رمان «جاده جنگ»؛ پیوند تاریخ معاصر ایران با روایت زندگی اجتماعی مردم

محمدجواد استادی، پژوهشگر فرهنگی، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، با اشاره به نوع روایت زنده یاد منصور انوری در رمان «جاده جنگ» اظهار کرد: برای درک اهمیت این رمان، پیش از هر چیز باید به این پرسش مهم پرداخت که اساساً چرا مرحوم منصور انوری به سراغ روایت تاریخ معاصر ایران رفت. به نظر می رسد انوری قصد نداشت صرفاً حوادث تاریخی را در قالب داستان بازگو کند، بلکه تلاش داشت نسبت میان سرگذشت انسان ایرانی و تحولات بزرگ سیاسی و اجتماعی ایران را بازسازی کند.

وی افزود: از این منظر، می توان «جاده جنگ» را تلاشی برای تبدیل تاریخ سیاسی ایران به تاریخ زیسته جامعه ایرانی دانست. یکی از ویژگی های مهم روایت انوری این است که انقلاب اسلامی را حادثه ای منفصل از گذشته نمی بیند، بلکه روایت خود را از شهریور 1320 و اشغال ایران توسط متفقین آغاز می کند؛ یعنی یکی از مهم ترین مقاطع تاریخی که در آن، مسئله استقلال، حاکمیت ملی، مداخله قدرت های خارجی و نسبت مردم با ساختار سیاسی به روشنی خود را نشان می دهد.

استادی ادامه داد: انتخاب این نقطه آغاز، بسیار معنادار است؛ چراکه انوری می خواهد نشان دهد برای فهم انقلاب اسلامی باید به تجربه تاریخی جامعه ایرانی در مواجهه با سلطه خارجی، ناکارآمدی قدرت سیاسی و تحولات اجتماعی دهه های پیش از انقلاب بازگشت. در واقع، در «جاده جنگ» با نوعی روایت تاریخی مبتنی بر پیوستگی و انباشت تجربه های اجتماعی جامعه ایرانی مواجه هستیم.

این پژوهشگر فرهنگی با بیان اینکه در چنین نگاهی، انقلاب صرفاً محصول یک رخداد سیاسی نیست، تصریح کرد: انقلاب اسلامی را باید در امتداد مجموعه ای از تجربه های تاریخی و تغییرات فرهنگی و اجتماعی جامعه ایرانی درک کرد. همین مسئله، به اعتقاد من، رمان «جاده جنگ» را حتی برای حوزه هایی مانند جامعه شناسی و مطالعات فرهنگی نیز واجد اهمیت می کند؛ چراکه تاریخ در این اثر صرفاً در سطح تصمیم های یک حکومت یا مسائل مشابه روایت نمی شود، بلکه در نسبت با زندگی مردم و تغییرات جامعه مورد توجه قرار می گیرد.

وی با اشاره به یکی دیگر از ویژگی های رمان «جاده جنگ»، بیان کرد: پیوند میان پژوهش تاریخی و تخیل داستانی، از دیگر ویژگی های مهم این اثر است. می دانیم که انوری برای نگارش این مجموعه، سال ها مطالعه اسناد، خاطرات شفاهی و منابع تاریخی را در دستور کار خود قرار داده بود، اما اهمیت کار او صرفاً به گردآوری این اطلاعات در طول سال های متمادی محدود نمی شود.

استادی افزود: مسئله اصلی این است که انوری تلاش می کند این مواد تاریخی را وارد مناسبات شخصیت ها، موقعیت های انسانی و کشمکش های داستانی کند. به این ترتیب، تاریخ در این رمان صرفاً پس زمینه وقوع حوادث نیست، بلکه به نیرویی تبدیل می شود که بر سرنوشت شخصیت ها تأثیر می گذارد.

این پژوهشگر فرهنگی با تأکید بر ضرورت تفکیک اعتبار تاریخی از موفقیت ادبی، تصریح کرد: باید میان این دو موضوع تفاوت قائل شویم؛ چراکه یک پژوهش گسترده، به خودی خود نمی تواند به خلق یک رمان موفق منجر شود. به عبارت دیگر، اگر بگوییم نویسنده ای پژوهش بسیار خوبی انجام داده است، لزوماً به این معنا نیست که رمان خوبی نیز نوشته باشد. آنچه درباره انوری اهمیت دارد، تلاش او برای تبدیل این پشتوانه پژوهشی به یک جهان داستانی است که بسیار ارزشمند به نظر می رسد.

وی  اظهار کرد: در عین حال، نمی توان از این مسئله غافل شد که گاهی انباشت بیش از اندازه اطلاعات ممکن است بر حرکت داستان تأثیر بگذارد و موجب کند شدن روند روایت شود یا توضیحات تاریخی بر کنش روایی اثر بگذارد. با وجود این، معتقدم مهم ترین ویژگی «جاده جنگ» آن است که انوری از موضع نویسنده ای که تعلق فکری و تاریخی مشخصی دارد، به تاریخ معاصر ایران نزدیک می شود.

استادی با اشاره به نسبت فکری انوری با انقلاب اسلامی گفت: او نسبت خود را با انقلاب اسلامی پنهان نمی کند، اما تلاش دارد این تعلق خاطر را از طریق ساختن جهانی داستانی که برای همگان قابل درک باشد، بیان کند. این نکته اهمیت دارد؛ زیرا ادبیات متعهد زمانی می تواند دستاورد هنری داشته باشد که اندیشه نویسنده در ساختار روایت و سرنوشت شخصیت ها تجسم پیدا کند، نه اینکه صرفاً مجموعه ای از گزاره های مستقیم و شعاری را منتقل کند. به همین دلیل، «جاده جنگ» را می توان یکی از تلاش های مهم، جدی و موفق برای صورت بندی روایی حافظه تاریخی انقلاب اسلامی دانست؛ رمانی که می خواهد به مخاطب نشان دهد انسان ایرانی چه مسیر طولانی تاریخی را پشت سر گذاشته و چگونه تجربه های مهمی مانند استقلال خواهی، مقاومت و تحولات اجتماعی در شکل گیری تاریخ معاصر او نقش داشته اند.

«جاده جنگ»؛ فراتر از روایت یک واقعه نظامی

وی با بیان تفاوت و تمایز رمان «جاده جنگ» با دیگر آثار ادبیات دفاع مقدس اظهار کرد: معتقدم تمایز اساسی این اثر در آن است که انوری جنگ را صرفاً یک واقعه نظامی یا مجموعه ای از تجربه های جبهه و نبرد نمی بیند، بلکه آن را در افق گسترده تری از تاریخ سیاسی و اجتماعی ایران قرار می دهد.

استادی افزود: بخش قابل توجهی از ادبیات دفاع مقدس، به درستی بر تجربه مستقیم جنگ، رزمندگان، زندگی، شهادت، ایثار، خانواده ها و مناسبات انسانی در جبهه و پشت جبهه متمرکز شده است، اما انوری مسیر متفاوتی را انتخاب می کند و برای فهم جنگ و انقلاب، همان طور که اشاره کردم، به سراغ زمینه های تاریخی و اجتماعی شکل گیری این تحولات می رود. این مسئله یکی از تفاوت های مهم این اثر با دیگر آثار دفاع مقدس است.

این پژوهشگر فرهنگی با بیان اینکه پرسش محوری در روایت متعارف جنگی ممکن است به اتفاقات میدان نبرد محدود شود، تصریح کرد: در پروژه داستانی انوری، پرسش جدی تر این است که جامعه ایرانی چه تجربه های تاریخی را پشت سر گذاشت تا به انقلاب اسلامی و پس از آن دفاع مقدس رسید. به همین دلیل، «جاده جنگ» را نمی توان صرفاً با معیارهای رمان های دفاع مقدس و جنگی ارزیابی کرد؛ این اثر در مرز میان رمان تاریخی، رمان اجتماعی و ادبیات انقلاب اسلامی قرار می گیرد.

وی ادامه داد: تفاوت دیگر این رمان به مقیاس روایت آن بازمی گردد. انوری به جای تمرکز بر یک واقعه محدود یا یک شخصیت محوری، تلاش می کند جهانی داستانی و گسترده با شخصیت های متعدد و پیوندهای پیچیده تاریخی و اجتماعی بسازد. چنین رویکردی به سنت رمان های تاریخی بلند و چندنسلی نزدیک می شود؛ آثاری که از طریق روایت سرگذشت افراد، امکان بازخوانی سرگذشت یک جامعه را فراهم می کنند.

استادی با اشاره به سومین وجه تمایز این اثر، یعنی توجه به مسئله استقلال و مداخله خارجی، بیان کرد: همان طور که اشاره کردم، آغاز روایت با اشغال ایران در شهریور 1320، صرفاً یک انتخاب زمانی نیست، بلکه افق معنایی مشخصی را ترسیم می کند. در چنین روایتی، جنگ و مقاومت از تجربه تاریخی جامعه ای جدا نیست که بارها با مداخله قدرت های خارجی و مسئله حاکمیت ملی مواجه شده است.

این پژوهشگر فرهنگی بیان کرد: چنین نگاهی زمینه فهم دفاع مقدس را در امتداد تاریخ استقلال خواهی ایران فراهم می کند. در واقع، انوری تلاش دارد تجربه جنگ و مقاومت را در پیوند با گذشته تاریخی جامعه ایرانی روایت کند و از این طریق، ابعاد گسترده تری از تحولات تاریخی کشور را به تصویر بکشد.

وی با اشاره به چهارمین تفاوت این رمان، یعنی جدیت در پژوهش و بازسازی فضای تاریخی، گفت: انوری تلاش می کند جزئیات اجتماعی، جغرافیایی و تاریخی را وارد متن روایت کند. این میزان توجه به جزئیات در ادبیات دفاع مقدس و انقلاب اسلامی اهمیت دارد؛ زیرا یکی از خطرهایی که ادبیات متعهد را تهدید می کند، جایگزین شدن کلی گویی های ایدئولوژیک به جای شناخت دقیق واقعیت اجتماعی است.

استادی افزود: هرچه نویسنده بتواند جهان تاریخی را ملموس تر و پیچیده تر بازسازی کند، اثر او نیز از سطح یک بیانیه با موضع سیاسی مشخص فاصله می گیرد و به ظرفیت هنری جدی تری دست پیدا می کند. البته این تمایزها به معنای آن نیست که بخواهیم برای «جاده جنگ» برتری مطلقی نسبت به دیگر آثار ادبیات دفاع مقدس قائل شویم؛ چراکه در ادبیات جنگ، آثار ارزشمند و متنوعی داریم که هرکدام بخشی از تجربه تاریخی و انسانی دفاع مقدس را روایت می کنند.

این پژوهشگر فرهنگی بیان کرد: اهمیت کار انوری در این است که به جای تکرار الگوهای موجود، افق جدیدی را پیش روی ادبیات انقلاب اسلامی گشوده است. به نظر من، او می خواست نشان دهد که ادبیات انقلاب اسلامی را نباید صرفاً به بازنمایی لحظات پیروزی انقلاب یا سال های جنگ محدود کنیم، بلکه باید بتوانیم تاریخ بلند تحولات اجتماعی را نیز از این منظر روایت کنیم. این همان چیزی است که می توان از آن به عنوان حرکت از روایت یک واقعه به سوی روایت تبار تاریخی آن یاد کرد و انوری در اثر خود چنین کاری انجام داده است.

فاصله میان اعتبار ادبی «جاده جنگ» و جایگاه منصور انوری در حافظه فرهنگی

وی با بیان اینکه چرا با وجود اهمیت رمان «جاده جنگ»، نام منصور انوری به جایگاهی متناسب با اعتبار ادبی این اثر در حافظه فرهنگی جامعه دست نیافت، اظهار کرد: ابتدا باید توجه داشت که انوری نویسنده ای ناشناخته یا فاقد اعتبار ادبی نبوده است. رمان «جاده جنگ» در چهارمین دوره جایزه ادبی جلال آل احمد برگزیده شد و مورد توجه قرار گرفت؛ بنابراین، مسئله این نیست که نهادهای ادبی هیچ گاه این اثر را به رسمیت نشناختند، بلکه پرسش اصلی این است که چرا این اعتبار به جایگاهی متناسب با اهمیت پروژه ادبی او در حافظه فرهنگی جامعه تبدیل نشد.

استادی ادامه داد: برای پاسخ به این پرسش باید موضوع را در چند سطح بررسی کرد. یکی از این سطوح به ساختار شهرت و اعتبار در میدان ادبی ایران بازمی گردد. در ایران با وضعیتی مواجه هستیم که ارزش گذاری ادبی همواره صرفاً تابع کیفیت اثر و میزان پژوهش تاریخی نیست، بلکه شبکه گسترده ای از جریان های نقد، رسانه ها، محافل روشنفکری، ناشران و نهادهای فرهنگی در شکل گیری شهرت ادبی نقش دارند.

این پژوهشگر فرهنگی با اشاره به تأثیر جریان های روشنفکری بر فضای ادبی کشور، تصریح کرد: ادبیات ایران به این معنا تحت تأثیر جریان های روشنفکری و جریان هایی قرار دارد که به برخی فضاها و آثار ضریب می دهند. متأسفانه در بخشی از جامعه روشنفکری ما، جریان هایی که بر فضای ادبی تأثیرگذار هستند، گاهی نسبت به ادبیات انقلاب اسلامی زاویه دارند. نباید فراموش کنیم که در چنین ساختاری، برخی نویسندگان به چهره های تثبیت شده ادبی تبدیل می شوند، در حالی که برخی دیگر با خلق آثار بسیار مهم، همچنان در حاشیه توجه عمومی باقی می مانند.

وی با اشاره به نسبت ادبیات انقلاب اسلامی با جریان های نقد ادبی ایران، بیان کرد: فضای نقد ادبی ایران به دلایل مختلف تاریخی و فکری، در بسیاری از مواقع به دلیل حضور جریان های خاص روشنفکری، از ادبیاتی که از گفتمان انقلاب اسلامی برخاسته است، فاصله داشته است. بخش مهمی از جوایز ادبی، محافل نقد و مجلات در اختیار جریان روشنفکری بوده است. البته قصد ندارم بگویم هر اثری که با رویکرد انقلابی نوشته شده، لزوماً از نقد منصفانه محروم می شود، اما مسئله این است که جریان های اثرگذار در دیده شدن آثار، عمدتاً در اختیار جریان های روشنفکری بوده اند و این موضوع در موارد متعددی خود را نشان داده است.

استادی با اشاره به سطح دیگری از این مسئله، یعنی ضعف نهادهای فرهنگی در تبدیل دستاوردهای ادبی به سرمایه فرهنگی، اظهار کرد: باید صریح توضیح دهیم که صرف اعطای یک جایزه در حوزه ادبیات انقلاب اسلامی برای تقویت گفتمان انقلاب کافی نیست. نهادهای برآمده از انقلاب اسلامی و جریان های انقلابی باید بتوانند آثار مهم ادبی را وارد جریان مستمر نقد ادبی، پژوهش های دانشگاهی، آموزش، ترجمه و اقتباس هنری کنند.

این پژوهشگر فرهنگی افزود: نویسنده ای مانند انوری با آن حجم از کار پژوهشی و داستانی، می توانست موضوع ده ها رساله دانشگاهی باشد و نشست های تخصصی متعددی درباره آثارش برگزار شود. امکان انجام مطالعات تطبیقی درباره نسبت تاریخ و تخیل در آثار او، شیوه های شخصیت پردازی، بازنمایی هویت ملی، روایت مداخله خارجی و صورت بندی حافظه انقلاب اسلامی وجود داشت و می شد درباره این موضوعات پژوهش کرد، نشست برگزار کرد و حتی برنامه های تلویزیونی ساخت.

چالش های معرفی و جذب مخاطب برای رمان بلند «جاده جنگ»

وی ادامه داد: با این حال، شاهد هستیم که نهادهای رسمی ما، دست کم در فضای عمومی، چنین اقداماتی را انجام نداده اند و این مسئله بسیار آسیب زاست. موضوع دیگری که باید به آن توجه کرد، ماهیت خود رمان «جاده جنگ» است. این اثر یک پروژه روایی بسیار بلند است و چنین آثاری طبیعتاً به مخاطبانی صبور و علاقه مند نیاز دارند؛ زیرا به دلیل حجم زیاد و گستردگی موضوعات، ورود به آن ها برای خوانندگان عمومی گاهی دشوار است.

استادی با تأکید بر اینکه رمان های بلند برای ماندگاری در فضای فرهنگی به پشتوانه های جدی نیاز دارند، گفت: همان طور که اشاره کردم، این پشتوانه ها به اندازه کافی فراهم نشده است. مسئله دیگر نیز ضعف ما در شکل دادن به یک سنت نظری و انتقادی برای ادبیات انقلاب اسلامی است. ما از ادبیات انقلاب اسلامی صحبت می کنیم، اما آن را به صورت نظری و تئوریک مورد مطالعه قرار نمی دهیم.

این پژوهشگر فرهنگی تصریح کرد: ادبیات انقلاب اسلامی باید در سطح نظریه پردازی و تولید نظریه، در جهان نیز مطرح شود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، طبیعتاً آثاری مانند «جاده جنگ» نیز بسیار بهتر دیده خواهند شد. معتقدم دفاع از نویسنده انقلابی به این معنا نیست که نباید آثار او را نقد کنیم؛ اتفاقاً نقد موجب توسعه و بالندگی ادبیات می شود.

وی با اشاره به اهمیت جایگاه منصور انوری در ادبیات معاصر ایران بیان کرد: اگر معتقدیم منصور انوری نویسنده مهمی بوده که من نیز چنین اعتقادی دارم، باید آثارش در بوته نقد قرار بگیرد، دستاوردهایش نشان داده شود و محدودیت های آثارش نیز مورد بررسی قرار گیرد. ادبیات انقلاب اسلامی زمانی جایگاه واقعی خود را تثبیت می کند که نه درگیر رد شدن از سوی جریان های روشنفکری باشد و نه به ستایش های کلی و بدون پشتوانه محدود شود، بلکه به موضوع گفت وگوهای جدی تبدیل شود.

استادی با بیان اینکه مسئله منصور انوری موضوعی فراتر از یک نویسنده و آثار او را پیش روی ما قرار می دهد، اظهار کرد: در واقع، میان آثار مهم ادبیات انقلاب اسلامی و تبدیل شدن آن ها به بخشی مهم از حافظه ادبی و فرهنگی جامعه فاصله وجود دارد. معتقدم درگذشت این استاد گرانقدر نباید صرفاً بهانه ای باشد تا برای چند روز در رسانه ها به نام او و آثارش بپردازیم.

این پژوهشگر فرهنگی ادامه داد: اگر قرار است حق نویسنده ای مانند منصور انوری ادا شود، باید یک پروژه ادبی مستقل برای او تعریف کنیم، آثارش را در دسترس نسل جدید قرار دهیم، آن ها را در قالب های متنوع معرفی کنیم و جایگاه انوری را در تاریخ رمان نویسی معاصر ایران تبیین کنیم، نه اینکه به تعارفات روزمره بسنده کنیم.

وی با اشاره به تفاوت میان تقدیر رسمی و تثبیت جایگاه ادبی نویسندگان بیان کرد: به نظر من، انوری بیش از آنکه قربانی فقدان تقدیر باشد، قربانی فاصله میان تقدیرهای رسمی و تثبیت جایگاه ادبی خود است. البته این مسئله تنها درباره انوری نیست، بلکه موضوعی جدی در سیاست گذاری فرهنگی ما در حوزه ادبیات انقلاب اسلامی است که باید سیاست گذاران و پژوهشگران به طور جدی به آن ورود کنند.

استادی تصریح کرد: صرف استوری کردن، صحبت درباره انوری و برگزاری مراسم برای او کافی نیست. باید در همین ماه ها و سال های گذشته بررسی کنیم که نهادهای مهم فرهنگی و هنری مرتبط با انقلاب اسلامی تا چه اندازه برای پرداختن به آثار منصور انوری تلاش کرده اند. به نظر من، متأسفانه چنین اتفاقی به اندازه کافی نیفتاده است.

این پژوهشگر فرهنگی در پایان ابراز امیدواری کرد که پس از درگذشت این نویسنده که ضایعه ای برای ادبیات متعهد کشور محسوب می شود، نهادهای فرهنگی دست کم رویکرد خود را تغییر دهند و برنامه هایی جدی برای بازخوانی و بازشناسی منصور انوری و تأثیر آثار او بر ادبیات ایران در دستور کار قرار دهند.

انتهای پیام