بنیاد پژوهش های اسلامی؛ از احیای میراث قرآنی تا توسعه فعالیت های ملی

به گزارش ایکنا از خراسان رضوی، عبدالحمید طالبی، رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی، امروز 20 آبان ماه در مراسم چهل ودومین سالگرد تأسیس بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی که در تالار شیخ طبرسی این بنیاد برگزار شد، با گرامیداشت یاد و خاطره شخصیت های اثرگذار در شکل گیری و فعالیت این مجموعه اظهار کرد: این افراد در شکل گیری و پیشبرد فعالیت های بنیاد نقش مؤثری داشتند و همگی خود را مدیون درگاه نورانی امام رضا(ع) دانسته و به علم و فرهنگ توجه داشته اند. وی با بیان اینکه جایگاه بنیاد پژوهش های اسلامی با توجه به تأکیدات رهبر شهید انقلاب فراتر از عنوان و ساختار سازمانی آن است، افزود: این موضوع مسئولیت همه ما را در برابر حضرت علی بن موسی الرضا(ع) و همچنین توجه و حمایت شخصیت هایی که مسئولیت آستان قدس رضوی را برعهده داشته اند، سنگین تر می کند. رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به توصیه های تولیت این آستان در دیدارهای دو سال اخیر با مسئولان بنیاد پژوهش های اسلامی اظهار کرد: یکی از تأکیدات ایشان افزایش حضور و اثرگذاری بنیاد در سطح ملی و تقویت امتداد اجتماعی فعالیت های آن بوده است. همکاری با مؤسسات مختلف ملی و ارائه دستاوردهای پژوهشی در حوزه های مرتبط با حرم مطهر رضوی و دستگاه های اجرایی کشور از جمله اقداماتی است که در همین راستا انجام شده است. طالبی توجه به مفاخر مشهد و بازیابی جایگاه این شهر در حوزه علمیه را از دیگر محورهای مورد تأکید تولیت آستان قدس رضوی دانست و افزود: در همین زمینه کنگره آیت الله العظمی میلانی در چهارم دی ماه 1404 با حمایت ایشان برگزار شد، همچنین رویداد «دارالعلم» با همکاری ظرفیت های علمی و حوزوی مشهد از جمله حوزه های علمیه، بنیاد پژوهش های اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی و مدرسه عالی فقاهت شکل گرفته است. وی با تأکید بر ضرورت توجه به موضوع زیارت در فعالیت های پژوهشی بیان کرد: زیارت موضوعی بسیار مهم است و به پژوهش های گسترده تری نیاز دارد؛ پژوهشکده زیارت بنیاد پژوهش های اسلامی و آثار ارزشمندی که در این حوزه تولید کرده، همچنین نشست ها و دیدارهای تخصصی برگزارشده از جمله اقدامات انجام شده در این زمینه است که ظرفیت قابل توجهی برای توسعه مطالعات زیارت فراهم کرده است. رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به تأکید تولیت آستان قدس رضوی بر جذب بهترین محققان و نویسندگان بدون نگاه های جناحی تصریح کرد: در حوزه علم و پژوهش باید از ظرفیت افراد توانمند استفاده کنیم و رعایت خطوط قرمز ضروری است، اما این موضوع نباید مانع بهره گیری از ظرفیت علمی و پژوهشی افراد شود. طالبی با اشاره به وجود چندصد هزار نسخه خطی در گنجینه آستان قدس رضوی اظهار کرد: این منابع ارزشمند باید بیش از گذشته در کانون توجه فعالیت های علمی و پژوهشی قرار گیرند. پس از تأکید تولیت آستان قدس رضوی، کارگروهی در کتابخانه و بنیاد پژوهش های اسلامی تشکیل شد و جلساتی برای تدوین نقشه راه بهره گیری از این ظرفیت برگزار شد. وی افزود: در همین راستا دانشنامه قرآن کریم با همکاری بنیاد پژوهش های اسلامی، کتابخانه آستان قدس رضوی و دانشگاه علوم اسلامی رضوی در حال تدوین است، همچنین دانشنامه قرآن ایران نیز طراحی شده و مراحل انجام آن در جریان است؛ امیدواریم این آثار از جمله دستاوردهای ماندگاری باشند که با همکاری مجموعه های علمی آستان قدس رضوی به ثمر می رسند. رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با اشاره به ضرورت معرفی متناسب معارف اهل بیت(ع) به مخاطبان در دوره های مختلف گفت: معرفی ائمه معصومین(ع) در هر عصر و زمانی باید متناسب با اقتضائات همان دوره و با زبان قابل فهم برای مخاطبان انجام شود. رهبر شهید انقلاب نیز در پیام پنجمین کنگره جهانی امام رضا(ع) بر توجه به سه بُعد عرشی، زندگی و حکومتی شخصیت حضرت رضا(ع) و تولید محتوا درباره این ابعاد متناسب با مخاطبان تأکید کرده بودند که بنیاد پژوهش های اسلامی نیز در این زمینه اقداماتی انجام داده است؛ برخی از آن ها رونمایی شده و برخی دیگر در دست اجرا است. طالبی با تأکید بر اینکه بنیاد پژوهش های اسلامی باید مجموعه ای پویا و خلاق باشد، اظهار کرد: یک مجموعه پژوهشی و علمی باید زنده، فعال و خلاق باشد و اگر فردی در این مجموعه امکان بروز و ظهور ظرفیت های خود را ندارد، باید زمینه فعالیت او در بخش دیگری از مجموعه آستان قدس رضوی فراهم شود. رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی افزود: همچنین ممکن است برخی همکاران در بنیاد پژوهش های اسلامی نتوانند تمام توانمندی های خود را بروز دهند، اما در مجموعه هایی مانند انتشارات، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، سازمان مرکزی یا مرکز رسانه، امکان فعالیت مؤثرتر و نقش آفرینی بیشتری داشته باشند. بنابراین باید ظرفیت ها و توانمندی های افراد را شناسایی کنیم و متناسب با آن زمینه فعالیتشان را فراهم آوریم تا از توانایی های آن ها به بهترین شکل استفاده شود. وی با اشاره به موضوع استقلال مالی و درآمدزایی مجموعه های آستان قدس رضوی گفت: در برنامه های کلان سازمانی موضوع خودگردانی و درآمدزایی مجموعه ها در یک بازه 10 ساله مطرح شده است، اما این مسئله نباید موجب شود فعالیت های علمی و پژوهشی ضروری زمین بمانند، تولیت آستان قدس رضوی نیز تأکید کرده که برای انجام فعالیت های پژوهشی نباید نگرانی از بابت تأمین اعتبار وجود داشته باشد و هر زمان برای اجرای یک کار علمی نیاز به حمایت مالی باشد می توان موضوع را مطرح کرد. رئیس سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با تأکید بر ضرورت حفظ هویت و مأموریت اولیه بنیاد پژوهش های اسلامی بیان کرد: برخی تصور می کنند با شکل گیری سازوکارهای علمی و پژوهشی جدید و رعایت ضوابط ساختاری وزارت علوم باید از مأموریت های بنیادین و پیشین این مجموعه فاصله گرفت، درحالی که چنین برداشتی درست نیست و هیچ منافاتی میان رعایت ضوابط و ساختارهای وزارت علوم با استمرار مأموریت های بنیادین بنیاد پژوهش های اسلامی وجود ندارد. طالبی با بیان اینکه بنیاد باید ضمن برخورداری از سازوکارهای علمی و پژوهشی متناسب با ساختارهای رسمی، مأموریت های اولیه خود را نیز حفظ کند، تصریح کرد: آنچه از گذشته تاکنون در این مجموعه شکل گرفته حاصل تلاش مستمر استادان و همکاران بوده و آثار فاخر و ماندگاری در این مسیر تولید شده است؛ همه ما وظیفه داریم این میراث ارزشمند را حفظ کنیم، آن را ارتقا دهیم و زمینه توسعه فعالیت های بنیاد را فراهم آوریم.

اجرای 13 طرح پژوهشی تقاضامحور در بنیاد پژوهش های اسلامی

همچنین احد فرامرز قراملکی، رئیس بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به حمایت های تولیت آستان قدس رضوی از فعالیت های علمی و پژوهشی این بنیاد اظهار کرد: حمایت از فعالیت های علمی و فرهنگی بنیاد با رویکردی تحولی دنبال شده که از جمله این حمایت ها تأمین اعتبار برای افزایش حقوق اعضای هیئت علمی و حمایت از هیئت امنای بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی بوده است. وی با اشاره به دستاوردهای بنیاد در جشنواره های ملی گفت: کتاب «عبقات الانوار» موفق به دریافت جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شده و بنیاد در جشنواره کتاب سال قرآن نیز عنوان ناشر سال و جایزه اثر برگزیده را کسب کرده است، همچنین در جشنواره حامیان نسخ خطی یک کتاب برگزیده و سه اثر شایسته تقدیر داشته است. رئیس بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به انتشار مجموعه 37 جلدی «عبقات الانوار» افزود: تاکنون 27 جلد از این مجموعه منتشر شده و 10 جلد دیگر در دست چاپ است؛ مجموعه ای که پیش تر در دیدار با رهبر شهید انقلاب معرفی شده و مورد توجه ایشان قرار گرفته بود. قراملکی با اشاره به فعالیت های پژوهشی تقاضامحور این مجموعه بیان کرد: بنیاد از سال 1400 اجرای طرح های کاربردی را آغاز کرده و تاکنون 13 طرح را با رضایت بالای کارفرمایان به پایان رسانده است. نخستین طرح با همکاری معاونت امور زنان و خانواده ریاست جمهوری و مشارکت حدود 30 استاد آغاز شد که اعتبار آن از یک میلیارد به هفت میلیارد تومان افزایش یافت و علاوه بر انتشار این طرح، چند اثر علمی نیز از نتایج آن منتشر شد. این پژوهشگر گفت: طرح «جمعیت شناسی زائران» نیز در حال اجرا است و بنیاد در نوبت سوم اجرای آن قرار دارد، همچنین یکی از طرح های محرمانه بنیاد با مشارکت 45 نفر از خادمیاران بانو طی شش ماه اجرا شد و افزون بر این در طرح بزرگ گفت وگو با 210 استاد برای همکاری تماس گرفته شد که همگی آمادگی خود را اعلام کردند.

ضرورت تبدیل مشهد به پایتخت قرآنی کشور

در ادامه حسن حکیم باشی، عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر ضرورت تبدیل مشهد به قطب و پایتخت قرآنی کشور اظهار کرد: همان گونه که مشهد پایتخت عترت کشور است، شایستگی آن را دارد که به مرکزی برای فعالیت های قرآنی نیز تبدیل شود؛ به گونه ای که جریان علمی، فرهنگی و هنری مرتبط با قرآن از این شهر سرچشمه بگیرد و در سطح کشور و جهان اسلام گسترش یابد. گنجینه هزارساله کتابخانه آستان قدس رضوی از نظر نسخه ها و منابع قرآنی ظرفیتی کم نظیر دارد و می توان با بهره گیری از این میراث ارزشمند جایگاه مشهد را در عرصه مطالعات قرآنی ارتقا داد. عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با اشاره به انتشار بیش از یک هزار و 700 اثر در بنیاد پژوهش های اسلامی طی 42 سال فعالیت این مجموعه گفت: بخشی از این آثار به صورت مستقیم در حوزه قرآن منتشر شده اند که حدود 90 تا 100 عنوان را شامل می شوند، البته نباید تصور کرد تنها همین آثار با قرآن ارتباط دارند، چراکه قرآن منبع و مبنای بسیاری از حوزه های علمی دیگر از جمله فقه، اخلاق و کلام نیز است. حکیم باشی با اشاره به گستره موضوعی آثار قرآنی بنیاد ادامه داد: علوم و معارف قرآن، تفسیر، مباحث ادبی مرتبط با قرآن، قرائت، هنرهای قرآنی، نسخه های خطی و مطالعات تطبیقی قرآن با علوم و معارف مختلف از جمله محورهایی هستند که بنیاد در آن ها آثاری در قالب تألیف، ترجمه، تصحیح و احیای متون و دانشنامه منتشر کرده است. وی افزود: از جمله آثار شاخص این حوزه می توان به «المیزان فی تفسیر القرآن» اشاره کرد که جلد پنجاه ونهم آن در دست چاپ است، همچنین مجموعه هایی مانند «تفسیر ابوالفتوح رازی» در 20 جلد، «تفسیر هدایت» در 18 جلد، «تفسیر نصوص فی علوم القرآن» در 14 جلد، «ترجمه جوامع الجامع» در 6 جلد، «ترجمه التبیان» در 20 جلد و آثار دیگری را می توان به عنوان آثار مستقیم قرآنی در بنیاد برشمرد. عضو هیئت امنای بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر ضرورت شناسایی و احیای آثار قرآنی موجود در گنجینه آستان قدس رضوی تصریح کرد: نسخه ها و متون ارزشمند و کمترشناخته شده باید شناسایی، معرفی و احیا شوند؛ در این زمینه می توان با تشکیل گروه های پژوهشی و حتی ایجاد مرکزی مستقل برای احیای متون زیر نظر بنیاد پژوهش های اسلامی این ظرفیت ها را به صورت جدی تر دنبال کرد. حکیم باشی با اشاره به ضرورت توجه به نیازهای جدید جامعه و اقتضائات فکری نظام و گام دوم انقلاب گفت: لازم است در کنار محورهای پژوهشی موجود موضوعات تازه ای متناسب با نیازهای کلان و فرامرزی کشور و جهان اسلام شناسایی و برای آن ها برنامه ریزی شود.

مثنوی «عقل و عشق»؛ منظومه ای با محوریت حضرت زهرا(س)

سپس محمد خاقانی اصفهانی، استاد گروه زبان و ادبیات عربی در دانشگاه اصفهان و نویسنده کتاب «مثنوی عقل و عشق»، با اشاره به شکل گیری ایده این اثر در جریان 10 سخنرانی ایام فاطمیه در دانشگاه اصفهان اظهار کرد: موضوع این سخنرانی ها آیه «الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَیٰ(شوری،23)» و این پرسش بود که برای ورود به ساحت خاندان عصمت و طهارت باید با قدم عقل پیش رفت یا قدم عشق و اینکه آیا محبت اهل بیت(ع) به معنای کنارگذاشتن عقل است یا خیر. وی با بیان اینکه مسئله جدال عقل و عشق از پیچیده ترین موضوعات تاریخ اندیشه بشری است، افزود: این موضوع از دیرباز در فلسفه، حکمت و ادبیات ملت های مختلف مطرح بوده و در طول 40 سال تدریس دانشگاهی با این تعارض مواجه بودم، چراکه در شعرهای فارسی و عربی خود که برخی از آن ها جوایز داخلی و بین المللی از جمله در کویت و اسپانیا دریافت کرده اند در خدمت عشق و در تقابل با عقل سخن می گفتم، اما در فعالیت های علمی، پژوهشی و راهنمایی رساله های کارشناسی ارشد و دکتری تابع عقل بودم. خاقانی اصفهانی ادامه داد: همین دوگانگی موجب شد برای رهایی از این تعارض با توسل به حضرت زهرا(س) سرودن منظومه «عقل و عشق» را آغاز کنم. در ابتدا تصور می کردم این اثر حدود 50 تا 60 بیت باشد، اما در نهایت به منظومه ای 1034 بیتی در توصیف جدال میان عقل و عشق تبدیل شد که در قالب نمایشنامه ای شاعرانه با پنج پرده و 63 صحنه سروده شده است. وی با اشاره به ساختار این اثر گفت: در این منظومه 28 شخصیت از میان چهره های برجسته تاریخ اندیشه و ادبیات از حکمای یونان باستان مانند ارسطو و ارشمیدس تا شخصیت هایی مانند چارلی چاپلین، پروین اعتصامی، حافظ و ابن فارض مصری، در دو جبهه عقل گرایان و عشق گرایان به مناظره می پردازند؛ در این مناظره تخیلی سه شخصیت «بانوی عشق»، «آقای عقل» و «وحی» نیز حضور دارند و قرار است وحی میان آن دو داوری کند. این استاد دانشگاه افزود: با وجود مناظره های متعدد، اختلاف میان عقل و عشق شدت می گیرد تا اینکه در پایان هویت بانوی عشق و آقای عقل آشکار می شود؛ بانوی عشق حضرت فاطمه زهرا(س) و آقای عقل امیرالمؤمنین علی(ع) است. پیوند این دو در واقع نمادی از پیوند عقل و عشق است و در بیت پایانی نیز این پرسش از مخاطب مطرح می شود که در ماجرای عشق کجا ایستاده است. وی با اشاره به بازتاب بین المللی این اثر اظهار کرد: پیش از آنکه نسخه چاپی کتاب حدود یک ماه پیش به دستم برسد، ترجمه آن به زبان انگلیسی در قالب شعر مقفّا و همچنین به زبان های مالزیایی و اندونزیایی به پایان رسیده بود و این ترجمه ها در آن کشورها درحال چاپ است، ترجمه به زبان های فرانسه و سواحلی نیز انجام شده و ترجمه به زبان های روسی و ترکی در حال انجام است. خاقانی اصفهانی در پایان گفت: به برکت حضرت زهرا(س) همایشی بین المللی در یکی از دانشگاه های مالزی برای معرفی این اثربه عنوان یک اثر ماندگار ادبی برگزار شد که استادان و پژوهشگرانی از کشورهای مختلف در آن حضور داشتند، همچنین در این نشست یکی از استادان مصری با وجود تفاوت دیدگاه مذهبی خود با شاعر اثر، از توصیف ارائه شده از حضرت زهرا(س) در این منظومه تمجید کرده و آن را اثری ماندگار دانست. انتهای پیام