«شاخ بی سر»؛ قرار گرفتن در جهان ذهنی هملت، ادیپ و همایون!

یادداشت مهمان- سارا فرجی، فعال رسانه؛ پیش از آنکه نمایش آغاز شود، پرده ای توری و سفید پیش روی تماشاگر قرار دارد؛ پرده ای که شاید در نگاه اول فقط مرزی میان سالن و صحنه باشد، اما کمی که می گذرد، خودش به بخشی از جهان نمایش تبدیل می شود. پرده ای که هم می تواند یادآور رازهای پنهان پشت صحنه و جهان «هملت» باشد و هم استعاره ای از فاصله باریک میان آنچه می بینیم و آنچه تصور می کنیم. انگار از همان لحظه ورود به سالن، قرار است وارد جهانی شویم که در آن نمی توان به سادگی به مرزهای واقعیت اعتماد کرد.

«شاخ بی سر»، به کارگردانی محمد برهمنی در اجرای دوم خود تلاشی است برای پیوند دادن 2 جهان کلاسیک ادبیات نمایشی؛ «هملت» شکسپیر و «ادیپ شهریار» سوفوکل. 2 اثری که هر یک به شکلی با حقیقت، تقدیر، هویت، گذشته و مواجهه انسان با واقعیت های تلخ زندگی سروکار دارند. برهمنی این 2 جهان را کنار هم قرار داده است تا از دل وجوه مشترکشان به نمایشی ایرانی و مدرن برسد؛ نمایشی که شخصیت محوری آن، همایون، با مفاهیمی چون خستگی، فرسودگی و تنهایی گره خورده است.

این اثر، بیش از هر چیز درباره گذشته و خاطره است؛ گذشته ای که نه پشت سر آدم باقی می ماند و نه اجازه می دهد او در زمان حال زندگی کند. گذشته ای که مدام بازمی گردد، در ذهن تکرار می شود، شکل واقعیت را به خود می گیرد و به تدریج می تواند انسان را در خود محبوس کند. گویی آدمی آن قدر در خاطرات و اتفاقات سپری شده زندگی می کند که مرز میان آنچه واقعاً رخ داده است و آنچه در ذهنش بازسازی می شود، از بین می رود. این گذشته زدگی، در نهایت می تواند به نوعی جنون بینجامد؛ جنونی که نه لزوماً با فریاد و آشفتگی، بلکه با ناتوانی از رها شدن از گذشته خودش را نشان می دهد.

کارگردان در یادداشتی درباره شکل گیری اثر گفته است که تولید نسخه نخست نزدیک به یک سال زمان برده و دغدغه اصلی اش رسیدن به ساختاری مدرن تر از دل این 2 تراژدی بوده است. او همچنین تأکید کرده که از ابتدا علاقه ای به روایت مستقیم و توضیح دادنی داستان نداشته و بیشتر می خواسته تماشاگر را وارد فضای ذهنی شخصیت کند؛ جایی که خاطره و واقعیت و آنچه در ذهن می گذرد، مرز روشنی با یکدیگر ندارند.

بازی با مرز خیال و واقعیت

این دقیقاً همان جایی است که «شاخ بی سر» به یکی از مهم ترین ویژگی های خود می رسد: بازی با مرز میان خیال و واقعیت. در طول اجرا، بارها از جهانی به جهان دیگر پرتاب می شویم. گاهی با یک دیالوگ یا حرکت بازیگر، ناگهان از فضای ذهنی نمایش بیرون می آییم و احساس می کنیم با یک موقعیت واقعی مواجهیم؛ اما چند لحظه بعد، دوباره در لایه ای از خیال و خاطره فرو می رویم. این رفت وآمد آن قدر نرم و نامحسوس اتفاق می افتد که گاهی تشخیص اینکه کدام بخش واقعیت است و کدام بخش ساخته ذهن شخصیت، دشوار می شود. مرز میان این 2 جهان بسیار باریک است و اتفاقاً بخش مهمی از جذابیت اجرا نیز در همین باریکی و ناپایداری مرزها شکل می گیرد.

در چنین ساختاری، تماشاگر دیگر صرفاً دنبال کننده یک داستان نیست. او باید مدام آنچه را می بیند تفسیر کند، میان تصاویر و دیالوگ ها ارتباط برقرار کند و بخشی از روایت را در ذهن خود بسازد. نمایش همه چیز را آماده و روشن در اختیار مخاطب نمی گذارد؛ بلکه از او مشارکت ذهنی می خواهد. به همین دلیل، «شاخ بی سر» احتمالاً برای همه تماشاگران تجربه یکسانی نخواهد بود. اگر به تئاتری علاقه دارید که قصه ای خطی و سرراست داشته باشد و همه اتفاقات و روابط شخصیت ها را به روشنی توضیح دهد، ممکن است با این اجرا ارتباط چندانی برقرار نکنید. اینجا باید به تخیل میدان داد و پذیرفت که قرار نیست پاسخ همه پرسش ها را روی صحنه پیدا کنیم.

یکی از مهم ترین امتیازهای نمایش، طراحی صحنه پویا و استفاده از آثار دست ساز تجسمی است. صحنه در این اجرا صرفاً بستری برای حرکت بازیگران نیست؛ خودش در ساختن جهان نمایش نقش دارد. عناصر بصری و اشیای دست ساز، فضایی می سازند که به همان اندازه که ملموس و واقعی به نظر می رسد، ظرفیت ورود به جهان خیال را نیز دارد. این پویایی کمک می کند فضای نمایش در یک موقعیت ثابت محصور نماند و با تغییر وضعیت شخصیت ها و جهان ذهنی آن ها، شکل تازه ای پیدا کند.

موسیقی نیز از دیگر نقاط قوت اجراست. موسیقی در کنار طراحی صحنه به خلق اتمسفر کمک می کند و در انتقال تماشاگر میان موقعیت های مختلف نقش دارد. در نمایشی که بخش مهمی از روایت آن در لایه های ذهنی و خاطرات شخصیت اتفاق می افتد، موسیقی می تواند بدون نیاز به توضیح کلامی، فضا و حس مورد نظر را منتقل کند. بازی ها نیز در مجموع کیفیت خوبی دارند و بازیگران توانسته اند در ساختن این جهان چندلایه و جابه جایی میان موقعیت های مختلف، نقش مؤثری ایفا کنند.

بدن مندی بازیگران؛ خیال پردازی در هنر باید کنترل شود

اما در مورد بازی بازیگران که یکی از امتیازهای مهم اجراست، بازی های بدن مند آنهاست. برخلاف بخش قابل توجهی از اجراهای این روزها که بار اصلی انتقال معنا و پیشبرد موقعیت ها را بر دوش دیالوگ و به ویژه مونولوگ می گذارند، در «شاخ بی سر» بدن بازیگر حضوری فعال و تعیین کننده دارد. حرکت، ژست، میزانسن و کنش های فیزیکی بازیگران صرفاً مکمل کلام نیستند؛ خودشان بخشی از روایت را پیش می برند و به ساختن جهان ذهنی نمایش کمک می کنند.

در این میان، تصمیم محمد برهمنی برای بازی در نقش همایون در نسخه دوم نیز قابل تأمل است. او در یادداشتش توضیح داده که پس از اجرای نخست احساس کرده «شاخ بی سر» هنوز برایش تمام نشده و پرسش هایی درباره آن باقی مانده است. از سوی دیگر، با توجه به شرایط پیش آمده برای بازیگر قبلی، خودش ایفای نقش همایون را بر عهده گرفته است؛ تجربه ای که به گفته او فرصتی بوده تا شخصیتی را که پیش تر از بیرون هدایت می کرد، این بار از درون لمس کند. این جابه جایی از جایگاه کارگردان به بازیگر، دست کم از نظر ایده، جالب توجه است؛ به خصوص وقتی شخصیت همایون قرار است حامل خستگی، فرسودگی و تنهایی باشد. البته بدون مقایسه مستقیم 2 اجرا نمی توان درباره تأثیر قطعی این تغییر بر کیفیت نسخه دوم داوری کرد، اما همین تصمیم نشان می دهد که بازگشت به «شاخ بی سر» برای برهمنی صرفاً تکرار یک تجربه قبلی نبوده است.

با وجود همه این امتیازها، نمایش در برخی لحظات گرفتار زیاده کاری می شود. به نظر می رسد بعضی صحنه ها بیش از اندازه امتداد پیدا می کنند و برخی موقعیت ها ظرفیت حذف شدن دارند. این مسئله به ویژه در نمایشی که بر پایه تداعی، ابهام و خیال پردازی بنا شده، اهمیت زیادی دارد. گاهی انباشت تصاویر و موقعیت ها نه تنها به غنای جهان نمایش کمک نمی کند، بلکه فرصت تأمل و دریافت را از تماشاگر می گیرد.

خیال پردازی در هنر، به همان اندازه که به آزادی نیاز دارد، به مهار و انتخاب هم محتاج است. هر ایده جذابی لزوماً نباید به صحنه راه پیدا کند و هر موقعیت قابل اجرایی ضرورتاً به ماندن در نمایش نیاز ندارد. گاهی حذف یک صحنه می تواند به اندازه خلق یک صحنه تازه در کیفیت اثر مؤثر باشد. شاید بعضی از لحظات «شاخ بی سر» اگر کوتاه تر می شدند یا اساساً از اجرا کنار می رفتند، تأثیر بیشتری بر ذهن تماشاگر باقی می گذاشتند. اینجا یاد جمله ای از عباس کیارستمی می افتم: «خیلی» را کنار هر چیز بگذاری، آن چیز تباه می شود.

«شاخ بی سر» در خلق جهان خیال موفق است، اما گاهی در مهار آن به اندازه کافی خویشتن دار نیست. همان طور که توضیح بیش از اندازه می تواند راز یک اثر را از بین ببرد، نمایش بیش از اندازه یک ایده نیز ممکن است از قدرت آن کم کند. در تئاتری که قرار است ذهن مخاطب را فعال کند، باید برای تخیل او هم جا باقی گذاشت. گاهی یک تصویر ناتمام، یک سکوت یا حتی حذف یک صحنه، بیشتر از چند دقیقه ادامه دادن یک موقعیت حرف برای گفتن دارد.

با این حال، «شاخ بی سر» تجربه ای قابل توجه و واجد امتیازهای جدی است. ترکیب 2 متن کلاسیک و تلاش برای رسیدن به یک جهان ایرانی و امروزی، طراحی صحنه خلاقانه، موسیقی مناسب و بازی های خوب، در کنار شیوه روایی متفاوت، اجرایی ساخته اند که دست کم نمی توان به سادگی از کنارش عبور کرد.

شاید مهم ترین دستاورد نمایش همین باشد که تماشاگر را از منطقه امن خود بیرون می برد؛ او را میان خاطره و واقعیت، ذهن و جهان بیرونی و آنچه اتفاق افتاده و آنچه شاید فقط تصور شده است، معلق نگه می دارد. اما در نهایت، آنچه یک اثر را ماندگار می کند فقط تعداد ایده ها و میزان پیچیدگی جهان آن نیست؛ بلکه دقت و ظرافتی است که در انتخاب و چیدمان این ایده ها به کار می رود.

«شاخ بی سر» ما را به جهان خیال دعوت می کند؛ جهانی که در بهترین لحظاتش آن قدر به واقعیت نزدیک می شود که تشخیص مرز میان این 2 دشوار است. فقط گاهی فراموش می کند که برای پرواز خیال، همیشه به بال های بیشتری نیاز نیست؛ بعضی وقت ها باید بار اضافه را زمین گذاشت.

نمایش «شاخ بی سر» به نویسندگی محمود خسروپرست، کارگردانی محمد برهمنی و تهیه کنندگی سروش مکری تا 20 آبان هر شب ساعت 19 در کاخ هنر روی صحنه می رود.

محمد برهمنی، مهشید خدادی (تا دوشنبه 13 مهر)، مهدی یگانه، علیرضا حق پرست، سارا رسول زاده (از یکشنبه 3 آبان)، گروه بازیگران را تشکیل می دهند.