123؛ شماره ای برای نجات جان انسان ها در لحظه بحران

به گزارش مشرق، گاهی یک تماس تلفنی می تواند نقطه آغاز نجات یک زندگی باشد؛ تماسی که شاید از سوی فردی در آستانه خودکشی، کودکی گرفتار خشونت یا همسری که در معرض آزار قرار دارد، برقرار شود. در چنین شرایطی، زمان اهمیت تعیین کننده ای پیدا می کند و مداخله تخصصی و به موقع می تواند مانع از تبدیل یک بحران فردی و خانوادگی به آسیبی جبران ناپذیر شود.

در همین راستا، اورژانس اجتماعی سازمان بهزیستی با شماره تلفن 123 فعالیت می کند؛ مجموعه ای که مأموریت آن صرفاً پاسخگویی به تماس های اضطراری نیست، بلکه شناسایی موقعیت های پرخطر، مداخله در بحران، حمایت از افراد آسیب دیده و فراهم کردن زمینه بازگشت آنان به شرایط عادی زندگی را دنبال می کند.

گسترش شهرنشینی، مهاجرت از روستاها به شهرها و توزیع نامتوازن امکانات و خدمات در مناطق مختلف شهری، از جمله عواملی است که می تواند زمینه بروز و تشدید آسیب های اجتماعی را فراهم کند. به همین دلیل، دولت ها برای شناسایی این آسیب ها و مدیریت پیامدهای آن، برنامه های مختلفی را در دستور کار قرار داده اند که در ایران، اورژانس اجتماعی یکی از مهم ترین سازوکارهای سازمان بهزیستی در این زمینه به شمار می رود.

این برنامه از سال 1378 با هدف کنترل و کاهش بحران های فردی، خانوادگی و اجتماعی شکل گرفت و با همکاری دستگاه هایی همچون نیروی انتظامی، مراکز درمانی و دستگاه قضایی، خدمات تخصصی خود را به افراد در معرض آسیب و آسیب دیدگان اجتماعی ارائه می دهد.

اورژانس اجتماعی چیست؟

مأموریت اصلی اورژانس اجتماعی، جلوگیری از تشدید بحران هایی است که افراد و خانواده ها را درگیر می کند. این مجموعه تلاش می کند خدمات تخصصی و فوری بهزیستی را در دسترس عموم مردم قرار دهد و با مداخله به موقع، توانایی افراد در معرض آسیب را برای مواجهه با مشکلات افزایش دهد.

در کنار این مأموریت، جلب مشارکت مردم و سازمان های غیردولتی، افزایش آگاهی خانواده ها و جامعه درباره نیازهای افراد آسیب دیده، شناسایی مناطق و کانون های آسیب زا و مقابله با آسیب های اجتماعی نوپدید و بازپدید نیز دنبال می شود. کاهش زمینه های وقوع جرم، جلوگیری از عمیق تر شدن بحران ها و محدود کردن آسیب های واردشده به گروه های آسیب پذیر از دیگر اهداف این برنامه است.

به بیان دیگر، رویکرد اورژانس اجتماعی تنها رسیدگی به پیامدهای یک اتفاق نیست؛ بلکه تلاش می کند با شناسایی به موقع مسئله و ورود تخصصی به آن، از گسترش آسیب و تکرار بحران جلوگیری کند.

چه کسانی می توانند از خدمات اورژانس اجتماعی استفاده کنند؟

دامنه فعالیت این مجموعه به گروه سنی یا شرایط اجتماعی خاصی محدود نمی شود. زوج هایی که با اختلافات خانوادگی شدید مواجه هستند یا قصد طلاق دارند، زنان و دختران در معرض آسیب، افراد دارای افکار یا سابقه اقدام به خودکشی، کودکان کار و خیابان، همسران و کودکانی که مورد آزار قرار گرفته اند، از جمله گروه های اصلی دریافت کننده خدمات اورژانس اجتماعی هستند.

همچنین دختران و پسرانی که از منزل فرار کرده اند، سالمندان، افراد دارای معلولیت، افراد دارای اختلال هویت جنسی و سایر افرادی که در شرایط بحرانی ویژه قرار دارند، می توانند از حمایت های این مجموعه بهره مند شوند.

نکته مهم آن است که برای گزارش مواردی مانند کودک آزاری، همسرآزاری و مشاهده افرادی که در معرض اقدام به خودکشی قرار دارند، شهروندان می توانند به جای تماس با پلیس 110، با شماره 123 تماس بگیرند تا موضوع از سوی کارشناسان اورژانس اجتماعی بررسی و متناسب با شرایط، مداخله تخصصی انجام شود.

چهار بازوی عملیاتی برای مداخله در بحران کدامند؟

اورژانس اجتماعی برای آنکه بتواند در موقعیت های مختلف به افراد نیازمند کمک دسترسی داشته باشد، بر چهار بخش اصلی استوار است: مرکز مداخله در بحران های فردی، خانوادگی و اجتماعی، پایگاه خدمات اجتماعی، خط تلفن 123 و تیم های خدمات سیار.

این ساختار به مجموعه امکان می دهد هم از طریق تماس تلفنی و گزارش های مردمی از وقوع بحران مطلع شود و هم در صورت ضرورت، با اعزام نیروهای تخصصی به محل، شرایط را از نزدیک بررسی کند.

فرایند ارائه خدمات در اورژانس اجتماعی با پذیرش و شناسایی وضعیت فرد آغاز می شود. این پذیرش گاهی با مراجعه مستقیم افراد و به صورت خودمعرف انجام می گیرد و در موارد دیگر، افراد از طریق خط 123، تیم های خدمات سیار، سایر مراکز بهزیستی، مراجع قضایی، نیروی انتظامی یا نهادهای دولتی و غیردولتی به این مجموعه معرفی می شوند.

پس از بررسی شرایط، مرحله مداخله تخصصی آغاز می شود. در این مرحله، متناسب با نوع بحران و نیاز فرد، خدمات مددکاری اجتماعی، روان شناسی، تربیتی، حقوقی و فرهنگی و آموزشی ارائه می شود. این خدمات می تواند به شکل سرپایی یا از طریق نگهداری موقت در مراکز مربوط انجام شود.

پس از طی مراحل حمایتی و ارزیابی شرایط فرد، تصمیم گیری درباره ترخیص صورت می گیرد. در این فرایند، بازگشت فرد به خانواده به عنوان یکی از مهم ترین اهداف مراکز اورژانس اجتماعی در اولویت قرار دارد؛ البته این بازگشت باید با توجه به شرایط و صلاحیت محیط خانوادگی و پس از بررسی های تخصصی انجام شود.

در مواردی که بازگشت به خانواده امکان پذیر یا به مصلحت فرد نباشد، متناسب با وضعیت و نیازهای او، زمینه انتقال و معرفی به مراکز زیرمجموعه امور آسیب دیدگان اجتماعی، از جمله خانه های سلامت و مراکز بازپروری زنان آسیب دیده اجتماعی فراهم می شود. ارجاع به سایر مراکز مرتبط سازمان بهزیستی یا نهادهای حمایتی نیز از دیگر مسیرهای پیش بینی شده برای ادامه حمایت است.

البته مسئولیت اورژانس اجتماعی با ترخیص فرد پایان نمی یابد و پیگیری پس از ترخیص نیز بخشی از فرایند ارائه خدمات است؛ مرحله ای که با هدف بررسی وضعیت فرد، اطمینان از تداوم حمایت ها و جلوگیری از بازگشت دوباره او به شرایط بحرانی دنبال می شود.

اورژانس اجتماعی؛ فرصتی برای مداخله پیش از وقوع فاجعه

واقعیت این است که بسیاری از آسیب های اجتماعی پیش از آنکه به یک حادثه تلخ و غیرقابل جبران تبدیل شوند، نشانه هایی دارند؛ نشانه هایی که اگر به موقع دیده و جدی گرفته شوند، می توان از بسیاری از پیامدهای آن جلوگیری کرد.

اورژانس اجتماعی 123 دقیقاً در همین نقطه اهمیت پیدا می کند؛ جایی که یک تماس، یک گزارش مردمی یا حضور به موقع یک مددکار می تواند مسیر زندگی فردی را تغییر دهد. با این حال، اثربخشی این ظرفیت تنها به عملکرد کارشناسان و نیروهای تخصصی وابسته نیست؛ آگاهی عمومی از خدمات این مجموعه، کنار گذاشتن بی تفاوتی در برابر آسیب های اطراف و گزارش به موقع موقعیت های بحرانی نیز نقش تعیین کننده ای دارد.

در نهایت، 123 فقط یک شماره تلفن نیست؛ مسیری برای دیده شدن آسیب هایی است که گاهی در سکوت اتفاق می افتند. شاید یک تماس ساده، پیش از آنکه دیر شود، فرصتی دوباره برای نجات یک انسان و بازگشت آرامش به یک خانواده باشد.