پرسشگری؛ راه تقویت قدرت تشخیص عقل از هوای نفس

یکی از پرسش هایی که معمولاً در بحث تربیت دینی مطرح می شود، این است که انسان چگونه می تواند میان تصمیم عقل و خواهش ها و تمایلات نفسانی تفاوت قائل شود و از این تشخیص برای اصلاح رفتار و همچنین زندگی مؤمنانه استفاده کند. در واقع، تمایز میان این دو می تواند معیاری برای سنجش درستی باورها و رفتار مؤمنانه انسان باشد.

یکی از پرسش هایی که معمولاً در بحث تربیت دینی مطرح می شود، این است که انسان چگونه می تواند میان تصمیم عقل و خواهش ها و تمایلات نفسانی تفاوت قائل شود و از این تشخیص برای اصلاح رفتار و همچنین زندگی مؤمنانه استفاده کند. در واقع، تمایز میان این دو می تواند معیاری برای سنجش درستی باورها و رفتار مؤمنانه انسان باشد.

در همین خصوص، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی در خصوص چگونگی تشخیص مرز میان عقل و هوای نفس با سیده اعظم التفاتی فاز، مدرس حوزه و مسئول اداره پژوهش خواهران حوزه علمیه خراسان، گفت وگویی انجام داده است که در ادامه می خوانیم:

ایکنا ـ چرا تشخیص عقل از هوای نفس آسان نیست و چگونه ممکن است خواسته های نفسانی در پوشش استدلال های عقلانی ظاهر شوند؟

در متون دینی، عقل به عنوان رسول باطنی و مهم ترین ابزار رسیدن به سعادت معرفی شده و در سخنان اولیای معصوم(ع) نیز بر خردورزی و عقل محوری تأکید فراوانی شده است. در آیات قرآن کریم نیز بارها به تعقل، اندیشه ورزی، تدبر و لایه های مختلف تفکر و فهم توجه شده است. در مقابل، هوای نفسانی و خواهش های دل از موانع جدی تعقل و خردورزی هستند؛ بنابراین، اگر بتوانیم میان این دو تمایز قائل شویم و مسیر درست زندگی خود را بر مبنایی صحیح مشخص کنیم، این تشخیص قطعاً بر سبک زندگی ما نیز تأثیر خواهد گذاشت.

نکته مهم این است که مرز میان عقل و هوای نفس از جهاتی بسیار به یکدیگر نزدیک است. گاهی هوای نفس به روشنی در مقابل عقل قرار می گیرد و در چنین شرایطی، انسان تقریباً به راحتی می تواند آن را تشخیص دهد. فردی که اراده قوی و بن مایه دینی مستحکمی دارد، می تواند به سادگی از سد این تمایلات نفسانی عبور کند؛ اما همیشه هوای نفس به این وضوح در برابر عقل قرار نمی گیرد تا انسان بتواند به سادگی آن را تشخیص دهد. گاهی این تمایلات از نقطه ای آغاز می شوند که میان آن ها و یک گزاره عقلانی اشتباه یا شباهتی وجود دارد و همین مسئله تشخیص این دو را دشوار می کند.

اگر هوای نفس مستقیماً با عقل در تقابل باشد، در بیشتر مواقع می توان آن را به عنوان امری مخالف عقل شناسایی و کنار گذاشت؛ اما مسئله مهم زمانی است که تمایلات نفسانی از مسیر شباهت به حقیقت و در قالب شبهه و استدلال، به ذهن انسان نفوذ می کنند و قدرت تشخیص وی را دچار اشتباه می کنند.

این روند به تدریج انسان را در مسیری قرار می دهد که به خواسته های نفسانی دیگری نیز پاسخ دهد؛ خواسته هایی که پس از تمایل اولیه شکل می گیرند. در نهایت، کار به جایی می رسد که انسان نه تنها در تصمیم های روزمره خود، بلکه حتی در مسائل دینی نیز به دنبال بهانه تراشی و استدلال های مشتبه برای توجیه رفتارهایش می رود. در چنین شرایطی، مرز میان عقل و هوای نفس دچار اختلال می شود و فرد خواسته های خود را بر معیارهای عقلی و حتی دینی مقدم می داند.

ایکنا ـ چگونه می توان با تربیت دینی و پرورش روحیه پرسشگری از دوران کودکی، قدرت تشخیص عقل از هوای نفس را در افراد تقویت کرد؟

درباره نقش تربیت دینی و پرورش قدرت تعقل در تشخیص تفاوت میان عقل و خواهش های دل باید گفت: یکی از راه های تشخیص عقل از هوای نفس، استفاده مستمر از قدرت تعقل در موقعیت های مختلف زندگی است. انسان باید از ابزار منحصربه فرد قدرت تعقل که مختص انسان است و خداوند در وجود وی قرار داده، به درستی در عرصه های گوناگون زندگی استفاده کند. همچنین باید همواره در موقعیت های مختلف پرسشگر باشد؛ بنابراین، باید دلایل کارهای گوناگون را بررسی کند و پس از ارزیابی به نتیجه برسد.

این توانایی باید از دوران کودکی، ابتدا به کمک والدین و سپس با تمرین و ممارست خود فرد، پرورش پیدا کند تا قدرت تشخیص در وجود وی نهادینه شود. روحیه پرسشگری، دلیل خواهی و بهره مندی از عقل و خرد باید از همان ابتدا در کودکان شکل بگیرد. اگر در روند تربیت، کودک اجازه پرسشگری نداشته باشد و صرفاً به اطاعت و فرمان برداری عادت کند، ممکن است این رفتار منفعلانه در بزرگسالی برای وی مشکل ساز شود و قدرت محاجه، گفت وگو و استدلال را از وی بگیرد.

در این زمینه، دو روایت درباره تقابل عقل و هوای نفس از سخنان معصومین(ع) قابل ذکر است. از حضرت علی(ع) روایت شده است: «اَلْعَاقِلُ مَنْ یَمْلِکُ نَفْسَهُ إِذَا غَضِبَ وَ إِذَا رَغِبَ وَ إِذَا رَهِبَ»؛ انسان عاقل کسی است که هنگام خشم، میل و رغبت و ترس، بر نفس خود تسلط داشته باشد. در روایت دیگری نیز آمده است: «قَاتِلْ هَوَاکَ بعَقْلِکَ»؛ با عقل خود با هوای نفست مبارزه کن.

در سخنان علما و مفسران بزرگ نیز به این موضوع اشاره شده است. از جمله، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان توضیح می دهد که اگر انسان همواره سرگرم پیروی از هوای نفس خود باشد، چه بسا دزدی، غارت و آدم کشی را نیز از حقوق خود بداند و برای انجام آن ها توجیه بتراشد.

ایکنا ـ چگونه تشخیص عقل از هوای نفس می تواند رفتار دینی انسان را از عادت و تقلید به بندگی آگاهانه و مبتنی بر باور تبدیل کند؟

تأثیر تمایز میان عقل و هوای نفس بر رفتار مؤمنانه انسان قابل توجه است. اگر فردی بخواهد و بتواند میان عقل و هوای نفس خود تفاوت قائل شود، رفتارهای دینی وی قطعاً آگاهانه و مبتنی بر باور خواهد بود و دیگر صرفاً از عادت و تقلید ناشی نمی شود.

هنگامی که انسان بر اساس باور آگاهانه کاری را انجام می دهد، در عرصه های مختلف، از عبادت و تحصیل گرفته تا فعالیت های اجتماعی، با تأمل و درک بیشتری عمل می کند و به قدرت تشخیص دست می یابد. چنین فردی در برابر دیدگاه های گوناگونی که به او عرضه می شود، منفعل نخواهد بود؛ بلکه می تواند آن ها را بسنجد و ارزیابی کند و بر اساس تشخیص خود، تصمیم درست بگیرد.

در واقع، در مبانی دینی ما، عقل همان ابزاری است که انسان به واسطه آن خداوند را بندگی می کند و به بهشت می رسد. در این زمینه، تعبیر معروفی وجود دارد: «العقل ما عبد به الرحمان و اکتسب به الجنان»؛ به واسطه عقل، خدای رحمان عبادت می شود و بهشت به دست می آید.

بنابراین، تمایز میان عقل و هوای نفس صرفاً تمرینی ذهنی نیست، بلکه باید مقدمه ای برای بندگی آگاهانه و رفتار مؤمنانه باشد؛ مسیری که قطعاً به خردورزی نیاز دارد.

همان طور که گفته شد، ریشه خردورزی و قدرت تشخیص از دوران کودکی شکل می گیرد. ازاین رو، لازم است از همان ابتدا فرزندان خود را با این موضوع مهم تربیت کنیم و زمینه پرورش قدرت تعقل و خردورزی را در آنان فراهم آوریم.

انتهای پیام

نظرات

captcha