مفاهیم عمیق قرآنی در قالب هنر لطیف تر می شوند

مژگان خیرالهی ازناوله ، عضو هیئت علمی دانشگاه در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی بابیان این که در تحلیل نقش هنر در انتقال حقایق، این پرسش مطرح است که چرا گاه مفاهیم واحدی در بیان فلاسفه و عرفای نظری همچون ابن عربی یا ملاصدرا با چالش های اجتماعی و تکفیر مواجه شده، اما همان حقایق در کلام شاعرانی چون حافظ و مولانا، مورد استقبال عمومی قرار گرفته و در کنار کتب مقدسی چون قرآن و مفاتیح بر طاقچه خانه ها جای می گیرد؟ اظهار کرد: پاسخ در زبان هنر نهفته است، هنرمند با بهره گیری از عنصر زیبایی و حسن، مفاهیم

مژگان خیرالهی ازناوله، عضو هیئت علمی دانشگاه در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی بابیان این که در تحلیل نقش هنر در انتقال حقایق، این پرسش مطرح است که چرا گاه مفاهیم واحدی در بیان فلاسفه و عرفای نظری همچون ابن عربی یا ملاصدرا با چالش های اجتماعی و تکفیر مواجه شده، اما همان حقایق در کلام شاعرانی چون حافظ و مولانا، مورد استقبال عمومی قرار گرفته و در کنار کتب مقدسی چون قرآن و مفاتیح بر طاقچه خانه ها جای می گیرد؟ اظهار کرد: پاسخ در زبان هنر نهفته است، هنرمند با بهره گیری از عنصر زیبایی و حسن، مفاهیم سنگین عرفانی را به گونه ای عرضه می کند که برای مخاطب عامِ عالمِ ملک، قابل درک و پذیرش باشد.

وی با بیان این که در فرآیند شناخت، انسان دو قوه مُدرکِ اصلی به نام عقل و قلب دارد، تصریح کرد: در مباحث عرفانی، قلب (نه قلب صنوبری که مظهر آن است) مُدرکِ صورت های خیالی است. برای درک بهتر نحوه انتقال این صورت ها از عالم بالا به اثر هنری، می توان از یک استعاره آموزشی استفاده کرد. تصور کنید یک فضای آموزشی، مجهز به یک ویدئو پروژکتور (تمثیل قلب هنرمند)، یک پرده نمایش (تمثیل لوح خیال یا پرده خیال هنرمند) و یک منبع تصویر (تمثیل عالم خیال منفصل) است. برای اینکه حقایق غیبی با وضوح کامل بر پرده ذهن مخاطب تجلی یابد، دو شرط اساسی لازم است؛ اول سلامت و کیفیت پروژکتور (قلب) به طوری که قلب هنرمند باید از زنگار غیر حق، ناپاکی ها و اغیار پاک باشد تا بتواند تصاویر را بدون تغییر و باکیفیت بالا از منبع (عالم غیب) دریافت کند. دوم، پاکیزگی پرده (لوح خیال) است و اگر پرده ذهن هنرمند کثیف یا دارای لکه های تعلقات دنیوی باشد، حتی اگر پروژکتور بهترین کیفیت را داشته باشد، تصویر حاصله مخدوش خواهد بود، بنابراین، هنرمند در صورتی می تواند صورت های بدیع و حقایق کشف نشده را به عالم ملک بیاورد که قلبش مُدرکِ درستی باشد و پرده خیالش از گرد و غبار عالم تمایلات دنیوی پاک شده باشد.

این استاد دانشگاه با تأکید بر این که هنرمند مسلمان با اتصال به عالم خیال منفصل و برقراری نسبت با آن، صورتی را می آفریند که برای سایر انسان ها بدیع و تازه است، اظهار کرد: هنرمند از عالمی سخن می گوید که آن ها بی واسطه به آن دسترسی ندارند. در اینجا هنر نه یک امر بیهوده که در راستای خلق و تجلی حق قرار می گیرد. در این دیدگاه، هنرمند با استفاده از زبان زیبایی، پیام آور حقایق از ملکوت به عالم ماده است. اگر هنرمند به این مرحله از تصفیه قلبی برسد که جانش از غیر حق خالی شود، آثار او نه تنها تولیدات مادی، بلکه تجلیات نوری خواهند بود که می تواند مخاطب را در معرض حقیقت قرار دهد. در واقع هنر اصیل خبری است که هنرمند از عوالم بالا آورده و با زبان زیبایی شناسی آن را برای ما روایت می کند.

وی به تبلور زیبایی های قرآن در آینه قلب و هنر اشاره و بیان کرد: کلام الهی از قرآن کریم که آخرین و کامل ترین کتاب آسمانی است، فراتر از یک متن آموزشی، سرشار از حقایق ازلی و زیبایی های بی پایان است؛ حقایقی که برای تمام دوران های بشری از گذشته تا آینده، ثابت و ماندگار است. در این میان، هنر به عنوان زبانی برای بیان این حقایق، نقشی حیاتی در پیوند میان ایمان قلبی و تجلی مادی ایفا می کند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه در تبیین رابطه میان دین و هنر گفت: اگرچه پذیرش اسلام با استدلال های عقلی و منطقی آغاز می شود، اما استقرار ایمان مستلزم حضور حق در خانه قلب است. از آنجاکه دین و هنر هر دو از طریق قلب به ثبات می رسند، هنرمند قرآنی با بهره گیری از ذوق زیبایی که از سوی خداوند به او عطا شده، می تواند مفاهیم لطیف قرآن را به زبانی فهم پذیر و شیرین برای مردم عرضه کند.

وی بابیان این که مفهوم هنر قرآنی طیف گسترده ای از حوزه ها را در برمی گیرد؛ از هنرهای سنتی و تجسمی نظیر خوشنویسی، تذهیب، تجلیل، صحافی و کتاب آرایی گرفته تا هنرهای شنیداری همچون تلاوت، ابتهال و تواشیح، بیان کرد: در تمامی این حوزه ها هدف اصلی تبدیل مفاهیم قرآنی به شکلی است که با زیبایی پیوند خورده و به جان مخاطب بنشیند. هنرمند با ایجاد نسبت میان خود و عالم خیال، حقایق قرآن را در صورت های هنری پرورش داده و آن ها را به عرصه شهود می آورد که این فرآیند باعث می شود مفاهیم عمیق قرآنی در قالب هنر، لطیف تر و شیرین تر شده و برای انسان در تمام دوره ها در دسترس و دل نشین باشد.

خیرالهی یکی از بارزترین جلوه های هنر قرآنی را اعجاز هنری در کلام وحی دانست و گفت: برای نمونه در هنر خوشنویسی، چیدمان آیات به گونه ای است که گاه یک صفحه کامل با تکرار یا پیوستگی یک آیه از ابتدا تا انتها، شکلی بی نظیر و معجزه آسا به خود می گیرد. اثری که پیش از آن وجود نداشته و تنها با پیوند هنرمند با عالم خیال و حقیقت، خلق می شود، همچنین هنر برخاسته از آیات قرآن (مانند خوشنویسیِ آیات آیة الکرسی یا سوره فلق و ناس بر تابلوها، بافته ها، نقاشی ها و یا قلم زنی ها) تنها به زیبایی ظاهری فضا نمی افزاید، بلکه با حضور حقیقت در کالبد هنر، فضا را تزیین و مقدس می کند و  ازآنجا که خداوند خود زیبا و منبع زیبایی است، هنر برخاسته از او بازگشتی به سوی این حقیقت است.

وی ادامه داد: برای آنکه هنرمند بتواند در بالاترین سطح با عوالم هستی نسبت برقرار کرده و از مفاهیم قرآنی در آثار خود بهره ببرد، نیازمند یک شیوه زیستِ معنوی است. در این راستا، ذکر و فکر مداوم به عنوان کلیدی ترین ابزار، هنرمند را آماده می کند تا با نگاهی نافذ، زیبایی های الهی را در همه چیز ببیند و آن ها را در آثار هنری خود بازنمایی کند. در مسیر رسیدن به اوج خلاقیت و خلق صورتی هنری که از کپی برداری فراتر رود، هنرمند نیازمند تصفیه قوای درونی است. بر اساس آموزه های دینی، ذکر و فکر نقش سنباده ای را ایفا می کند که قلب هنرمند را از غبار اوهام پاک کرده و لوح خیال او را برای دریافت حقایق الهی آماده می سازد.

این عضو هیئت علمی دانشگاه به تحلیل جایگاه هنرمند در نظام هستی پرداخت و گفت: می توان هنرمندان را در این زمینه به سه دسته تقسیم کرد؛ نخست، هنرمندان خلاقی که از طریق عالم خیال متصل خود با عالم خیال منفصل نسبت برقرار کرده و صورتی کاملاً جدید و بدیع خلق می کنند. دوم، هنرمندانی که زیبایی های موجود را درک کرده و مسیر آن را ادامه می دهند و سوم، هنرمندانی که تنها به یادگیری فنون اولیه و تکثیر آثار پیشین بسنده می کنند که این دسته از هنرمندان اگرچه با هنر پیوند دارند، اما به سطح والای خلاقیت و نسبت با حقیقت دست نیافته اند.

خیرالهی تصریح کرد: برای عبور از سطح تکثیر و رسیدن به سطح خلق، هنرمند باید اهل ذکر و فکر باشد. در احادیث شریف آمده است که «یک ساعت تفکر، برتر از هفتاد سال عبادت» است که این جایگاه والای تفکر، نشان دهنده اهمیت آن در تعالی روح است. در واقع ذکر در فرآیند هنری، همچون سنباده ای عمل می کند که قلب هنرمند را از تعلقات غیر حق پاک می سازد.

وی گفت: این تصفیه باعث می شود لوح خیال هنرمند از ابرها و اوهام پوشیده شود تا بتواند صورت های هنری باکیفیت تر و شفاف تری را نقش بزند، همچنین فکر به عنوان مکمل ذکر، موانع پیش روی ادراک های عقلی را برمی دارد تا قلب و عقل در یک هم افزایی، دریافت های غایی را تجربه کنند که نمونه بارز این پیوند در کلام شاعران تجلی می یابد، چنان که در سلیقه بسیاری از اهل ذوق، کلام حافظ را می توان تجلی قرآن در قالب شعر دانست. حافظ با تسلط بر چهارده روایت قرآن، چنان با کلام وحی پیوند خورده است که قرآن در جان و قلب او نشسته و زبان شعرش، گویای آن حقیقت است.

این استاد دانشگاه اظهار کرد: این قاعده در تمامی حوزه های هنری جاری است؛ خواه هنرمند در قالب نگارگری، نقاشی، نجاری، سفالگری یا قالی بافی فعالیت کند و خواه در حوزه موسیقی و آواز باشد، همان گونه که نوای مؤذن در اذان بر جان و قلب مخاطب می نشیند، هنرمند اهل ذکر نیز با تکیه بر این قدرت درونی می تواند نغمه های الهی را در قالب هنر به گوش و دل جهانیان برساند.

انتهای پیام

نظرات

captcha