افشاگر یا خائن؛ «نازا» و بحران مشروعیت اسرائیل/ آنجا که مرگ غیرنظامیان در اکسل محاسبه می شود

سرویس فرهنگ و هنر مشرق- درحالی که ماشین تبلیغاتی رژیم صهیونیستی سال هاست با تکرار کلیدواژه هایی نظیر امنیت ملی، مبارزه با تروریسم و دفاع از خود، می کوشد چهره ای مشروع از سیاست های نظامی خود ارائه کند، مستند تازه نازا(NAZA) محصول 2026، پنجره ای متفاوت به درون ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل گشوده است؛ پنجره ای که این بار نه از بیرون، بلکه از زبان کسانی باز می شود که خود در زنجیره تصمیم گیری و اجرای عملیات نظامی حضور داشته اند.

این مستند به کارگردانی «یووال آبراهام» و «راشل زور»، دو تن از سازندگان فیلم اسکاری « سرزمینی غیر از اینجا نیست »، تلاش می کند سازوکارهایی را آشکار کند که به ادعای مصاحبه شوندگان، مرگ شمار زیادی از غیرنظامیان فلسطینی در غزه را به بخشی از محاسبات نظامی اسرائیل تبدیل کرده است.

این فیلم در درجه نخست یک مستند تحقیقی مبتنی بر شهادت منابع نظامی ناشناس است، نه یک گزارش رسمی قضایی. بنابراین در بازنویسی، میان سه موضوع تفکیک خواهم کرد: آنچه در فیلم و شهادت ها مطرح می شود، آنچه گزارش های تحقیقی مستقل تأیید یا تقویت می کنند و آنچه تحلیل و استنتاج سیاسی است. این تفکیک برای انتشار روزنامه ای اهمیت اساسی دارد.

عنوان فیلم، خود حامل معنایی تکان دهنده است. نازا(NAZA) به اصطلاحی برگرفته از عبارت عبری( Nezek Agavi ) اشاره دارد؛ مفهومی که در ادبیات نظامی ارتش اسراییل به خسارت جانبی و تعداد مورد انتظار قربانیان غیرنظامی در یک حمله مربوط می شود.

اهمیت این اصطلاح در آن است که تلفات غیرنظامی در چنین چارچوبی صرفاً حادثه ای پیش بینی نشده نیست؛ بلکه می تواند پیش از اجرای حمله، به عنوان بخشی از برآورد عملیاتی ثبت شود.

به بیان روشن تر، فیلم از دستگاهی سخن می گوید که در آن، پیش از فروریختن ساختمان ها، احتمال کشته شدن انسان ها در محاسبات عملیاتی وارد می شود.

پشت بام های تل آویو؛ روایت از مرکز تصمیم گیری

یکی از ویژگی های متمایز فیلم، انتخاب محل تصویربرداری است. فیلم در تاریکی شب و بر فراز پشت بام های تل آویو آغاز می شود. شهری که چراغ هایش روشن است، مردمانش زندگی عادی دارند و رسانه هایش از امنیت و ثبات سخن می گویند؛ اما در همان حال، افرادی در برابر دوربین می نشینند و درباره سازوکارهایی صحبت می کنند که پیامدهایشان در فاصله ای نه چندان دور، عامل ویرانی خانه های غزه است. 24 نظامی و نیروی اطلاعاتی اسرائیلی در این مستند حضور دارند. هویت و صدای آنان تغییر داده شده تا امکان افشای اطلاعات بدون شناسایی مستقیم فراهم شود.

اهمیت شهادت ها در آن است که موضوع صرفاً روایت قربانیان یا گزارش ناظران خارجی نیست؛ بلکه افرادی درباره عملکرد دستگاهی سخن می گویند که خود بخشی از آن بوده اند. این افراد درباره جمع آوری اطلاعات، شناسایی اهداف، استفاده از فناوری های هوشمند، محاسبه تلفات و فرایند تأیید حملات توضیح می دهند.

به این ترتیب، «نازا» تلاش می کند تصویری از یک زنجیره به هم پیوسته ارائه کند؛ زنجیره ای که از اطلاعات تلفن همراه و داده های ارتباطی آغاز می شود و در نهایت می تواند به پرتاب بمب بر سر یک منطقه مسکونی منتهی شود.

دوربین در شب، بر پشت بام های تل آویو مستقر می شود. درحالی که شهر به زندگی عادی خود ادامه می دهد، گفت وگوهایی محرمانه درباره تصمیم هایی شکل می گیرد که در فاصله ای نه چندان دور، به ویرانی خانه ها و کشته شدن خانواده های فلسطینی در غزه منجر شده اند.

این تضاد تصویری، یکی از پایه های روایت مستند است:

در تل آویو، زندگی روزمره جریان دارد، در اتاق های عملیات، اهداف شناسایی و ارزیابی می شوند، در غزه، خانواده هایی که از تصمیمات نظامی بی خبرند، در معرض حمله قرار می گیرند.

کارگردانان با این شیوه می خواهند فاصله میان زندگی عادی جامعه تصمیم گیرنده و پیامدهای تصمیمات نظامی آن را به تصویر بکشند.

بیست وچهار شاهد؛ روایت از درون دستگاه نظامی

بر اساس معرفی رسمی فیلم و گزارش های منتشرشده درباره آن، محور اصلی مستند گفت وگو با 24 نفر از افراد مرتبط با ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل است. این افراد از نیروهای عادی حاضر در میدان نبرد نیستند؛ بلکه برخی از آنان در واحدهای اطلاعاتی، شناسایی، تعیین اهداف و فرایندهای پشتیبانی از حملات فعالیت داشته اند.

هویت و صدای مصاحبه شوندگان برای حفاظت از آنان تغییر داده شده است. نکته مهم آن است که این افراد از موقعیتی درون سیستم سخن می گویند؛ یعنی درباره فرایندهایی توضیح می دهند که به گفته خودشان در آنها مشارکت داشته اند یا از نزدیک شاهدشان بوده اند.

بخش مهمی از پرسش های فیلم حول این موضوعات شکل می گیرد:

1. چه کسی هدف حمله را تعیین می کند؟

2. اطلاعات مربوط به محل حضور افراد چگونه جمع آوری می شود؟

3. چگونه تعداد احتمالی کشته شدگان غیرنظامی محاسبه می شود؟

4. چه مقامی مجوز حمله را صادر می کند؟

5. آیا میان اهمیت هدف نظامی و تعداد غیرنظامیان در معرض خطر تناسب برقرار می شود؟

سازوکار شناسایی اهداف؛ از اطلاعات تلفن همراه تا تعیین محل حضور افراد

یکی از مهم ترین محورهای مستند، استفاده از سامانه های اطلاعاتی و الگوریتم های هوش مصنوعی برای شناسایی افراد مظنون به عضویت در حماس است.

در این بخش، موضوع سامانه ای با نام Lavender مطرح می شود. این سامانه در گزارش های تحقیقی منتشرشده توسط نشریه +972 Magazine نیز مورد بررسی قرار گرفته بود. بر اساس آن گزارش ها، سامانه با تحلیل انبوه داده ها و ارتباطات، فهرستی از افرادی تهیه می کرد که احتمال عضویت آنها در گروه های مسلح فلسطینی مطرح بود. ادعای مهم مطرح شده در فیلم این است که استفاده گسترده از چنین سامانه ای، امکان تبدیل اشتباهات اطلاعاتی به اهداف نظامی را افزایش می دهد.

یکی از مصاحبه شوندگان درباره خطای احتمالی سامانه سخن می گوید و مدعی است که افراد بسیاری ممکن است به اشتباه در دسته بندی نیروهای حماس قرار گرفته باشند.

این موضوع یک مسئله اساسی را مطرح می کند: آیا تصمیم درباره مرگ یک انسان می تواند به خروجی یک الگوریتم وابسته شود؟

ارتش اسرائیل مدعی است Lavender صرفاً یک پایگاه داده برای تطبیق و سازمان دهی اطلاعات است و حضور نام یک فرد در آن به معنای تبدیل شدن او به هدف مجاز حمله نیست.

بنابراین باید توجه داشت که فیلم درباره کارکرد عملیاتی این سامانه ادعاهایی دارد که ارتش اسرائیل بخشی از تفسیر ارائه شده درباره آنها را رد کرده است.

عملیات «Where's Daddy»؛ وقتی خانه به محل شناسایی هدف تبدیل می شود

یکی از تکان دهنده ترین موضوعات مستند، برنامه ای است که با نام «Where's Daddy» معرفی می شود. بر اساس روایت مصاحبه شوندگان، این سازوکار برای شناسایی زمان بازگشت افراد موردنظر به خانه هایشان استفاده می شد.

منطق عملیاتی که در فیلم شرح داده می شود، چنین است:

- فرد مظنون به عضویت در گروه مسلح شناسایی می شود.

- ارتباطات و موقعیت مکانی او زیر نظر قرار می گیرد.

- زمان بازگشت او به خانه مشخص می شود.

- اطلاعات مربوط به محل حضور او برای برنامه ریزی حمله مورد استفاده قرار می گیرد و این موضوع اخلاقی کاملا حل شده است که اگر در آن محل خانواده یا کودکان زندگی می کنندف حمله انجام خواهد شد.

یکی از مصاحبه شوندگان توضیح می دهد که حمله در خانه می تواند از نظر عملیاتی ساده تر باشد؛ زیرا محل حضور هدف قابل پیش بینی تر است. در نتیجه، فیلم این پرسش را پیش می کشد که آیا راحتی عملیاتی می تواند بر حفاظت از جان افراد غیرنظامی مقدم شود؟ گزارش های تحقیقی پیشین نیز درباره این سازوکار و شیوه های شناسایی اهداف منتشر شده اند.

محاسبه تلفات؛ عددهایی که جای انسان را می گیرند

بخش مهم دیگر فیلم درباره محاسبه تعداد غیرنظامیانی است که ممکن است در جریان یک حمله کشته شوند. مصاحبه شوندگان از سطوح مختلف مجاز تلفات احتمالی سخن می گویند. یکی از ادعاهای جنجالی مستند، اشاره به امکان تأیید حمله ای با برآورد 500 کشته غیرنظامی در برابر هدف گیری یک فرد است.

این ادعا از نظر سیاسی بسیار مهم است، در عین حال، اصل وجود ارزیابی تلفات احتمالی در عملیات نظامی موضوعی شناخته شده است. اختلاف اصلی بر سر این است که این ارزیابی چگونه انجام شده، چه کسی درباره آن تصمیم گرفته و چه میزان تلفات با مزیت نظامی مورد انتظار تناسب داشته است.

از حمله به افراد تا تخریب گسترده مناطق مسکونی

روایت فیلم در ادامه از عملیات هدفمند علیه اشخاص فراتر می رود. برخی مصاحبه شوندگان درباره تخریب محله ها، عملیات زمینی، مناطق ممنوعه و تغییر شرایط زندگی در شمال غزه صحبت می کنند. در این بخش، پرسش از مرز عملیات نظامی عبور می کند و به مسئله کنترل سرزمین و جابه جایی جمعیت می رسد.

برخی منابع مصاحبه شونده تخریب و آوارگی ساکنان غزه را بخشی از یک هدف راهبردی برای تصرف یا کنترل سرزمین توصیف می کنند.

این ادعا یکی از مهم ترین نقاط سیاسی مستند است؛ زیرا در صورت اثبات، مسئله دیگر فقط رعایت نشدن احتیاط های نظامی نیست، بلکه احتمال وجود اهدافی فراتر از شکست نظامی حماس مطرح می شود.

مسئولیت؛ فرار از پاسخ گویی با عنوان مأموریت فنی

یکی از جنبه های قابل تأمل فیلم، گفت وگو درباره مسئولیت شخصی افراد است.

بعضی مصاحبه شوندگان خود را حلقه ای کوچک در یک دستگاه بزرگ معرفی می کنند. یکی از آنها مسئولیتش را فنی توصیف می کند و دیگری خود را چرخ دنده ای کوچک در ماشین نظامی می داند.

این همان نقطه ای است که فیلم از گزارش نظامی به مطالعه روان شناسی قدرت تبدیل می شود. وقتی هر فرد مسئولیت را به مقام بالاتر منتقل می کند، چگونه می توان مسئولیت نهایی را مشخص کرد؟ کارگردان در مواجهه با یکی از مصاحبه شوندگان که از ناتوانی خود در ادامه مشارکت سخن می گوید، یادآوری می کند که مشارکت گذشته او نیز در این زنجیره اهمیت دارد. این صحنه، از نظر مفهومی، یکی از محورهای اخلاقی فیلم است: آیا کناره گیری امروز، مسئولیت دیروز را از میان می برد؟

سکوت جامعه؛ شهر روشن، جنگ تاریک

در لایه تصویری فیلم، نماهای طولانی از آپارتمان ها، شهروندان و زندگی عادی تل آویو وجود دارد. این تصاویر در تقابل با گفت وگوهای مربوط به عملیات نظامی قرار می گیرند.

فیلم می خواهد نشان دهد که ماشین جنگی فقط در اتاق های عملیات و پایگاه های نظامی مستقر نیست؛ بلکه در بطن جامعه ای فعالیت می کند که ممکن است بخش بزرگی از آن، از جزئیات تصمیمات نظامی اطلاع نداشته باشد یا نخواهد با پیامدهای آن مواجه شود.

در اینجا مخاطب با پرسشی اجتماعی روبه رو می شود؛ آیا مسئولیت فقط متوجه فرماندهان و تصمیم گیرندگان است یا جامعه ای که سیاست های جنگی را تحمل، تأیید یا نادیده می گیرد نیز باید مورد پرسش قرار گیرد؟

این پایان بندی از مهم ترین نقاط قوت هنری مستند به شمار می رود.

ماشین اداری مرگ؛ مهم ترین مفهوم سیاسی فیلم

مهم ترین پیام سیاسی «نازا»، نمایش خشونت به عنوان یک فرایند سازمان یافته است. در این نگاه، کشتار گسترده الزاماً محصول تصمیم ناگهانی یک فرمانده خشن نیست؛ بلکه ممکن است از مجموعه ای از تصمیمات اداری، اطلاعاتی، فنی و نظامی حاصل شود.

یک واحد اطلاعاتی داده جمع آوری می کند؛ واحد دیگر هدف را ارزیابی می کند؛ کارشناسان میزان تلفات احتمالی را برآورد می کنند؛ فرمانده مجوز می دهد و خلبان یا سامانه تسلیحاتی عملیات را اجرا می کند. در چنین ساختاری، هر فرد ممکن است ادعا کند فقط وظیفه خود را انجام داده است.

این موضوع با مفهوم «ابتذال شر» در اندیشه سیاسی و اخلاقی هانا آرنت قابل مقایسه است؛ یعنی وضعیتی که در آن، اطاعت اداری و عادی شدن فرایندها می تواند امکان ارتکاب اعمال هولناک را فراهم کند.

این مقایسه، البته به معنای یکسان دانستن همه موقعیت های تاریخی نیست؛ بلکه درباره سازوکار روانی و سازمانی انتقال مسئولیت است.

هوش مصنوعی و جنگ؛ ظهور قدرت بدون چهره

یکی از نقدهای جدی فیلم متوجه استفاده نظامی از هوش مصنوعی است. سامانه های الگوریتمی می توانند حجم عظیمی از اطلاعات را در زمانی کوتاه پردازش کنند؛ اما سرعت پردازش الزاماً به معنای صحت نتیجه نیست.

سه خطر اساسی وجود دارد:

اول: خطای داده. اگر اطلاعات اولیه ناقص یا اشتباه باشد، خروجی سامانه نیز می تواند گمراه کننده باشد.

دوم: مقیاس پذیری خشونت. فناوری امکان تولید تعداد زیادی پیشنهاد هدف را در زمان کوتاه فراهم می کند.

سوم: پنهان شدن مسئولیت. تصمیم گیرنده می تواند بخشی از مسئولیت را به سیستم فنی نسبت دهد.

حقوق بین الملل؛ فاصله میان توجیه نظامی و مشروعیت حقوقی

سه اصل در حقوق بشردوستانه بین المللی اهمیت اساسی دارند:

- تفکیک: حمله باید متوجه هدف نظامی باشد، نه غیرنظامیان.

- تناسب: خسارت پیش بینی شده به غیرنظامیان نباید در مقایسه با مزیت نظامی مشخص و مستقیم مورد انتظار، بیش از حد باشد.

- احتیاط: طرف های درگیر باید اقدامات عملی ممکن برای کاهش آسیب به غیرنظامیان را انجام دهند.

نکته مهم این است که حضور نیروهای مسلح در یک منطقه مسکونی، تمام ساکنان آن منطقه را به هدف نظامی تبدیل نمی کند.

همچنین هشدار تخلیه به معنای سلب خودکار حمایت حقوقی از غیرنظامیان نیست.

تناقض میان امنیت ملی و اخلاق سیاسی

اسرائیل در دفاع از عملیات خود به حملات هفتم اکتبر 2023، کشته شدن حدود 1200 نفر و گروگان گیری حدود 250 نفر اشاره می کند. اما مسئله اینجاست که حق دفاع از خود، مجوز نامحدود برای استفاده از قدرت نظامی ایجاد نمی کند.

از منظر سیاسی، «نازا» می پرسد آیا امنیت ملی می تواند به توجیهی تبدیل شود که هرگونه محدودیت اخلاقی و حقوقی را به حاشیه براند؟

این سؤال از نظر حقوقی نیز مهم است؛ زیرا مشروعیت آغاز یک عملیات نظامی و مشروعیت تک تک حملات در جریان آن، دو مسئله جداگانه اند.

بحران مشروعیت بین المللی اسرائیل

یکی از خوانش های مهم فیلم، پیوند میان تخریب غزه و بحران مشروعیت بین المللی اسرائیل است. به اظهارات برخی منابع فیلم درباره ضرورت پیشبرد اهداف میدانی پیش از ازدست رفتن مشروعیت بین المللی اسرائیل اشاره شده است.

این موضوع یک تناقض راهبردی ایجاد می کند:

هرچه عملیات نظامی گسترده تر شود، ممکن است فشار سیاسی و حقوقی بین المللی نیز افزایش یابد؛ و هرچه این فشار افزایش پیدا کند، هزینه دیپلماتیک و امنیتی عملیات بیشتر خواهد شد.

نبود صدای فلسطینی ها

یکی از نقدهای مهم این است که مستند درباره مرگ و زندگی فلسطینی هاست، اما تمام روایت اصلی آن از زبان اسرائیلی ها بیان می شود.

این مسئله از نظر سینمایی قابل بحث است: آیا برای اثبات یک سازوکار نظامی، شهادت عوامل آن کافی است یا باید تجربه قربانیان نیز در متن اصلی روایت حضور داشته باشد؟

خطر جهت گیری از پیش تعیین شده

برخی منتقدان معتقدند تدوین و انتخاب شهادت ها به شکلی انجام شده که مخاطب به سمت یک نتیجه سیاسی مشخص هدایت می شود.

در مقابل، سازندگان می گویند تحقیق آنان محدود به 24 مصاحبه نهایی نبوده است؛ تیم تولید با بیش از 100 منبع مطلع گفت وگو کرده و برای راستی آزمایی از اسناد محرمانه افشاشده، بررسی حملات مشخص و منابع مکمل استفاده کرده است.

این توضیح اهمیت دارد، اما مخاطب همچنان نمی تواند تمام مستندات پشت پرده تحقیق را مشاهده کند.

این مستندات چنان موجی را در جشنواره ونیز ساخت که ارتش اسرائیل به آن واکنش نشان داد و در بیانیه خود نوشت: روایت فیلم تصویری ناقص و تحریف شده از روند تعیین و تصویب اهداف ارائه می کند. برخی مصاحبه شوندگان فقط در مراحل ابتدایی اطلاعاتی فعالیت داشته اند و از تمام مراحل تصمیم گیری اطلاع نداشته اند. Lavender یک پایگاه اطلاعاتی است، نه فهرستی از افرادی که صرفاً به دلیل حضور در آن مجاز به هدف گیری باشند. برآورد تلفات غیرنظامی بخشی از الزامات حقوقی و عملیاتی است و لزوماً نشانه بی اعتنایی به جان غیرنظامیان نیست.

این دفاعیات باید در کنار شهادت های فیلم و تحقیقات مستقل یک نهاد حقوق بشری سنجیده شوند، نه اینکه صرفاً به دلیل انتشار از سوی یک نهاد نظامی پذیرفته شوند.

در مقابل، گاردین اعلام کرده است که تحقیق پشت فیلم با بیش از 100 منبع انجام شده و افراد حاضر در مستند صرفاً نیروهای رده پایین و محدود به مراحل اولیه نبوده اند؛ برخی از آنها در مراحل عملیاتی و تأیید حملات نیز نقش داشته اند.

نکته قابل توجه این است که اختلاف طرفین فقط بر سر اصل وجود سامانه های اطلاعاتی نیست؛ بلکه درباره نحوه استفاده از آنها، میزان اختیار انسانی، استانداردهای تأیید اهداف و چگونگی ارزیابی خطر برای غیرنظامیان اختلاف دارند.

واکنش سیاسی در اسرائیل؛ افشاگر یا خائن؟

بر اساس گزارش های رسانه ای، بنیامین نتانیاهو و برخی مقام های اسرائیلی واکنش تندی به مستند نشان دادند. حتی موضوع سلب تابعیت کارگردانان و برخورد قضایی با برخی افشاگران مطرح شد. چنین واکنشی خود به یک موضوع سیاسی تبدیل شده است.

در یک نظام سیاسی که خود را برخوردار از آزادی بیان و رسانه های مستقل معرفی می کند، برخورد با افشاگرانی که درباره عملکرد دستگاه نظامی اطلاعات ارائه می کنند، پرسش هایی درباره حدود تحمل انتقاد از نهادهای امنیتی ایجاد می کند.

البته افشای اطلاعات نظامی محرمانه نیز موضوعی مستقل و دارای ملاحظات قانونی و امنیتی است؛ اما برچسب زنی سیاسی نمی تواند جایگزین بررسی صحت ادعاها شود.

اما پرسش اساسی اینجاست: چگونه ممکن است مرگ انسان هایی که هیچ مشارکتی در عملیات نظامی ندارند، در یک فرایند اداری و فنی به عددی قابل محاسبه تبدیل شود؟

مستند؛ سندی مهم، اما نه پایان تحقیق

«نازا» را باید اثری مهم در تاریخ مستندسازی جنگ غزه دانست؛ اثری که به جای تمرکز صرف بر تصاویر ویرانی، به سراغ سازوکارهایی رفته است که می توانند ویرانی را ممکن کنند. از سوی دیگر، واکنش تند مقام های اسرائیلی و تلاش برای بی اعتبارکردن کارگردانان نیز جایگزین پاسخ گویی مستند به پرسش های مطرح شده نیست.

اکنون مسئله اصلی، نه صرفاً موفقیت یک فیلم در جشنواره ونیز، بلکه ضرورت بررسی مستقل اسناد، شهادت ها و تصمیمات نظامی است. اگر در ساختار نظامی هر کشوری، مرگ انسان های غیرنظامی به عددی در یک سامانه اطلاعاتی تبدیل شود، جامعه جهانی حق دارد درباره آن سؤال کند. اگر فناوری برای افزایش دقت و کاهش تلفات به کار گرفته می شود، باید نتیجه عملی آن نیز قابل ارزیابی باشد.

اگر اسراییل مدعی رعایت حقوق بین المللاست، باید اسناد و شواهد مربوط به تصمیمات خود را در برابر نهادهای مستقل پاسخ گو قرار دهندو اگر کسی در یک زنجیره عملیاتی مدعی است فقط مأمور اجرای دستور بوده، این ادعا به تنهایی او را از مسئولیت مبرا نمی کند.

«نازا» در نهایت یک پرسش بزرگ را پیش روی جهان قرار می دهد: وقتی مرگ غیرنظامیان در یک ساختار نظامی پیش بینی، محاسبه و پذیرفته می شود، مرز میان خطای جنگی و سیاست سازمان یافته خشونت کجاست؟ این پرسش را نمی توان با شعارهای امنیتی، تبلیغات رسانه ای یا اتهام زنی به افشاگران خاموش کرد. پاسخ آن باید در اسناد، تحقیقات مستقل و سازوکارهای واقعی پاسخ گویی جست وجو شود. این مصادیق در حالیکه مطرح می شود که در حمله نظامی مشترک به ایران غیرنظامیان بسیاری از جمله 168 دانش آموز در حوادث غزه کشته شده اند.

اما در مورد حوادث غزه تاریخ درباره آنچه در غزه رخ داده است، تنها بر اساس بیانیه های دولت ها قضاوت نخواهد کرد؛ بلکه به اسناد، شهادت ها و مسئولیت کسانی خواهد نگریست که در این زنجیره تصمیم گیری نقش داشته اند.