید به آینده تلقی شود.

وی افزود: در کنار شناسایی ضعف ها و آسیب ها، باید ظرفیت های موجود، دستاوردها و تجربه های موفق نیز مورد توجه قرار گیرد تا با تقویت امید اجتماعی، زمینه مشارکت مردم در بهبود شرایط فراهم شود.

مهاجرنیا یازدهمین اصل را زمینه مندی و زمان آگاهی عنوان کرد و گفت: نقد و انتقاد نمی تواند بدون توجه به شرایط واقعی جامعه و به صورت انتزاعی انجام شود، بلکه منتقد باید اقتضائات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی هر موقعیت را بشناسد و متناسب با آن موضع گیری کند.

وی در تشریح دوازدهمین اصل، بر ضرورت روشمندی انتقاد بر پایه منطق، استدلال و شواهد تأکید کرد و اظهار داشت: طرح انتقاد بدون سند و مدرک و تکیه بر شایعات یا اطلاعات تأییدنشده منتشرشده در فضای مجازی، با مبانی عقلانیت دینی همخوانی ندارد.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به ضرورت رعایت انصاف در ارزیابی عملکرد اشخاص و جریان ها تصریح کرد: نسبت دادن اتهام به افراد و گروه ها نیازمند دلیل و حجت معتبر است و نمی توان بر اساس شنیده ها و داده های غیرمستند درباره دیگران قضاوت کرد.

وی در تبیین آخرین اصل، اقتدا به اسلام ناب را مبنای نهایی عقلانیت انتقادی دانست و تأکید کرد: تمامی ضوابط و شیوه های انتقاد و اجرای امر به معروف و نهی از منکر باید در چارچوب مبانی اسلام ناب و با توجه به اصول توحید، امامت و کرامت انسانی مورد توجه قرار گیرد.

مهاجرنیا افزود: امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین به شمار می روند و نحوه اجرا و فهم این فرایض باید در راستای تقویت مبانی اعتقادی و نظام امامت باشد، نه آنکه به ابزاری برای تضعیف این مبانی تبدیل شود.

جامعه به فرهنگ نقد منصفانه نیاز دارد

رئیس اندیشکده مطالعات انقلاب اسلامی طلوع مهر در جمع بندی مباحث خود با اشاره به ضرورت بازنگری در شیوه های انتقاد در عرصه عمومی اظهار کرد: رواج برخی رویکردهای تخریبی و سیاه نمایانه در فضای سیاسی و اجتماعی، ضرورت تبیین مرز میان نقد اصلاح گرانه و رفتارهای آسیب زا را دوچندان کرده است.

وی خاطرنشان کرد: جامعه امروز بیش از هر زمان به عقلانیت انتقادی نیاز دارد؛ رویکردی که در آن انتقاد بر پایه آگاهی، تعهد، واقع بینی، انصاف و مسئولیت پذیری شکل بگیرد و از تعصب و هیجان زدگی فاصله داشته باشد.

مهاجرنیا تأکید کرد: نقد زمانی می تواند در مسیر تحقق اهداف دینی و اجتماعی قرار گیرد که به اصلاح امور، افزایش کارآمدی، تقویت اعتماد عمومی و تحکیم همبستگی اجتماعی کمک کند و به جای ایجاد اختلاف و تخریب، ظرفیت های جامعه را برای رفع مشکلات و حرکت در مسیر بهبود شرایط به کار گیرد.