عزاداری فاطمی؛ سوگ در مسیر سلوک

ایام فاطمیه فرصتی ارزشمند برای بازخوانی ابعاد مختلف شخصیت حضرت زهرا(س)، تبیین سیره و آرمان های ایشان و توجه به جایگاه والای آن بانوی بزرگ در تاریخ اسلام است. مجالس عزاداری حضرت زهرا(س) علاوه بر آنکه بستری برای ابراز ارادت و سوگواری در مصائب و مظلومیت ایشان به شمار می رود، زمینه ای برای شناخت عمیق تر معارف اهل بیت(ع) به ویژه مسئله دفاع از ولایت، ایستادگی در برابر ظلم و پاسداری از حقیقت فراهم می کند.

در این میان، مداحان به عنوان یکی از ارکان اصلی مجالس فاطمیه، نقش مهمی در انتقال پیام عاشورا و معارف فاطمی به مخاطبان، به ویژه نسل جوان بر عهده دارند. انتخاب اشعار هدفمند، توجه به مستندات تاریخی، تبیین ابعاد سیاسی، اجتماعی و معرفتی سیره حضرت زهرا(س) و ایجاد توازن میان شور و شعور، از جمله مؤلفه هایی است که می تواند به ارتقای کیفیت مجالس عزاداری و افزایش اثرگذاری آن ها کمک کند.

با توجه به تحولات سبک مداحی و تغییر ذائقه مخاطبان در سال های اخیر، توجه به شیوه های نوین اجرا در کنار حفظ اصالت و محتوای معرفتی عزاداری، بیش از پیش اهمیت یافته است. در همین راستا، بررسی چگونگی برگزاری مجالس فاطمیه، وظایف مداحان در تبیین معارف و آرمان های حضرت زهرا(س) و ضرورت بهره گیری از ظرفیت این مجالس برای تقویت باورهای دینی و اعتقادی جامعه، موضوع مهمی است که باید بدان پرداخته شود.

ایکنا در راستای بررسی ابعاد مختلف عزاداری ایام فاطمیه و شهادت حضرت زهرا(س) و نیز وظیفه مداحان و ستایشگران اهل بیت(ع) در این زمینه به گفت و گو با احمد چینی، مداح پیشکسوت اهل بیت(ع) پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می خوانیم.  

ایکنا ـ با توجه به تفاوت نقل های تاریخی درباره شهادت حضرت زهرا(س)، شما در انتخاب اشعار و روایت مصائب ایشان چه معیارهایی را در نظر می گیرید تا هم مستندات تاریخی رعایت شود و هم فضای عاطفی مجلس حفظ شود؟

در رابطه با شهادت حضرت زهرا(س) دو روایت مشهور وجود دارد؛ یک روایت، شهادت ایشان را 75 روز پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) و روایت دیگر 95 روز پس از رحلت رسول خدا(ص) بیان می کند. بر همین اساس، هم در ایران و هم در عراق هر دو مناسبت مورد توجه قرار گرفته و مجالس عزاداری برگزار می شود. البته علمای نجف بیشتر بر روایت 95 روز و فاطمیه دوم تأکید دارند.

به نظر می رسد با توجه به اینکه درباره تاریخ شهادت حضرت زهرا(س) چند قول وجود دارد و شهادت و مزار ایشان نیز مخفی بوده است، باید به هر دو مناسبت توجه داشت و در هر دو ایام به بیان مصائب و مظلومیت حضرت پرداخت. این مسئله در انتخاب اشعار و روایت مصائب نیز اهمیت دارد، چراکه هدف اصلی زنده نگه داشتن یاد و مظلومیت حضرت زهرا(س) و بیان مصائب ایشان است.

از این رو، چه در فاطمیه اول و چه در فاطمیه دوم باید اشعار و مطالبی انتخاب شود که در راستای بیان مظلومیت و مصائب حضرت زهرا(س) باشد و بتواند فضای عاطفی و معنوی مجلس عزاداری را حفظ کند. همچنین، با توجه به وجود نقل های مختلف تاریخی، توجه به این روایت ها و رعایت شأن و جایگاه حضرت زهرا(س) در بیان مصائب ایشان اهمیت ویژه ای دارد. در نهایت، برگزاری مجالس عزاداری در هر دو مناسبت و حضور در این مجالس، فرصتی برای بیان مصائب حضرت و گرامیداشت مظلومیت ایشان است و شایسته است ارادتمندان اهل بیت(ع) در هر دو ایام به عزاداری و بزرگداشت مقام حضرت زهرا(س) بپردازند.

ایکنا ـ مداحی فاطمیه باید دارای چه ابعاد و شرایطی باشد؟

قطعا مداحی فاطمیه نباید صرفا به بازخوانی مصائب حضرت زهرا(س) و اشک ریختن بر مظلومیت ایشان محدود شود، بلکه مهمتر از آن، تبیین اهداف حضرت زهرا(س) و شناخت سیره ایشان است. اینکه حضرت زهرا(س) در برابر ظلم ایستادگی می کردند و تا چه اندازه برای دفاع از دین و حمایت از ولایت اهتمام داشتند، از موضوعات مهمی است که باید در مجالس فاطمیه مورد توجه قرار گیرد.

حضرت زهرا(س) برای دفاع از امام زمان خود، حضرت علی(ع)، تمام هستی خویش را فدا کردند و در این مسیر، سختی ها و مصائب بسیاری را متحمل شدند، از جمله آسیب هایی که در جریان دفاع از ولایت به ایشان وارد شد. این مسئله نشان دهنده اهمیت دفاع از دین و ولایت در سیره حضرت زهرا(س) است و می تواند الگویی برای پیروان اهل بیت(ع) باشد.

بنابراین، باید مسیر حضرت زهرا(س) را ادامه دهیم و در حمایت از دین و امام زمان خود، نسبت به ظلم و انحراف بی تفاوت نباشیم. اساسا سیره تمام ائمه معصومین(ع) نیز بر همین مبنا بوده است یعنی آنان در هر زمان که امکان داشت، در برابر ظلم ایستادگی می کردند و از حق دفاع می کردند.

همان گونه که امام حسین(ع) فرمودند، فردی مانند ایشان با شخصی همچون یزید بیعت نخواهد کرد. امام حسین(ع) نیز در این مسیر حاضر شدند خود، خانواده و جوانانشان به شهادت برسند و خانواده ایشان به اسارت درآیند، اما از مسیر حق و دفاع از دین عقب نشینی نکردند. این همان مسیر و رویکردی است که در سیره اهل بیت(ع) مشاهده می شود.

حضرت زهرا(س) نیز از این جهت جایگاه ویژه ای دارند، چراکه می توان ایشان را نخستین حامی ولایت پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) دانست. حضرت در راه دفاع از آرمان های رسول خدا(ص) و حمایت از ولایت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، هستی و جان خود را فدا کردند. از این رو، مداحی فاطمیه باید علاوه بر بیان مصائب و مظلومیت حضرت زهرا(س)، به تبیین اهداف، سیره و مواضع ایشان در دفاع از دین، ولایت و مقابله با ظلم نیز بپردازد، چراکه شناخت این ابعاد، زمینه ساز درک عمیق تر از فلسفه عزاداری و الگوگیری از سیره حضرت زهرا(س) در زندگی امروز خواهد بود.

ایکنا ـ در سال های اخیر شاهد تغییراتی در سبک مداحی و ذائقه مخاطبان، به ویژه نسل جوان، بوده ایم؛ این تغییرات چه تأثیری بر شیوه اجرای مراسم عزاداری فاطمیه گذاشته است؟

اگر مداحی های جدید به گونه ای اجرا شوند که بتوانند جوانان را به دین، اهل بیت(ع) و حضرت زهرا(س) جذب کنند، قطعا می توانند تأثیرات مثبت و ارزشمندی داشته باشند. البته در این زمینه، توجه به کیفیت اشعار، محتوای آن ها و اهدافی که در مداحی دنبال می شود، اهمیت بسیار زیادی دارد. مداحی نباید صرفا به عزاداری و بیان مصائب محدود شود، بلکه لازم است اهداف و آرمان های حضرت زهرا(س) نیز در ابیات و اشعار گنجانده شود.

برای نمونه، اشعاری که بیانگر ایثار و فداکاری حضرت زهرا(س) در راه دفاع از ولایت امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) هستند، می توانند ابعاد مبارزاتی و مجاهدانه سیره ایشان را به مخاطبان منتقل کنند. حضرت زهرا(س) بانویی مجاهد و مبارز بودند که در راه دفاع از ولایت و ایستادگی در برابر ظلم، با وجود تحمل مصائب و آسیب های جسمی، از مسیر خود عقب نشینی نکردند. حتی در شرایطی که با پهلوی شکسته و پس از سقط فرزند خود مواجه بودند، همچنان در دفاع از امیرالمؤمنین(ع) تلاش می کردند و از مردم می خواستند که ایشان را رها کنند و مانع آزار و اذیت حضرت علی(ع) شوند. این بخش از سیره حضرت زهرا(س) باید در اشعار و مداحی ها مورد توجه قرار گیرد تا مخاطبان، به ویژه جوانان، با اهداف و آرمان های ایشان آشنا شوند.

اشعار مداحی باید هدفمند و دارای محتوای معرفتی باشند؛ چراکه اگر عزاداری صرفا به بیان مصائب و اشک ریختن محدود شود و مخاطب را با معارف اهل بیت(ع) آشنا نکند، ممکن است اثرگذاری آن در طول زمان با آسیب و خلل مواجه شود. برای اینکه بتوانیم جوانان را در مسیر دین و اعتقادات ثابت قدم نگه داریم، ضروری است که اهداف و آرمان های اهل بیت(ع) در اشعار و ابیات مداحی گنجانده شود.

اگر این رویکرد در مداحی ها مورد توجه قرار گیرد، جوانان ضمن شرکت در مجالس عزاداری و سوگواری برای حضرت زهرا(س)، با اهداف، سیره و معارف اهل بیت(ع) نیز آشنا خواهند شد. در چنین شرایطی، عزاداری علاوه بر ایجاد فضای عاطفی و معنوی، می تواند نقش مؤثری در تربیت دینی و تقویت اعتقادات نسل جوان ایفا کند.

جوانی که با اهداف و آرمان های حضرت زهرا(س) و اهل بیت(ع) آشنا شود، بهتر می تواند مسیر زندگی خود را بر اساس این آموزه ها تنظیم کند و از گناه، خطا و انحراف فاصله بگیرد. این همان اثرگذاری حقیقی و مطلوبی است که می توان از مداحی و مجالس عزاداری انتظار داشت. امیدوارم این رویکرد در مجالس فاطمیه بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

ایکنا ـ با توجه به جایگاه حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت و تبیین حق، به نظر شما مجالس فاطمیه تا چه اندازه توانسته اند این بعد از شخصیت ایشان را برای جامعه امروز بازخوانی کنند؟

مجالس فاطمیه در این زمینه تأثیر قابل توجهی داشته اند و توانسته اند بخشی از اهداف و آرمان های حضرت زهرا(س) را برای جامعه امروز تبیین کنند. اگر این مجالس و فعالیت های مداحان و سخنرانان در معرفی سیره و اهداف حضرت زهرا(س) نقش مؤثری نداشتند، شاهد چنین حضور گسترده و پرشوری از سوی مردم، به ویژه جوانان، در عرصه های مختلف نبودیم. حضور جوانان در میدان ها و فعالیت های اجتماعی و اعتقادی، نشان دهنده آشنایی آنان با اهداف حضرت زهرا(س) و تأثیرپذیری از معارف اهل بیت(ع) است.

این حضور و مشارکت گسترده به ویژه در شرایطی که شاهد تداوم حضور مردم در میدان های مختلف هستیم، بیانگر آن است که مجالس عزاداری، مداحان و سخنرانان توانسته اند در انتقال معارف و آرمان های حضرت زهرا(س) به جامعه نقش آفرین باشند. در حقیقت، آشنایی با سیره حضرت زهرا(س) موجب شده است که مردم با عشق و علاقه بیشتری در مسیر دفاع از دین و ارزش های اسلامی حرکت کنند.

از سوی دیگر، جایگاه ویژه حضرت زهرا(س) در منظومه معرفتی اهل بیت(ع) نیز اهمیت این موضوع را دو چندان می کند. در همین زمینه، به نقل از شهید آیت الله سیدعلی خامنه ای، ایشان فرموده بودند که در مشکلات کشور به حضرت فاطمه زهرا(س) متوسل می شوند. این بیان، نشان دهنده جایگاه والای حضرت زهرا(س) و اهمیت توسل به ایشان در شرایط دشوار است.

همچنین، در روایتی از امام حسن عسکری(ع) آمده است که: «ما حجت های خدا بر مردم هستیم و مادرمان فاطمه حجت خدا بر ماست». اگر بخواهیم این روایت را به زبان ساده بیان کنیم، همان گونه که مردم در گرفتاری ها و مشکلات به اهل بیت(ع) متوسل می شوند، خود اهل بیت(ع) نیز در شرایط دشوار به حضرت زهرا(س) توسل می کردند. این روایت بیانگر عظمت و جایگاه بی نظیر حضرت زهرا(س) در میان اهل بیت(ع) است.

در حقیقت، پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) و سایر ائمه معصومین(ع) برای حضرت زهرا(س) احترام و جایگاه ویژه ای قائل بودند، چراکه ایشان از عظمت و جلالی برخوردار هستند که در میان مخلوقات جایگاهی ممتاز دارد. این مسئله نشان می دهد که شناخت مقام حضرت زهرا(س) و تبیین سیره و شخصیت ایشان فقط محدود به مجالس عزاداری نیست، بلکه باید در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.

از این رو، ضروری است که توسل به حضرت زهرا(س) بیش از پیش در جامعه گسترش یابد و در ایام فاطمیه ضمن بازخوانی سیره و آرمان های ایشان، از مقام و جایگاه آن حضرت بهره مند شویم. امیدواریم با توسل به حضرت زهرا(س) زمینه نصرت و پیروزی رزمندگان اسلام و دستیابی به پیروزی نهایی فراهم شود.

ایکنا ـ یکی از چالش های مداحی امروز، ایجاد توازن میان شور و شعور است؛ در مجالس عزاداری حضرت زهرا(س) چگونه می توان از غلبه احساسات صرف جلوگیری کرد و به انتقال معارف فاطمی رسید؟

تحقق این مسئله تا حد زیادی به محتوای اشعار و نحوه انتخاب آن ها از سوی مداحان بستگی دارد. شاعرانی که در زمینه سرودن اشعار مذهبی فعالیت می کنند، باید اهداف معنوی حضرت زهرا(س) به ویژه مجاهدت، ایستادگی و مبارزه ایشان در برابر ظلم و دشمنی با حق را در ابیات و اشعار خود بگنجانند. همچنین، مداحان باید در انتخاب اشعار دقت کنند و آثاری را برگزینند که علاوه بر ایجاد شور و احساسات، از محتوای معرفتی و حماسی برخوردار باشند و بتوانند شور و شعور را به صورت همزمان در مخاطبان ایجاد کنند.

اگر عزاداری صرفا به شور و احساسات محدود شود و مخاطب تنها به سینه زنی و تکرار نام حضرت زهرا(س) یا امام حسین(ع) بپردازد، اما با معارف و اهداف اهل بیت(ع) آشنا نشود، چنین عزاداری می تواند با آسیب هایی مواجه شود. آنچه اهمیت دارد، حضور شعور در کنار شور است، یعنی انسان بداند حضرت زهرا(س) برای چه هدفی قیام کردند، امام حسین(ع) چرا قیام کردند و چرا در این مسیر جان خود و فرزندانشان را فدا کردند. این مسئله از مهمترین ابعاد معرفتی مجالس عزاداری است.

از این رو، اگر مداحان بخواهند شور و شعور را به صورت همزمان در مخاطبان ایجاد کنند، باید اشعار حماسی و هدفمندی را انتخاب کنند که در آن ها مقاصد و مفاهیم اهل بیت(ع) به ویژه قیام در برابر ظلم و دفاع از حق به روشنی تبیین شده باشد. این همان مسیری است که حضرت زهرا(س) و امام حسین(ع) در دفاع از دین و ولایت دنبال کردند و سایر ائمه معصومین(ع) نیز متناسب با شرایط و مصالح زمان خود، آن را ادامه دادند.

برای نمونه، شرایط دوران امام حسن مجتبی(ع) با شرایط دوران امام حسین(ع) متفاوت بود. امام حسن(ع) به دلیل نداشتن یاران و شرایط خاص آن زمان، امکان قیام به شیوه امام حسین(ع) را نداشتند و اگر شرایط و یاران لازم فراهم بود، ایشان نیز قیام می کردند. همچنین، اگر امام حسین(ع) در شرایط دوران امام حسن(ع) قرار می گرفتند، همان رویکرد امام حسن(ع) را اتخاذ می کردند، چراکه تصمیمات ائمه(ع) همواره بر اساس مصالح و شرایط زمان صورت می گرفت.

در مقابل، امام حسین(ع) در روز عاشورا از یارانی برخوردار بودند که با تمام وجود در مسیر دفاع از ایشان و اهدافشان ایستادگی می کردند. یاران وفادار امام حسین(ع) به گونه ای بودند که اعلام می کردند اگر بارها بدن هایشان قطعه قطعه شود، به آتش کشیده شوند و خاکسترشان بر باد رود و دوباره زنده شوند، باز هم دست از یاری امام حسین(ع) برنخواهند داشت. این روحیه فداکاری و وفاداری، جلوه ای از معرفت و شعور حقیقی در کنار شور و محبت اهل بیت(ع) است.

امروز نیز می توان جلوه هایی از این روحیه را در جوانانی مشاهده کرد که در میدان های مختلف حضور دارند، جان خود را در راه دفاع از آرمان هایشان به میدان می آورند و در این مسیر به شهادت می رسند. همچنین، رزمندگانی که جان خود را در راه این اهداف فدا می کنند، ادامه دهندگان همان مسیر و فرهنگ ایثار و وفاداری هستند. بنابراین، ضروری است که مداحان در انتخاب اشعار به این نکته توجه داشته باشند که شعر باید هم شور و احساس داشته باشد و هم شعور و معرفت را منتقل کند. مفاهیمی همچون اطاعت از ولی خدا، دفاع از حق، ایستادگی در برابر ظلم و پایبندی به اهداف اهل بیت(ع) باید در اشعار مداحی مورد توجه قرار گیرد.

در حقیقت، عزاداری بدون معرفت و اطاعت از اهل بیت(ع) نمی تواند به هدف اصلی خود دست یابد. اگر انسان ادعای محبت امام حسین(ع) را دارد، باید در عمل نیز به فرمایشات و اهداف ایشان پایبند باشد و اگر حضرت زهرا(س) را دوست دارد، تنها گریه و عزاداری کافی نیست، بلکه باید اهداف و آرمان های ایشان را نیز دنبال کند. از این رو، مجالس عزاداری حضرت زهرا(س) باید به گونه ای برگزار شوند که ضمن ایجاد شور و احساسات معنوی، زمینه آشنایی عمیق تر مخاطبان با معارف، اهداف و سیره اهل بیت(ع) را فراهم کنند. این همان توازن میان شور و شعور است که می تواند عزاداری را به بستری مؤثر برای تربیت دینی، معرفتی و اخلاقی جامعه تبدیل کند.

انتهای پیام