زمستان در کمین شبکه گاز!

به گزارش مشرق، زمستان در کشورهای سردسیر منطقه فقط فصل افزایش مصرف گاز و برق نیست؛ بلکه این سرما به آزمونی تبدیل شده برای شبکه هایی که باید هم زمان خانه ها را گرم و صنایع را فعال نگه دارد و در عین حال مانع توقف خدمات عمومی شود. تجربه این کشورها نشان می دهد حتی برخورداری از منابع انرژی نیز مانع کمبود و محدودیت نمی شود؛ آنچه مهم است آمادگی زیرساخت و چگونگی مدیریت منابع در روزهای اوج مصرف است.

ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان هرکدام با چالشی متفاوت روبه رو هستند؛ از افت تولید و فرسودگی خطوط گاز تا کاهش ذخایر آب و ناترازی برق. در سوی دیگر ترکیه با توسعه ذخیره سازی و گرجستان با اتکا به واردات و اتصال منطقه ای، تجربه های دیگری برای مدیریت انرژی در فصل سرد دارند.

ازبکستان؛ گازی که پیش از رسیدن به خانه هدر می رود

در ازبکستان بخشی از انرژی تولیدشده در مسیر انتقال به دلیل فرسودگی زیرساخت ها از دست می رود. بانک جهانی در مارس 2026 از اختصاص کمک 10.6 میلیون دلاری برای کاهش نشت گاز در شبکه این کشور خبر داده است. این پروژه با شناسایی و ترمیم نشتی ها، نصب تجهیزات پایش و آموزش نیروهای فنی طی سه سال سالانه 47 هزار و 500 تن گاز را به چرخه مصرف باز می گرداند.

"نَجی بن حسین" مدیر منطقه ای بانک جهانی در آسیای میانه گفته است: «شبکه انتقال گاز کارآمد، منابع هدررفته را به ارزش تبدیل و انرژی بیشتری را برای مردم و کسب وکارها آزاد خواهد کرد.»

ازبکستان در کنار اصلاح شبکه از تعرفه های پلکانی فصلی و حمایت هدفمند از خانوارهای کم درآمد نیز استفاده کرده است؛ تجربه ای که یادآوری می کند مدیریت مصرف، فقط به رفتار مشترکان محدود نیست و کاهش تلفات شبکه نیز بخشی از راه حل است.

استقرار شبکه نظام مند توزیع و پایش خطوط

قزاقستان با وجود برخورداری از منابع گاز، با رشد تقاضا و فشار بر شبکه انتقال و توزیع روبه رو است. بر اساس اعلام شرکت قزاق گاز، اوج مصرف ساعتی گاز در فصل 2024-2025 به چهار میلیون و 582 هزار مترمکعب رسید و برای فصل بعد، پنج میلیون و هشت هزار مترمکعب در ساعت پیش بینی شد؛ افزایشی حدود 9 درصدی.

وزارت انرژی قزاقستان از فعالیت بیش از 72 هزار و 500 کیلومتر شبکه و تنها در فصل گرمایشی 2024-2025، بیش از 46 هزار درخواست امدادی در این حوزه خبرداده است.

علی بک ژامائوف، معاون وزیر انرژی قزاقستان، پایداری شبکه در اوج مصرف زمستانی را نتیجه «آماده سازی نظام مند و تعامل مؤثر همه خدمات درگیر» دانسته است. آماده سازی پیش از فصل سرما، استقرار گروه های عملیاتی و پایش مستمر شبکه، محور این برنامه بوده است.

قرقیزستان؛ زغال سنگ و اصلاح نظام قیمت گذاری

در قرقیزستان، مهم تر از گاز وابستگی بالای تولید برق به نیروگاه های برق آبی، خشکسالی را به مسئله ای مستقیم برای تأمین انرژی تبدیل کرده است. دولت این کشور اعلام کرده حجم آب مخزن توکتوگل در اول اکتبر 2025، یک میلیارد و 600 میلیون مترمکعب کمتر از زمان مشابه سال قبل بوده است.

عدیل بک قاسیمالیف، رئیس کابینه وزیران قرقیزستان، با اشاره به افزایش مصرف برق و کاهش ذخایر آب، بر ضرورت صرفه جویی تا زمان بهره برداری از پروژه های بزرگ انرژی تأکید کرد. او محدودیت مصرف برق دستگاه های دولتی و نهادهای عمومی، تأمین زغال سنگ برای خانوارها و مراکز عمومی و کنترل قیمت این سوخت را در دستور کار دولت قرار داد.

تاجیکستان؛ محدودیت برای حفظ پایداری شبکه

تاجیکستان نیز در زمستان با چالش کاهش ذخایر آب و افت تولید برق آبی روبه رو است. خبرگزاری رویترز در دوم دسامبر 2025 گزارش داد که پس از پاییز گرم و خشک و کاهش سطح آب سدها، دولت محدودیت هایی در مصرف برق اعمال کرده است؛ محدودیت هایی که مصرف کنندگانی با سهمی نزدیک به 20 درصد تولید ناخالص داخلی کشور را دربر می گرفت.

بر اساس این گزارش، روشنایی بیشتر خیابان ها خاموش شد و برق دستگاه های دولتی خارج از ساعات اداری محدود شد. دولت برای جبران کمبود نیز به دنبال واردات برق از ازبکستان، ترکمنستان و قزاقستان بود.

ترکمنستان؛ اهمیت دیپلماسی انرژی حتی فراتر از منابع

ترکمنستان از بزرگ ترین دارندگان ذخایر گاز در منطقه است. تولید گاز این کشور در سال 2022 حدود 82 میلیارد مترمکعب بود و بخش عمده صادرات آن به بازار چین اختصاص داشت. با این حال، ظرفیت تولید به تنهایی تضمین کننده دسترسی همسایگان به گاز نیست و قرارداد، قیمت و مسیر انتقال نیز نقش تعیین کننده دارند.

در مارس 2025، تحویل سوآپ گاز ترکمنستان به ترکیه از مسیر ایران آغاز شد؛ توافقی میان شرکت ترکمن گاز و شرکت بوتاش که ظرفیت آن تا دو میلیارد مترمکعب در سال اعلام شد. اما این همکاری در اکتبر همان سال با توقف عرضه روبه رو شد. مختص بابایف، رئیس شرکت دولتی ترکمن گاز، درباره علت این توقف گفت: «قرارداد ما کوتاه مدت است. اگر درباره حجم یا قیمت به توافق نرسیم، خریداران دیگری داریم. این بازار است.»

این تجربه نشان می دهد وجود منابع گاز در همسایگی، به تنهایی به معنای دسترسی پایدار به آن نیست؛ قرارداد، قیمت، ظرفیت انتقال و توافق های سیاسی و فنی نیز تعیین کننده اند.

بازار منطقه ای انرژی؛ عبور از مرزهای ملی برای مدیریت کمبود

کشورهای آسیای میانه در کنار اقدامات ملی، به دنبال احیای همکاری منطقه ای در بازار نیز هستند. بانک جهانی در ژانویه 2026 برنامه 10 ساله ای با عنوان REMIT را برای ایجاد بازار منطقه ای برق آسیای میانه تصویب کرد. هدف این برنامه افزایش مبادلات برق به دست کم 15 هزار گیگاوات ساعت در سال است. مرحله نخست با مشارکت قرقیزستان، تاجیکستان و ازبکستان آغاز می شود.

چارلز کورمیه، مدیر منطقه ای زیرساخت بانک جهانی، گفته است: «راه اندازی بازار منطقه ای برق آسیای میانه با تکیه بر تقویت شبکه، امنیت انرژی را ارتقا می دهد، ادغام گسترده انرژی های تجدیدپذیر را پشتیبانی می کند و سرمایه گذاری خصوصی را به حرکت درمی آورد.»

این برنامه مربوط به بازار و اتصال شبکه برق است، نه شبکه یکپارچه انتقال گاز؛ اما نشان می دهد کشورهای منطقه برای عبور از دوره های اوج مصرف، به دنبال استفاده هماهنگ تر از منابع و ظرفیت های یکدیگرند.

ترکیه؛ ذخیره سازی پیش از رسیدن موج سرما

ترکیه نمونه قابل توجهی از سرمایه گذاری بر ذخیره سازی گاز است. این کشور دو تأسیسات اصلی ذخیره سازی زیرزمینی در سیلیوری و دریاچه توز دارد که ظرفیت مجموع آن ها در سال 2025 به 6.3 میلیارد مترمکعب رسید.

آلپ ارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، در نوامبر 2025 اعلام کرد مخازن زیرزمینی گاز کشور به ظرفیت کامل رسیده اند و هدف آنکارا این است که تا سال 2028 دست کم 20 درصد گاز مصرفی از محل ذخایر زیرزمینی تأمین شود. برنامه توسعه ظرفیت سیلیوری به 6 میلیارد مترمکعب و دریاچه توز به 8.5 میلیارد مترمکعب نیز در دستور کار قرار دارد.

ترکیه در کنار ذخیره سازی، قراردادهای کوتاه مدت و بلندمدت LNG را نیز برای تنوع بخشی به منابع واردات دنبال می کند.

گرجستان و قفقاز؛ تکیه بر اتصال و تنوع مسیرها

گرجستان نمونه کشوری است که امنیت انرژی آن به واردات و اتصال منطقه ای گره خورده است. بر اساس ارزیابی آژانس بین المللی انرژی، حدود 84.1 درصد گاز طبیعی این کشور از جمهوری آذربایجان تأمین می شود و واردات گاز در ماه های سرد، هم زمان با افزایش نیاز گرمایشی، بیشتر می شود.

شبکه برق گرجستان نیز به روسیه، آذربایجان، ارمنستان و ترکیه متصل است و این اتصال امکان تبادل برق فصلی را فراهم می کند؛ به گونه ای که کشور می تواند در دوره افزایش تولید برق آبی، مازاد برق را صادر و هنگام کمبود از ظرفیت همسایگان استفاده کند.

سوخت جایگزین؛ از فضولات دامی تا انرژی پسماند کشاورزی

در برخی کشورهای منطقه، سوخت جایگزین همچنان بخشی از برنامه عبور از زمستان است. قزاقستان و تاجیکستان در کنار گاز و برق آبی، از زغال سنگ برای تأمین بخشی از نیاز گرمایشی و تولید برق استفاده می کنند؛ راهکاری که در شرایط محدودیت انرژی نقش پشتیبان دارد، اما به دلیل آلودگی هوا نمی تواند جایگزینی بلندمدت و بی هزینه باشد.

در مقابل، زیست توده و بیوگاز ظرفیت دیگری است که مورد توجه قرار گرفته است. وزارت انرژی ترکیه ظرفیت اقتصادی پسماندها و ضایعات قابل جمع آوری این کشور را حدود 3.9 میلیون تن معادل نفت در سال برآورد کرده است.

پژوهشی در سال 2026 درباره ظرفیت فضولات دامی قزاقستان نیز حجم سالانه این پسماندها را 124.7 میلیون تن و ظرفیت بالقوه تولید بیوگاز را تا 4.1 میلیارد مترمکعب برآورد می کند؛ رقمی معادل حدود 2.45 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی. این اعداد ظرفیت نظری اند، نه میزان تولید بالفعل؛ اما نشان می دهند پسماندهای کشاورزی و دامی می توانند در کنار مدیریت پسماند، بخشی از سبد انرژی مناطق روستایی باشند.

شمال ایران و زمستانی با مصرف چند برابری

اما در کشورمان که چالش جنگ تحمیلی اخیر و آسیب به زیرساخت ها از یک سو کاهش تولید و سرما و پدیده ال ننیو افرایش مصرف را در پی خواهد داشت چه بایدکرد؟

بررسی الگوی مصرف گاز در استان های شمالی نشان می دهد فاصله معناداری میان تقاضای انرژی در فصل گرم و سرد سال وجود دارد. برای نمونه، هژبر جوادی، مدیرعامل شرکت گاز مازندران، مصرف روزانه گاز این استان را در شرایط عادی حدود 14 میلیون مترمکعب اعلام کرده، درحالی که این رقم در روزهای سرد سال به حدود 37 تا 40 میلیون مترمکعب می رسد. در خراسان شمالی نیز مصرف روزانه گاز حدود 9 میلیون مترمکعب گزارش شده است؛ استانی که به دلیل موقعیت انتهایی در شبکه انتقال گاز، در روزهای اوج سرما با حساسیت بیشتری در تأمین پایدار انرژی مواجه می شود. در استان گلستان نیز فاصله مصرف گاز در فصل سرد و گرم بالاست؛ بر اساس گفته مهدی مهیایی معاون عمرانی استاندار، مصرف روزانه گاز در زمستان در گلستان به حدود 15 تا 17 میلیون مترمکعب می رسد؛ در حالیکه مصرف تابستانی استان حدود پنج میلیون مترمکعب است.

مدیران این استانها، از آماده سازی زیرساخت ها و ذخیره سوخت دوم و با اولویت تأمین گاز بخش خانگی سخن گفته اند اما تجربه همسایگان نشان می دهد عبور کم هزینه از زمستان به مجموعه ای از اقدامات هم زمان نیاز دارد؛حفاظت از مشترکان حیاتی، اصلاح موتورخانه ها و تجهیزات گرمایشی، توافق قبلی با صنایع برای کاهش مرحله ای مصرف و آماده سازی سوخت دوم استاندارد و متنوع.

در کنار این اقدامات، پیگیری توافق های پایدار واردات یا سوآپ گاز با ترکمنستان و بررسی ظرفیت بیوگاز حاصل از پسماندهای دامی و کشاورزی نیز می تواند در دستور کار میان مدت قرار گیرد و اتصال منطقه ای ای شبکه انرژی در دستور کار بلند مدت.

مسئولان کشور و به ویژه سه استان شمالی در انتهای خط انتقال انرژی باید به این باور برسند که چالش روزهای آتی فقط تأمین گاز در سردترین روزهای سال نیست؛ مهم تر آن است که شبکه، صنعت و خدمات عمومی برای تمام آن روزهایی که عرضه از تقاضا عقب می ماند، برنامه ای روشن و از پیش توافق شده داشته باشند.

تجربه همسایگان نشان می دهد عبور از زمستان، صرفا با افزایش تولید میسور نیست و تعمیر شبکه پیش از بحران، ذخیره سازی، اولویت بندی مصرف، سوخت جایگزین و همکاری منطقه ای، ابزارهایی هستند که می توانند هزینه روزهای سرد را کاهش دهند.