حضرت زهرا(س) را فراتر از نقش مادری و همسری بشناسیم

حضرت فاطمه زهرا(س) از برجسته ترین الگوهای زن مسلمان در تاریخ اسلام هستند؛ شخصیتی که سیره ایشان جلوه ای از پیوند ایمان، معرفت، اخلاق، مسئولیت خانوادگی و حضور آگاهانه در عرصه اجتماع است. نقش آن حضرت در تربیت فرزندانی همچون امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س)، در کنار مواضع روشنگرانه و دفاع از حق، نشان می دهد که الگوی فاطمی را نمی توان به نقش مادری و همسری محدود کرد.

حضرت فاطمه زهرا(س) از برجسته ترین الگوهای زن مسلمان در تاریخ اسلام هستند؛ شخصیتی که سیره ایشان جلوه ای از پیوند ایمان، معرفت، اخلاق، مسئولیت خانوادگی و حضور آگاهانه در عرصه اجتماع است. نقش آن حضرت در تربیت فرزندانی همچون امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و حضرت زینب(س)، در کنار مواضع روشنگرانه و دفاع از حق، نشان می دهد که الگوی فاطمی را نمی توان به نقش مادری و همسری محدود کرد.

با وجود جایگاه ممتاز حضرت زهرا(س) در عرصه های علمی، عبادی، خانوادگی و اجتماعی، گاهی در معرفی شخصیت ایشان برخی ابعاد برجسته تر می شوند و وجوه دیگر کمتر مورد توجه قرار می گیرند؛ در حالی که بازخوانی جامع سیره فاطمی می تواند ضمن ارائه الگویی برای تربیت نسل آگاه و مسئولیت پذیر، زمینه شناخت جایگاه زن در عرصه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی را نیز فراهم کند.

خبرنگار ایکنا به مناسبت ایام فاطمیه در گفت وگو با معصومه ظهیری استاد حوزه علمیه خواهران، به بررسی ابعاد تربیتی و اجتماعی سیره حضرت زهرا(س)، نقش ایشان در پرورش نسل و ضرورت پرهیز از تقلیل شخصیت آن حضرت به نقش های خانوادگی پرداخته است.مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانیم:

ایکنا - با توجه به جایگاه تربیتی حضرت زهرا(س)، مهم ترین اصول و ابعاد تربیت فرزند در سیره ایشان چه بود و این الگوی تربیتی چگونه در پرورش شخصیت فرزندانشان جلوه پیدا می کرد؟

در نگاه اسلامی، مادری تنها به تأمین نیازهای جسمانی فرزند محدود نمی شود؛ بلکه پرورش ایمان، اخلاق، عقلانیت، هویت، عواطف و مسئولیت اجتماعی را نیز در بر می گیرد؛ حضرت زهرا(س) در جایگاه دختر پیامبر اکرم(ص)، همسر امام علی(ع) و مادر امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت ام کلثوم(س)، در محیطی زندگی می کردند که قرآن، تعالیم پیامبر(ص)، عبادت، ساده زیستی و مسئولیت پذیری اجتماعی در آن جایگاهی محوری داشت.

بیشتر بخوانید:

حیای فاطمی؛ از مراقبت در محضر خدا تا حفظ حریم عفاف خطبه فدکیه منشوری برای آسیب شناسی جامعه اسلامی است + فیلم  بازخوانی سیره فاطمی؛ خط بطلان بر دوگانه تحجر و تجدد   خانواده، مدرسه و دانشگاه؛ ارکان انتقال معارف فاطمی به نسل جدید + فیلم 

قرآن کریم در آیه 6 سوره تحریم می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَیْهَا مَلَائِکَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا یَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ؛ ای کسانی که ایمان آورده‏ اید خودتان و کسانتان را از آتشی که سوخت آن مردم و سنگ هاست‏ حفظ کنید بر آن [آتش] فرشتگانی خشن [و] سختگیر [گمارده شده] اند از آنچه خدا به آنان دستور داده سرپیچی نمی کنند و آنچه را که مامورند انجام می‏ دهند.»

در نگاه اسلامی، مادری تنها به تأمین نیازهای جسمانی فرزند محدود نمی شود؛ بلکه پرورش ایمان، اخلاق، عقلانیت، هویت، عواطف و مسئولیت اجتماعی را نیز در بر می گیرد.حضرت زهرا(س) در جایگاه دختر پیامبر اکرم(ص)، همسر امام علی(ع) و مادر امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، حضرت زینب(س) و حضرت ام کلثوم(س)، در محیطی زندگی می کردند که قرآن، تعالیم پیامبر(ص)، عبادت، ساده زیستی و مسئولیت پذیری اجتماعی در آن جایگاهی محوری داشت.

قرآن کریم در آیه 6 سوره تحریم می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، خود و خانواده خویش را از آتش حفظ کنید.» این آیه، مسئولیت تربیتی خانواده را بیان می کند. البته آیه مستقیماً درباره شیوه تربیت فرزندان حضرت زهرا(س) نیست؛ بلکه مبنایی قرآنی برای تحلیل مسئولیت والدین در تربیت دینی به شمار می رود.

ایکنا - مهم ترین مؤلفه ها و ویژگی های الگوی تربیتی در خانواده حضرت زهرا(س) چه بود و این الگو چگونه در تربیت اخلاقی، معنوی، عاطفی و اجتماعی فرزندان ایشان نمود پیدا می کرد؟

یکی از ابعاد مهم تربیت در خانواده حضرت زهرا(س)، پیوند زندگی روزمره با ایمان، عبادت و یاد خدا بود. در فرهنگ تربیتی اسلامی، توحید صرفاً یک مفهوم ذهنی نیست؛ بلکه باید در انتخاب ها، روابط، مسئولیت پذیری و شیوه مواجهه با دشواری ها ظهور پیدا کند. برای مثال، وقتی فرزند در محیط خانواده مشاهده می کند که والدین در تصمیم های خود به عدالت، صداقت و رضایت الهی توجه دارند، ارزش های دینی از سطح گفتار به سطح رفتار منتقل می شوند.

ازاین رو، می توان فضای تربیتی خانواده حضرت زهرا(س) را در چارچوب الگوی انتقال عملی ایمان تحلیل کرد؛ هرچند جزئیات روزمره تربیت هر یک از فرزندان در منابع تاریخی به صورت کامل ثبت نشده است.

یکی دیگر از ابعاد، تربیت اخلاقی و پرورش روحیه ایثار است. در آیات 7 تا 9 سوره انسان، از وفای به نذر، بیم از روز جزا و اطعام نیازمندان، یتیمان و اسیران سخن گفته شده است: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا؛ و به [پاس] دوستی [خدا] بینوا و یتیم و اسیر را خوراک می‏ دادند.»

در تفسیر شیعی، این آیات با ماجرای ایثار و اطعام در خاندان امام علی(ع) و حضرت زهرا(س) مرتبط دانسته شده اند. گزارش مشهور مربوط به نذر و اطعام در تفاسیر و منابع روایی نقل شده است؛ البته جزئیات روایت و طرق نقل آن باید در پژوهش تخصصی بررسی شود. این گزارش، در مقام تربیت، بر چند ارزش تأکید دارد. توجه به نیاز دیگران، حتی در شرایط محدودیت شخصی مقدم دانستن ارزش های اخلاقی بر راحت طلبی؛ پیوند عبادت با خدمت به انسان ها و تربیت فرزند در محیطی که بخشندگی و مسئولیت اجتماعی در آن ارزش محسوب می شود.

بنابراین، تربیت دینی را نمی توان تنها به آموزش احکام و توصیه های زبانی محدود کرد؛ منش والدین و رفتار آنان با نیازمندان نیز بخشی از فرایند تربیت است. یکی از درس های مهم سیره حضرت زهرا(س)، پیوند میان معنویت و مسئولیت اجتماعی است. حضرت زهرا(س) پس از رحلت پیامبر(ص)، در شرایطی که درباره مسائل مهم جامعه اسلامی اختلاف پدید آمده بود، موضع خود را بیان کردند و برای آن استدلال آوردند. این رفتار می تواند در تحلیل تربیت فرزندان، الگویی از شجاعت اخلاقی، استقلال فکری و پایبندی به حق باشد.

امام حسن(ع) و امام حسین(ع) نیز در زندگی خود با شرایط دشوار و تصمیم های مهم اجتماعی و سیاسی مواجه شدند. برای نمونه، صلح امام حسن(ع) و قیام امام حسین(ع) در شرایط تاریخی متفاوتی شکل گرفتند؛ اما در هر دو، بررسی نسبت میان حفظ دین، مسئولیت اجتماعی و شرایط واقعی جامعه اهمیت دارد.

در اینجا باید از یک ساده سازی پرهیز کرد، نمی توان گفت تمام تصمیم های تاریخی امامان صرفاً نتیجه تربیت مادری بوده است. شخصیت آنان در چارچوب اعتقادی شیعه، افزون بر محیط خانوادگی، با مقام امامت و هدایت الهی نیز مرتبط است. از منظر تربیتی، آنچه قابل استفاده است، نقش محیط خانواده در پرورش ارزش هایی چون حق طلبی، صبر، عدالت و مسئولیت پذیری است.

یکی دیگر از ابعاد مهم دیگر تربیت عاطفی و ایجاد پیوند امن خانوادگی است. در گزارش های مربوط به زندگی اهل بیت(ع)، محبت متقابل، احترام و پیوند عاطفی میان اعضای خانواده جایگاهی برجسته دارد.

از منظر روان شناسی تربیتی نیز، محبت پایدار، احساس امنیت، شنیده شدن و احترام به شخصیت فرزند از عوامل مهم رشد عاطفی و اجتماعی او هستند. البته نباید مفاهیم جدید روان شناسی را بدون توضیح به منابع تاریخی نسبت داد؛ بلکه می توان میان برخی ارزش های تربیتی مورد تأکید در سنت اسلامی و یافته های علمی معاصر ارتباط برقرار کرد.

بر این اساس، درسی که خانواده های امروز می توانند از سیره حضرت زهرا(س) بگیرند، این است که تربیت دینی و اخلاقی در محیطی ثمربخش تر خواهد بود که در آن محبت با مسئولیت، انضباط با احترام و هدایت با گفت وگو همراه باشد.

بعد دیگر، تربیت دختران و پسران برای ایفای نقش های متفاوت و مسئولانه است. تربیت فرزندان حضرت زهرا(س) تنها در شخصیت امام حسن(ع) و امام حسین(ع) خلاصه نمی شود. حضرت زینب(س) نیز در تاریخ اسلام، نمونه ای برجسته از دانش، صبر، خطابه و مسئولیت اجتماعی است. حضور حضرت زینب(س) در حوادث پس از عاشورا و سخنان ایشان در کوفه و شام، نشان دهنده توانایی در تبیین حقیقت و حفظ پیام نهضت حسینی است.

این واقعیت در مباحث مربوط به تربیت دختران اهمیت دارد. پرورش دینی دختر نباید صرفاً به آمادگی برای ایفای نقش های خانوادگی محدود شود؛ بلکه باید دانش، قدرت تحلیل، شجاعت اخلاقی، توانایی بیان و مسئولیت پذیری اجتماعی را نیز در بر گیرد. همین اصل درباره پسران نیز صادق است؛ آنان نیز باید در کنار کسب دانش و مهارت های اجتماعی، مسئولیت خانوادگی، رعایت حقوق دیگران و تعهد اخلاقی را بیاموزند. نقش مادری حضرت زهرا(س) را باید در پیوند میان ایمان، اخلاق، محبت، تربیت اجتماعی و انتقال ارزش ها به نسل آینده بررسی کرد؛ نه به صورت عاملی که به تنهایی تمام ابعاد شخصیت فرزندان را توضیح می دهد.

ایکنا - چه عواملی موجب شده است برخی ابعاد شخصیتی حضرت زهرا(س)، به ویژه وجوه علمی، معرفتی و اجتماعی ایشان، کمتر مورد توجه قرار گیرد و تصویری محدود به نقش های خانوادگی از آن حضرت ارائه شود؟

خانه داری و همسرداری در نگاه اسلامی، مسئولیت هایی ارزشمند و دارای آثار فردی و اجتماعی هستند. بنابراین، خطا در این نیست که حضرت زهرا(س) را الگویی برجسته برای همسرداری و مادری بدانیم؛ خطا زمانی شکل می گیرد که این ابعاد را تمام شخصیت ایشان تلقی کنیم و نقش علمی، عبادی، تربیتی، اجتماعی و روشنگرانه ایشان را نادیده بگیریم.

مسئله اصلی، تقابل میان خانه داری و فعالیت علمی نیست؛ بلکه تقلیل شخصیت زن به یک نقش و حذف دیگر ابعاد هویت اوست. سیره حضرت زهرا(س) نشان می دهد که مسئولیت خانوادگی و حضور آگاهانه در عرصه عمومی، لزوماً در برابر یکدیگر قرار ندارند.

در برخی برداشت های فرهنگی، ارزش زن عمدتاً با نقش همسری و مادری سنجیده می شود. این برداشت ممکن است از عوامل مختلفی تأثیر بگیرد که شامل سنت های اجتماعی، تقسیم کار تاریخی در خانواده، برداشت های محدود از متون دینی یا غلبه برخی الگوهای فرهنگی است.

اما باید میان ارزش گذاری بر خانواده و محدود کردن هویت زن تفاوت گذاشت. خانواده در اندیشه اسلامی جایگاهی بنیادین دارد؛ با این حال، از این اصل نمی توان نتیجه گرفت که زن از حق آموزش، تفکر، بیان دیدگاه، مشارکت اجتماعی یا دفاع از حق برخوردار نیست.

برای بررسی این موضوع، آیه 35 سوره احزاب اهمیت دارد. در این آیه، زنان و مردان مؤمن، صادق، شکیبا، فروتن، انفاق کننده و یادکننده خدا در کنار یکدیگر ذکر شده اند و برای آنان وعده آمرزش و پاداش بزرگ الهی آمده است. این آیه، مسئولیت اخلاقی و معنوی را به زن یا مرد بودن محدود نمی کند.

در فرهنگ عمومی، حضرت زهرا(س) بیشتر در مناسبت های سوگواری و در قالب روایت های عاطفی معرفی می شوند. این جنبه از یادکرد ایشان به خودی خود نادرست نیست؛ زیرا محبت و سوگواری بخشی از فرهنگ دینی شیعه است. مشکل زمانی پدید می آید که تصویر عاطفی، جایگزین شناخت علمی و تاریخی شود. برای مثال، اگر مخاطب بارها درباره مظلومیت ایشان شنیده باشد، اما خطبه فدکیه، استدلال های قرآنی، موضع گیری های اجتماعی و شیوه احتجاج ایشان را نشناسد، ممکن است با تصویری ناقص از شخصیت حضرت مواجه شود.

خطبه فدکیه از این جهت اهمیت دارد که نشان می دهد سخن حضرت تنها بیان رنج شخصی نیست؛ بلکه حاوی مباحثی درباره توحید، نبوت، فلسفه احکام، مسئولیت جامعه و حقوق مطرح شده در اختلاف فدک است. بنابراین، اصلاح این تصویر مستلزم حذف جنبه عاطفی نیست؛ بلکه باید میان محبت، معرفت، تحلیل تاریخی و شناخت علمی توازن برقرار کرد.

اگر در برنامه های آموزشی فقط بر فضائل اخلاقی و خانوادگی زنان برجسته تأکید شود، اما آثار علمی، خطابه ها، روایت ها و کنش های اجتماعی آنان به صورت مستقل بررسی نشود، نسل جدید فرصت کمتری برای شناخت جامع این شخصیت ها خواهد داشت.

برای نمونه، درباره حضرت زهرا(س) می توان این موضوعات زیر را به صورت مستقل آموزش داد، مبانی توحیدی و اعتقادی در خطبه فدکیه؛ روش استناد به قرآن در احتجاج؛ جایگاه عدالت و حقوق در اندیشه دینی؛ رابطه ولایت مداری و مسئولیت اجتماعی؛ نقش زن در انتقال دانش و تربیت نسل و نسبت میان عفاف، کرامت انسانی و حضور اجتماعی.

چنین رویکردی کمک می کند حضرت زهرا(س) نه فقط در موضوع بزرگداشت، بلکه در موضوع مطالعه، آموزش و الگوبرداری روشمند باشند. گاهی از برخی آموزه های مربوط به حیا، عفاف و رعایت حدود شرعی، این نتیجه گرفته می شود که زن شایسته باید از هرگونه حضور عمومی و بیان دیدگاه اجتماعی دوری کند؛ این نتیجه گیری با شواهدی از سیره حضرت زهرا(س) سازگار نیست. ایشان در عین پایبندی به ارزش های عفاف و حریم های دینی، در موقعیت های مهم اجتماعی و سیاسی سخن گفتند و از دیدگاه خود دفاع کردند.

بنابراین، در تحلیل سیره حضرت باید میان دو موضوع عفاف و رعایت ضوابط اخلاقی و شرعی در حضور اجتماعی و محدود کردن ناموجه زن از علم آموزی، سخن گفتن، مطالبه حق و ایفای مسئولیت اجتماعی تفکیک قائل شد. این دو یکسان نیستند. می توان از عفاف دفاع کرد و هم زمان، دانش، توانایی استدلال و مشارکت مسئولانه زنان را به رسمیت شناخت.

در برداشتی جامع از سیره حضرت زهرا(س)، دست کم پنج بُعد باید در کنار یکدیگر دیده شوند. نخست بُعد علمی و معرفتی که شامل فهم دینی، استناد به قرآن، بیان استدلالی و تبیین حق است. دوم بُعد خانوادگی و تربیتی که شامل همسرداری، مادری، انتقال ارزش ها و پرورش نسل مسئول است، سوم بعد حقوقی و عدالت خواهانه که شامل دفاع از حقوق مطرح شده، استدلال و اعتراض به آنچه از نگاه ایشان خلاف حق بود، چهارم بعد اجتماعی و مسئولیت پذیری شامل حضور در موقعیت های حساس جامعه و توجه به سرنوشت امت اسلامی، پنجم بعد عبادی و معنوی شاما ایمان، عبادت، اخلاص و پیوند زندگی با مسئولیت در برابر خداوند است.

این ابعاد در کنار یکدیگر، تصویر کامل تری از شخصیت حضرت زهرا(س) ارائه می کنند. اگر تنها به برخی از این ویژگی ها توجه شود و ابعاد دیگر نادیده گرفته شوند، شناخت ما از شخصیت ایشان ناقص خواهد بود. برای اصلاح این نگاه، لازم است برنامه های آموزشی و فرهنگی به جای تمرکز صرف بر بیان فضائل، به معرفی مستند و همه جانبه سیره حضرت بپردازند.

برای این منظور، چند اقدام می تواند مؤثر باشد:

نخست، تهیه محتوای علمی درباره خطبه فدکیه و بررسی جداگانه مباحث اعتقادی، حقوقی، اجتماعی و تربیتی آن، همراه با ذکر منابع معتبر.

دوم، آموزش شیوه استدلال و دفاع حضرت از حق، از طریق آشنایی با روش استناد ایشان به قرآن، بررسی ادعاها، شناخت مغالطه ها و گفت وگوی منطقی و اخلاقی.

سوم، معرفی الگوی جامع زن مسلمان با توجه هم زمان به ابعاد علمی، خانوادگی، معنوی و اجتماعی، بدون آنکه این ابعاد در تقابل با یکدیگر قرار گیرند.

چهارم، تولید محتوای متناسب با نیاز و علاقه نسل جوان، مانند درس گفتار، پادکست، نشست های پرسش وپاسخ و مطالب کوتاه و مستند، همراه با معرفی منابع معتبر.

پنجم، توانمندسازی مبلغان و مربیان از طریق آموزش شیوه تشخیص روایت های معتبر، گزارش های تاریخی، برداشت های تفسیری و تحلیل های امروزی، تا بتوانند مطالب را با دقت بیشتری به مخاطبان منتقل کنند.

ششم، توجه به شرایط و نیازهای زندگی امروز و استخراج پیام ها و اصول تربیتی و اجتماعی از سیره حضرت زهرا(س)، با این ملاحظه که شرایط تاریخی صدر اسلام نباید بدون توجه به تفاوت های زمانی و اجتماعی، به صورت مستقیم به جامعه امروز تعمیم داده شود.

انتهای پیام

نظرات

captcha