امامت؛ کلید ارتقای فرهنگ عمومی و اصلاح رفتارهای اجتماعی

فرهنگ عمومی ، یکی از مهم ترین مؤلفه های شکل دهنده به هویت و سبک زندگی جوامع است و نقش تعیین کننده ای در جهت دهی به باورها، ارزش ها و رفتارهای فردی و اجتماعی مردم دارد. در جامعه اسلامی ، این فرهنگ زمانی می تواند به جایگاه شایسته خود دست یابد که آموزه های دینی از سطح باورهای ذهنی و اعتقادی فراتر رفته و در عرصه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی تجلی پیدا کنند.

فرهنگ عمومی، یکی از مهم ترین مؤلفه های شکل دهنده به هویت و سبک زندگی جوامع است و نقش تعیین کننده ای در جهت دهی به باورها، ارزش ها و رفتارهای فردی و اجتماعی مردم دارد. در جامعه اسلامی، این فرهنگ زمانی می تواند به جایگاه شایسته خود دست یابد که آموزه های دینی از سطح باورهای ذهنی و اعتقادی فراتر رفته و در عرصه های مختلف زندگی فردی و اجتماعی تجلی پیدا کنند.

در این میان، امامت به عنوان یکی از بنیادی ترین ارکان اندیشه اسلامی، نقشی محوری در تبیین ارزش ها، ارائه الگوهای جامع رفتاری و ارتقای اخلاق اجتماعی ایفا می کند. سیره اهل بیت(ع) سرشار از آموزه هایی است که می تواند مبنای شکل گیری فرهنگی مبتنی بر عدالت، امانت داری، کرامت انسانی، مسئولیت پذیری و رعایت حقوق مردم قرار گیرد. با این حال، تحقق چنین فرهنگی نیازمند شناخت عمیق جایگاه امامت، تبیین صحیح معارف اهل بیت(ع) و تبدیل این آموزه ها به الگوهای عملی در زندگی روزمره است.

به مناسبت 14 آبان، روز فرهنگ عمومی، خبرنگار ایکنا در گفت وگو با حجت الاسلام والمسلمین سیدحسن سبزواری معاون فرهنگی بنیاد بین المللی امامت، به بررسی نسبت امامت و فرهنگ عمومی، نقش رسانه ها و منابر مذهبی در ترویج معارف اهل بیت(ع)، چگونگی تبدیل معرفت به امام به سبک زندگی و عوامل کمرنگ شدن برخی ارزش های اخلاقی در جامعه پرداخته است که مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

ایکنا - به نظر شما «فرهنگ عمومی» تنها شامل آداب و رسوم ظاهری می شود یا مفاهیمی مانند اخلاق و اعتقادات را نیز در بر می گیرد؟

در پاسخ به پرسش نخست، باید میان تلقی محدود و تلقی جامع از فرهنگ عمومی تفکیک قائل شد. در سال نخست، فرهنگ عمومی صرفاً شامل آداب و رسوم ظاهری یا مفاهیمی مانند اخلاق اعتقادی می شد؛ اما در نگاه دقیق تر، فرهنگ عمومی را نباید صرفاً مجموعه ای از آداب، رسوم ظاهری، پوشش رایج در جامعه، مناسبت های اجتماعی یا آیین های متداول دانست. فرهنگ عمومی جامعه مجموعه ای از اعتقادات، ارزش ها و هنجارهاست که رفتارها و کنش های زندگی روزمره مردم را شکل می دهد.

اعتقادات و اخلاق از عمیق ترین لایه های فرهنگ عمومی به شمار می آیند. با مشاهده جامعه، آثار همین اعتقادات و اخلاق را در نوع تعاملات افراد با یکدیگر می توان ملاحظه کرد. برای نمونه، هنگامی که فرد وارد اتوبوس یا مکانی عمومی می شود، احترام به سالمندان را مشاهده می کند که به یک ارزش فرهنگی تبدیل شده است. این رفتار و هنجار از یک باور و اندیشه نشات می گیرد. به همین ترتیب، رعایت صداقت در معاملات، رعایت حقوق همسایه، حفظ اموال عمومی و احترام به قوانین، همگی از باور و اندیشه ای سرچشمه می گیرند و مجموعه ای از فرهنگ عمومی را تشکیل می دهند. بنابراین، نمی توان فرهنگ عمومی را تنها با نگاه به رفتارها و تعاملات و بدون در نظر گرفتن باور و اندیشه حاکم بر مردم ارزیابی کرد.

بر این اساس، معیار سنجش فرهنگ عمومی تنها رواج مناسک و شعائر نیست؛ بلکه باید به باورها توجه کرد و سنجید که این باورها و اعتقادات تا چه اندازه به اصلاح رفتار فردی و اجتماعی افراد منجر می شود. ازاین رو، ارتقای فرهنگ عمومی مستلزم تنظیم اعتقادات، اندیشه و باورهای مردم متناسب با اهداف مورد نظر، یعنی اخلاق کامل و تربیت همه سویه و همچنین الگوهای رفتاری است. در نتیجه، هر اندازه ارزش های اخلاقی در مناسبت های روزمره مردم در سطح و افق بالایی مشاهده شود، نشان دهنده آن است که این ارزش ها از باورها و اندیشه های سالم، صحیح و کامل سرچشمه گرفته اند.

ایکنا - معرفت به امام چگونه می تواند از یک باور قلبی و اعتقادی به یک فرهنگ عمومی و سبک زندگی در جامعه تبدیل شود؟

در پاسخ به پرسش دوم درباره جایگاه امامت در ارتقای فرهنگ عمومی جامعه، با توجه به رسالت معاونت فرهنگی بنیاد بین المللی امامت که نخستین و مهم ترین رسالت آن فرهنگ سازی مسئله امامت است، باید گفت که امامت در منظومه معرفتی اسلامی صرفاً یک اصل اعتقادی نیست، بلکه الگویی برای هدایت بشریت و سامان بخشی به زندگی فردی و اجتماعی انسان ها؛ نه تنها برای جامعه اسلامی، بلکه برای همه جوامع بشری است.

از این رو، ائمه اطهار(ع) به عنوان حجج الهی، علاوه بر تبیین معارف دینی، در سیره خود نشان داده اند که ایمان به خدا، رسول خدا، حجت خدا و قرآن چگونه باید در مصادیقی همچون عدالت، اخلاق، مسئولیت پذیری و رعایت حقوق مردم تجلی یابد. بنابراین، امامت ظرفیت مهمی است و بستری فراهم می کند که تمام پایه های یک جامعه در همه شئونات بر اساس اندیشه امامت استوار شود.

برای نمونه، در سیره وجود مقدس امیرالمؤمنین علی(ع) تأکید فراوان بر عدالت گستری و رعایت حقوق مردم مشاهده می شود که می تواند الگویی برای رفتار در مدیریت، قضاوت، روابط کاری، مناسبات اقتصادی، کردار و تعاملات و حتی در جوامع کوچک مانند خانواده باشد. هنگامی که از امانت داری در سیره امیرالمؤمنین(ع) سخن می گوییم، این آموزه و گفتار حضرت می تواند در حفظ اموال عمومی، انجام درست مسئولیت های اداری و وفاداری الگو باشد. همچنین در سیره امام حسن مجتبی(ع)، مباحث کرامت و دستگیری از نیازمندان و در سیره امام سجاد(ع)، توجه ویژه به حقوق متقابل در مسئولیت های انسان، همگی ظرفیت های ارزشمندی برای تربیت اخلاق اجتماعی در اختیار ما قرار می دهند.

لذا می توان میان فرهنگ عمومی جامعه و اعتقاد به امامت، ارتباط مستقیم و تلازم برقرار کرد . هرچه اعتقاد به امامت و توجه به سیره اهل بیت(ع) به عنوان حجج الهی و الگوهای کامل و جامع در تمام ابعاد بیشتر شود، فرهنگ عمومی جامعه نیز در سطح بالاتری قرار می گیرد. بر این اساس، وظیفه همه نهادهای فرهنگی و مردمی که به دنبال تعالی شخصیت انسانی هستند، در همان افق بالا تعریف می شود. بنیاد بین المللی امامت نیز در همین راستا به دنبال آن معرفت به امام است که بتواند کارکرد و کاربست مسئله معرفت به امام را در ساختار فرهنگی جامعه متبلور سازد.

ایکنا - در بحث «فرهنگ عمومی»، نقش رسانه ها و منابر مذهبی را در تبیین درست «امامت» و «اخلاق» چگونه ارزیابی می کنید؟

در پاسخ به پرسش سوم، که محور آن نقش فرهنگ عمومی، رسانه ها و منابر مذهبی در تبیین صحیح جایگاه امامت و اخلاق است، می توان چنین بیان کرد. پیوند فرهنگ با رسانه، پیوندی ناگسستنی است. رسانه ها، منابر مذهبی و تریبون هایی که برای ترویج منظومه معرفتی دینی فعالیت می کنند، مهم ترین ظرفیت های بیان معارف دینی، بصیرت افزایی و شکل دهی به نگرش انسان ها و رفتارهای عمومی جامعه به شمار می آیند. این ظرفیت ها زمانی اثربخش خواهند بود که هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت افزایش یابند و بتوانیم از سطح انتقال صرف اطلاعات فراتر رفته و به عمق معارف راه یابیم.

همان گونه که در پرسش پیشین نیز اشاره شد، باید اعتقادات مردم، مسئله امامت و معرفی الگوهای سالم و معصوم به جامعه مورد توجه قرار گیرد. در این صورت، مردم خودبه خود این رسانه ها را در زندگی خویش به کار می گیرند. برای نمونه، هنگامی که از عدالت امیرالمؤمنین(ع) سخن گفته می شود، باید روشن شود که این عدالت در زندگی امروز چه اقتضائاتی دارد و کارکرد مسئله امامت و سیره اهل بیت(ع) چگونه باید بیان شود. همچنین باید با رعایت انصاف، امکانات موجود جامعه مورد توجه قرار گیرد و مباحثی چون پرهیز از تبعیض و توجه به حقوق مردم مطرح شود.

این مسائل و سایر موضوعات اخلاقی باید همراه با کارکردهایشان از بیانات اهل بیت(ع) استخراج و ارائه شوند و سرچشمه و خاستگاه اصلی آن ها نیز به روشنی بیان شود. از این رو، رسانه ها باید از امکانات گسترده ای همچون گزارش ها، گفتگوها، روایت های قطعی و مستند و محتواهای کوتاه بهره مند باشند؛ زیرا امروزه مخاطبان به دنبال محتواهای کوتاه و در عین حال عمیق حتی در منابع مذهبی هستند.

توجه به مخاطب نیز ضروری است؛ اینکه مخاطب از چه قشری است، در چه سطحی قرار دارد و افق فکری او چگونه است، همه باید در انتقال پیام لحاظ شوند. منابع و تریبون های مذهبی نیز می توانند با تبیین عمیق آیات، روایات، سیره اهل بیت(ع) و مبانی اعتقادی، رفتارها را توضیح دهند.

نکته مهم در این بخش آن است که زبان انتقال پیام باید نخست متناسب با مخاطب و دوم متناسب با نیازها و پرسش های نسل امروز و جامعه هدف باشد. این امر بسیار اهمیت دارد؛ زیرا مخاطبی که در برابر رسانه قرار می گیرد، به دنبال فهم چرایی و چگونگی اجرای یک زندگی صحیح است.

ایکنا - تفاوت «فرهنگ عمومی» در جامعه ای که امامت را فقط یک باور قلبی می داند، با جامعه ای که امامت را یک الگوی عملی در زندگی روزمره می داند، چیست؟

در پاسخ به پرسش چهارم، هرچند مباحث مرتبط در پرسش های پیشین نیز مطرح شده است، اما آنچه در اینجا شایسته تأکید است، تفاوت فرهنگ عمومی در جامعه ای است که امامت را تنها یک باور قلبی می داند، با جامعه ای که امامت را یک الگوی عملی در زندگی روزمره می شمارد. تفاوت و تمایز این دو قرائت، به دو نگاه متفاوت در میزان تأثیرگذاری اعتقاد به امامت بر رفتارهای فردی و اجتماعی بازمی گردد.

اگر بخواهیم در یک جمله جمع بندی کنیم، باید گفت تفاوت اصلی این دو نگاه در تأثیرگذاری اعتقاد به امامت بر رفتار فردی و اجتماعی نمایان می شود. در نگاه نخست، جامعه ای که امامت را فقط یک باور قلبی می داند، در مرحله عمل به آن توجهی ندارد. در چنین نگاهی، محبت و اعتقاد به اهل بیت(ع) هر اندازه که در وجود انسان تأثیر داشته باشد، تنها در احساسات، مناسک و اظهار ارادت خلاصه می شود و در روابط روزمره بازتاب نمی یابد.

اما در نگاه دوم، امامت فراتر از یک باور قلبی است و امام به عنوان الگوی عملی در زندگی روزمره شناخته می شود. در این نگاه، امامت معیاری کامل برای انتخاب و عمل انسان است. کسی که با نگاه دوم به مسئله امامت می پردازد، تمام رفتار خود را با سیره و تعالیم اهل بیت(ع) هماهنگ می کند. در مقابل، کسی که عدالت امیرالمؤمنین(ع) را تنها یک فضیلت تاریخی می داند، تنها به تمجید آن بسنده می کند؛ چنان که حتی برخی غیرمسلمانان نیز درباره امیرالمؤمنین(ع) سخن گفته و فضایل او را ستوده اند. اما آنچه اهمیت دارد، باور به امامت است؛ باوری که خداوند متعال حجت را بر انسان تمام کرده و انسان باید در تمام شئون زندگی از امام پیروی کند.

اگر انسان حضرت امیرالمؤمنین(ع) را به عنوان الگوی عملی بشناسد، در جایگاه قاضی، در رسیدگی به اختلاف میان دو نفر، در امانت داری و انجام وظایف شغلی، مسئولیت خود را به درستی ایفا می کند و همانند برخورد آن حضرت با متخاصمان و اهل نزاع عمل می کند.

نکته مهم آن است که تبدیل اعتقاد به رفتار، فرآیندی تدریجی است و به آموزش صحیح نیاز دارد. باید الگوهای قابل اعتماد بر اساس آیات و روایات، که همه در وجود امام متجلی است، شناسایی و به زمینه های عملی برای جامعه تبدیل شوند. نمی توان انتظار داشت که صرف آشنایی با فضیلتی از فضایل امیرالمؤمنین(ع) به طور خودکار به رفتار و کرداری عملی و پایدار در زندگی تبدیل شود. از این رو، برنامه های فرهنگی باید به گونه ای طراحی شوند که مخاطب، علاوه بر شناخت جایگاه امام به عنوان حجت خدا، روش های پیروی از سیره اهل بیت(ع) را در خانواده، محیط کار، روابط اجتماعی و حتی در فضای مجازی که اخلاق ویژه خود را می طلبد، بیاموزد و به کار ببندد.

ایکنا - به نظر شما چرا برخی ارزش های اخلاقی مانند «حق الناس» و «امانت داری» در فرهنگ عمومی جامعه ما کمرنگ شده اند، در حالی که در متون دینی و سیره ائمه (ع) بسیار بر آن ها تأکید شده است؟

در پاسخ به پرسش پنجم، یعنی چرا برخی ارزش های اخلاقی امروزه کم رنگ شده اند، با توجه به بیانات پیشین روشن می شود که در آسیب شناسی و تحلیل این مسئله باید از نگاه تک عاملی فاصله بگیریم و مجموعه ای از عوامل تربیتی و اجتماعی را در نظر بگیریم. یکی از آسیب های مهم جامعه ما، فاصله گرفتن از الگوهای رفتاری الهی است؛ همان الگوهایی که خداوند متعال برای جامعه بشری معرفی کرده است، از پیامبر خاتم(ص) و اهل بیت(ع) تا کتاب الله. نگاه ما به قرآن و اهل بیت(ع) نباید صرفاً یک نگاه فضیلتی باشد؛ بلکه باید نگاهی باشد که آنان را الگوی رفتار خود بدانیم. هرچه باور ما در این زمینه عمیق تر باشد، ناهنجاری ها در جامعه کمتر می شود؛ زیرا در آن صورت از این بزرگواران الگوپذیری می کنیم.

برای نمونه، در فضای مجازی وقتی خبر نادرستی را پخش یا بازنشر می کنیم، این اقدام می تواند به اعتبار فردی و اجتماعی آسیب بزند. شایعه هایی که در همین ایام متأسفانه علیه جامعه اسلامی ما از سوی افراد خودی اما ناآگاه منتشر شد، نمونه ای از همین آسیب است. علت واقعی چنین رفتارهایی، عدم توجه به باورهای اصیل و این پرسش است که من رفتار خود را بر اساس چه الگویی باید تنظیم کنم. سیره امیرالمؤمنین(ع) و سیره اهل بیت(ع)، سیره ای جامع و کامل برای جامعه بشری است؛ به گونه ای که اگر کسی تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی خود را بر اساس آن تنظیم کند، هیچ گاه کم رنگی در کمالات و ارزش های اخلاقی و انسانی زندگی خود نخواهد یافت؛ چراکه خداوند متعال این بزرگواران را به عنوان حجت و الگوی کامل برای ما معرفی کرده است.

به باور من، از مهم ترین شاخصه های موفقیت فرهنگی، به ویژه در فرهنگ عمومی جامعه، میزان انطباق آموزه های دینی با الگویی است که خداوند متعال برای ما قرار داده است.

انتهای پیام

نظرات

captcha