چهارشنبه در قزل حصار/ روایتی از جلسه صلح و سازش پیش از اجرای حکم قصاص

به گزارش مشرق ، در سکوت و خاموشی پیش از طلوع آفتاب روز چهارشنبه 13 آبان 1405 در زندان قزل حصار، پدران و مادران، فرزندان و اقوام و آشنایان با داغ از دست دادن عزیزانشان برای اجرای حکم قصاص آمده بودند، قاضی محمد شهریاری سرپرست دادسرای امور جنایی پیش از آغاز مراسم اجرای احکام، جلسه ای برای صلح و سازش برگزار کرد؛ جلسه ای که محور آن نه انکار جرم بود و نه نادیده گرفتن حق اولیای دم، بلکه تلاش برای فرصتی دوباره؛ فرصتی که شاید به بخشش و بازگشت چند محکوم به زندگی ختم شود.

آسمان هنوز تاریک بود که خانواده ها یکی یکی وارد محل برگزاری جلسه شدند. بعضی ها سال ها با خاطره تلخ قتل عزیزانشان زندگی کرده بودند و حالا در فاصله چند قدمی اجرای حکم ایستاده بودند. برای آنها، این صبح می توانست پایان سال ها انتظار برای اجرای قصاص باشد؛ اما پیش از آنکه حکم وارد مرحله اجرا شود، جلسه ای دیگر در جریان بود؛ جلسه ای برای آخرین تلاش به منظور جلب رضایت و گذشت.

قاضی محمد شهریاری، سرپرست دادسرای امور جنایی، در ابتدای جلسه به حاضران خوش آمد گفت و از حضور اولیای دم، خانواده محکومان، خیرین، مسئولان زندان، نمایندگان پلیس، پزشکی قانونی و روحانیت حاضر در جلسه خبر داد.

وی پیش از خواندن اسامی پرونده ها، چند دقیقه ای را به صحبت با خانواده های داغدار اختصاص داد؛ صحبت هایی که برخلاف تشریفات معمول جلسات قضایی، بیش از آنکه متوجه روند اجرای حکم باشد، بر امکان بخشش و پیامدهای آن تمرکز داشت.

قاضی شهریاری سخنانش را با اشاره به جایگاه قصاص در قرآن کریم و قانون آغاز کرد؛ حقی که اولیای دم از آن برخوردارند و دستگاه قضایی نیز وظیفه اجرای آن را بر عهده دارد. اما بلافاصله در کنار این حق قانونی، از جایگاه گذشت در آموزه های دینی گفت و از خانواده ها خواست پیش از تصمیم نهایی، بار دیگر به انتخاب پیش روی خود فکر کنند.

سرپرست دادسرای امور جنایی، خطاب به اولیای دم گفت: تجربه ما نشان می دهد با اجرای قصاص، اتفاقی که افتاده جبران نمی شود؛ و حقیقتا چیزی از زخم دل شما عزیزان کاسته نخواهد شد. عزیز شما از دست رفته و با اجرای حکم هم بازنمی گردد. حتی برعکس آنان که به جای اجرای حکم قصاص، محکوم را بخشیدند، به استناد تجربه شخصی و دیگر عزیزانی که در این جلسه حضور دارند عرض می کنم که حال بهتری دارند.

قاضی شهریاری تلاش می کرد خانواده ها را از فضای ملتهب تصمیم گیری در آستانه اجرای حکم فاصله دهد.

وی به آنها یادآوری کرد که ممکن است اجرای قصاص در لحظات نخست، احساس آرامش یا تسکین ایجاد کند، اما با گذشت زمان، خانواده دوباره با همان واقعیت فقدان عزیزش روبه رو خواهد شد؛ با این تفاوت که این بار فرصت بازنگری در تصمیم نیز از بین رفته است.

سرپرست دادسرای امور جنایی تهران با تکیه بر تجربه سال ها حضور در دستگاه قضایی، از خانواده ها خواست تحت تأثیر عصبانیت، فشار اطرافیان یا قضاوت دیگران تصمیم نگیرند.

وی تأکید کرد: اگر امروز مهلت بدهید، هیچ حقی از شما ضایع نمی شود. برای قصاص دیر نمی شود؛ اما اگر قصاص انجام شد، دیگر امکان بازگشت وجود ندارد.

این جمله شاید مهم ترین محور جلسه بود؛ تلاشی برای اینکه تصمیم اجرای حکم را حداقل به روزهای آتی موکول کند بلکه این تصمیم سخت را که توانسته بود به تعویق اندازد، بار دیگر و در فضایی دیگر درباره اش دوباره اندیشید بلکه تصمیم چیزی جز اجرای حکم قصاص، درخواست شود.

قاضی شهریاری در ادامه، به وضعیت محکومان نیز اشاره کرد.

وی توضیح داد در ملاقات های مکرری که با زندانیان دارد، با افرادی مواجه می شود که از ارتکاب قتل پشیمان هستند و بارها از کرده خود ابراز ندامت کرده اند.

وی خطاب به اولیای دم گفت: ممکن است خانواده ها در جلسه دادگاه تنها یک بار با محکوم مواجه شده و از برخی رفتارها یا سخنان او ناراحت شده باشند، اما تجربه ملاقات های مستمر با زندانیان نشان می دهد بسیاری از آنها پس از وقوع جنایت، به اشتباه خود پی برده اند.

البته این مقام قضایی در تمام این صحبت ها تلاش می کرد مرز میان حق قانونی اولیای دم و درخواست برای گذشت را حفظ کند.

او تأکید داشت که حضور مسئولان قضایی، انتظامی و زندان در این جلسه به معنای جانبداری از هیچ یک از طرفین نیست و هدف، فراهم کردن زمینه استیفای حقوق خانواده های مقتولان است.

در بخشی از جلسه، او به خانواده هایی اشاره کرد که می توانند به جای اجرای قصاص، با مصالحه و توافق، زمینه ساخت یک مرکز آموزشی، فرهنگی، ورزشی یا مذهبی را فراهم کنند؛ اقدامی که به اعتقاد او می تواند آثار ماندگارتری از یک تصمیم مبتنی بر انتقام به همراه داشته باشد.

همچنین به خانواده هایی اشاره کرد که برای چندمین بار در جلسات صلح و سازش حاضر شده اند؛ از جمله خانواده یوسفی که به گفته او، این جلسه برای آنها نخستین فرصت گفت وگو نبود و پیش تر نیز چند بار امکان مذاکره و مصالحه فراهم شده بود.

پیرمرد که تحت تاثیر قرار گرفته بود، مصالحه کرد و محکوم را بخشید. دو جوان که پدر خود را از دست داده بودند و اکنون درخواست اجرای حکم داشتند، تحت تاثیر سخنان حاج علی عربی خیر نیکوکاری که تاکنون افراد بسیاری را از اجرای حکم قصاص نجات داده قرار گرفتند و به شرطی غیر مالی قاتل را بخشیدند. دیگر آفتاب داشت طلوع می کرد و ما نیز ناگزیر باید از زندان خارج می شدیم.

تمام طول مسیر تا خانه لحظه ای چهره مادرانی که اشک می ریختند و استمداد کمک و بخشش داشتند از جلوی چشمان دور نمی شد، همچنان که لحظه ای ناله های مادری که اجرای حکم قصاص تمنا می کرد.

با خود فکر می کنم که چگونه فردی حاضر می شود عملی را انجام دهد تا خانواده اش این چنین استمداد کمک کنند. چگونه فردی حاضر می شود مادر خود را برای جان فرزندش به التماس و اشک و ناله برساند. شاید لحظه ای تامل به گاه عصبانیت، کلید پیشگیری از وقوع جرم باشد؛ و سخن آخر کلام خداست همچنانکه سخن اول نیز.

فَاعْفُوا وَاصْفَحُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ قَدیرٌ. (سوره 2، البقره، آیه 109)
... پس عفو کنید و درگذرید تا خدا فرمان خویش را بیاورد که خدا بر هر کاری تواناست.