منابع فقهی راهی برای کشف ناگفته های تاریخی است

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمیبن محمد صادقیان هرات ؛ استاد حوزه و دانشگاه، شامگاه 18 آبان ماه در نشست علمی « سودمندی های تاریخ برای دانش فقه » که از سوی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برگزار  شد با بیان اینکه در میان شاخه های مختلف تاریخ علم، تاریخ علم فقه برای من جذاب تر است، گفت: زیرا احساس می کنم این حوزه بسیار بکر است و جای کار بسیاری دارد و تنها نیازمند تغییر رویکردهاست تا بتوان مطالب بسیار مهمی را از آن استخراج کرد.

به گزارش ایکنا، حجت الاسلام والمسلمیبن محمد صادقیان هرات؛ استاد حوزه و دانشگاه، شامگاه 18 آبان ماه در نشست علمی «سودمندی های تاریخ برای دانش فقه» که از سوی پژوهشگاه مطالعات فقه معاصر برگزار شد با بیان اینکه در میان شاخه های مختلف تاریخ علم، تاریخ علم فقه برای من جذاب تر است، گفت: زیرا احساس می کنم این حوزه بسیار بکر است و جای کار بسیاری دارد و تنها نیازمند تغییر رویکردهاست تا بتوان مطالب بسیار مهمی را از آن استخراج کرد. تلاقی میان تاریخ و فقه می تواند هم برای علم تاریخ و هم برای علم فقه مفید باشد و هر دو دانش بتوانند بهره ای بهینه از این پیوند ببرند. وی افزود: آن چه امروز ما به عنوان تاریخ فقه مطرح می کنیم، در حقیقت تاریخ فقها است. به این معنا که در شاکله این علم، شخصیت های فقهی اهمیت مرکزی دارند و موضوعات تاریخی حول محور این اشخاص مطرح می شود؛ به گونه ای که هر شخصیت به عنوان ملاک تحول فقهی در نظر گرفته شده و مباحثی چون اساتید، شاگردان، دوره زندگی و نوع تفکرات آنان مورد بررسی قرار می گیرد و در کنار آن، مبحث منابع فقهی که توسط هر شخص نگاشته شده، مطرح است. وی با بیان اینکه این مسئله تا حدی اهمیت دارد که حتی اعصار مختلف فقهی را نیز با نام همان اشخاص مانند عصر شیخ مفید، عصر شیخ طوسی یا عصر علامه حلی می شناسیم، اظهار کرد: ما نیازمند نوعی تاریخ فقه بر اساس منابع هستیم؛ یعنی تحولات علم فقه را بر مبنای منابع بررسی کنیم تا دریابیم علم فقه چه دورانی را پشت سر گذاشته و این ادوار چگونه قابل تقسیم بندی هستند. صادقیان هرات با بیان اینکه بسیاری از تحولاتی که در منابع فقهی ایجاد شده، متأثر از فضای اجتماعی است، تصریح کرد: موارد متعددی در منابع شاخص فقهی وجود دارد که در آن ها راه می توان تأثیر تحولات تاریخی، اجتماعی و سیاسی را بر متون فقه امامیه رصد کرد. حال باید پرسید چه اتفاقاتی در فضای اجتماعی رخ می دهد که پاسخ آن ها در منابع فقهی موجود نیست و فقیه باید بر اساس نیاز جامعه، متنی جدید با شاخصه هایی جدید تولید کند که باعث شود متون گذشته را کنار بگذارد و این متن جدید، محور اصلی پاسخگویی به نیازهای آینده باشد.

کشف ناگفته های تاریخی از تحولات فقهی

استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه این فرآیند درست مانند تولد یک نوزاد است که اگرچه ویژگی های ژنتیکی پدر و مادر را دارد، اما شخصیتی مستقل و متمایز دارد تصریح کرد: ایده من این است که می توان از بررسی منابع فقهی شاخص، به تحولاتی پی برد که در گزارش های تاریخی ردپایی از آن ها نیست و تنها تغییر در متن شاخص فقهی است که ظن تاریخی ما را نسبت به وجود آن تحول ایجاد می کند. بنابراین، می توان منابع فقهی شاخص را به عنوان منابع کشف ناگفته های تاریخی در نظر گرفت. صادقیان هرات اضافه کرد: کوئینتین اسکینر، صاحب تئوری هرمنوتیک قصدگرا و از بنیان گذاران مکتب کمبریج تقریباً همین ایده را به شکلی دیگر مطرح کرده است. اسکینر معتقد است تمامی کتاب های شاخص علمی در همه علوم، بدون شک متأثر از فضای اجتماعی خود هستند. اما تفاوت ایده من با تئوری ایشان در جهت حرکت است؛ ایشان از تاریخ به سمت متن حرکت می کند و معتقد است برای فهم مقصود واقعی نویسنده، باید به گزارش های تاریخی مراجعه کرد تا درک مناسبی از فضای تولید متن به دست آورد و سپس با این درک تاریخی به متن بازگشت تا نگاه نویسنده و مخاطب هدف او را بهتر بفهمیم. وی اضافه کرد: در واقع حرکت ایشان از گزارش های تاریخی به سمت فهم متن است. در حالی که ایده من این بود که حرکت، از متن و تحولاتی که در آن مشاهده می کنیم به سمت ناگفته های تاریخی باشد تا آن چه در منابع تاریخی ذکر نشده است، کشف شود.

تأثیر تحولات اجتماعی بر متون فقهی

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به مصادیق تأثیر تحولات اجتماعی بر نگارش متون فقهی، گفت: برای نمونه، می توان به تأثیر رقابت مکاتب فقهی بر نگارش کتاب «الخلاف» اثر شیخ طوسی اشاره کرد. ما در این دوره شاهد رقابتی شدید در فضای اجتماعی هستیم؛ به طوری که در شهر بغداد، درگیری های شدیدی میان حنابله و شیعیان جریان داشت. این اتفاقات در واقع نوعی وزن کشی اجتماعی در خیابان های بغداد بود تا هر یک از طرفین جایگاه خود را تقویت کنند. در این رقابت، خلیفه عباسی پشتیبان حنابله و آل بویه پشتیبان شیعیان بودند و هرگونه اختلافی میان این دو قدرت، مستقیماً منجر به درگیری های اجتماعی در بغداد می شد. این پژوهشگر تصریح کرد: شیخ طوسی این وزن کشی علمی را در قالب علمی و در کتاب «الخلاف» بروز داد. وی در برابر چهار مکتب فقهی که عاملی برای حمله به اندیشه های شیعی بودند، پاسخ داد؛ زیرا یکی از ادعاهای مخالفان این بود که تعارض در روایات شیعی وجود دارد و همین مسئله دلیلی بر ضعف و نادرست بودن این مکتب است. وی با بیان اینکه این فشارهای اجتماعی، شیخ طوسی را واداشت تا کتاب «تهذیب الاحکام» را بنویسد، اظهار کرد: ایشان در مقدمه این کتاب صراحتاً اشاره کرده اند که یکی از دلایل نگارش اثر، همین مسئله بوده است. بنابراین، ایشان در پاسخ به یک اتفاق اجتماعی، کتابی را نگاشت که در آن علاوه بر پرداختن به موارد فقهی و توضیح استدلال های کتاب «المقنعه» شیخ مفید، تعارضات روایات را بررسی کرد تا نشان دهد این تعارض وجود ندارد، بلکه ناشی از سوءتفاهم است و در واقع، این موضوع نه یک نقص، بلکه نشان دهنده برتری مکتب فقه شیعه است.

فتوای تعطیلی نماز جمعه

صادقیان هرات بیان کرد: در دوره سلجوقیان نیز موارد مشابهی وجود دارد؛ برای مثال، تأثیر فشارهای سیاسی-اجتماعی بر فتوای حرمت نماز جمعه توسط سید دیلمی. ایشان فتوایی مبنی بر حرمت نماز جمعه صادر کرد که باعث شد نماز جمعه که سال ها توسط شیعیان برگزار می شد، به ناگاه تعطیل شود. استاد حوزه و دانشگاه اظهار کرد: با بررسی فضای اجتماعی آن زمان متوجه می شویم که این فتوا در راستای تقابل با فشارهای سیاسی خلیفه عباسی صادر شده بود؛ زیرا در آن زمان رسم بود که در نماز جمعه، مدح و ستایش خلیفه عباسی صورت گیرد. سید دیلمی که خلیفه عباسی را فردی فاسق و دشمن علنی شیعیان می دانست، اعلام کرد نماز جمعه ای که در آن مدح خلیفه باشد، حرام است و چون نماز جمعه بدون این مدح اجرا نمی شد، در نتیجه کل این عبادت تعطیل شد. وی افزود: نمونه دیگر، تأثیر جنگ های مداوم با رومیان بر توسعه مباحث جهاد در اندیشه قاضی ابن براج است. ایشان در منطقه ای قاضی بودند که درگیری های شدیدی میان مسلمانان و رومیان در آن جریان بود. با بررسی کتاب ایشان، متوجه می شویم که بخش جهاد را به طور قابل توجهی گسترده تر از دیگران نگاشته است. اگر ما از جایگاه جغرافیایی ایشان یا اتفاقات شهرشان بی خبر بودیم، همین کمیت پرداخت به موضوع جهاد را می توانستیم به عنوان یک نشانه یا ظن تاریخی در نظر بگیریم تا به این حقیقت پی ببریم که در آن منطقه، جنگ با رومی ها جریان داشته است.

تغییر آراء فقهی در  دوره مغول

صادقیان هرات با بیان اینکه در اعتبار احادیث در فقه امامیه در دوره مغولان نیز تغییر عمده ای رخ داد، گفت: در دوره های پیشین، محدثین قائل به «وثوق صدوری» بودند؛ یعنی صرفاً چون متن در کتابی معتبر بود، آن را پذیرفته و حتی با سند ضعیف، صدور آن را تأیید می کردند اما در دوره مغولان و با ظهور آراء علامه حلی بحث «وثوق سندی» مطرح شد. این تغییر رویکرد از وثوق صدوری به سندی، تحولات بسیاری در فتاوا ایجاد کرد؛ به گونه ای که برخی احکام که پیش از این تحت عنوان عمل بلااشکال حلال دانسته می شدند، در این دوره حرام شدند و شکل نگارش و پاسخ به مسائل کاملاً تغییر یافت. این پژوهشگر اظهار کرد: همچنین پیش از حمله مغول ها، در بحث فقه حکومتی، اکثر فقهای شیعه معتقد بودند که حکومت عادل تنها حکومتی است که حاکم آن معصوم باشد و عصمت، شرط ضروری عدالت حاکم است. بر اساس این اندیشه، سید ابن طاووس نقابت علویان را از خلیفه عباسی نپذیرفت و اعلام کرد که حاکم را فاسق می داند و پذیرش پست از او شرعاً جایز نیست و در نتیجه به تبعید خودخواسته روی آورد. وی در پایان اضافه کرد: اما همین سید ابن طاووس در زمان هولاکو خان، در پاسخ به سؤال او مبنی بر اینکه آیا کافر عادل افضل است یا مسلمان فاسق، پاسخ داد که کافر عادل برتر است. این نشان می دهد که مفهوم عدل از یک معنای کلامی(عصمت) به یک معنای اجتماعی(عدالت اجتماعی) تغییر یافته است؛ یعنی حاکمی که حتی اگر کافر باشد اما عدالت اجتماعی را رعایت کند، بر مسلمان فاسق ارجح است. انتهای پیام

نظرات

captcha