راز افزایش و ماندگاری نعمت ها در خطبه حضرت زهرا (س)

به گزارش مشرق، یکی از نکات قابل تأمل در سیره اهل بیت علیهم السلام این است که حمد و ستایش خداوند را در شرایط مختلف، حتی در اوج مصائب و سختی ها، از یاد نمی بردند. آنان در حالی که با فقدان عزیزان، ظلم و بی وفایی مردم روبه رو بودند، سخن خود را با حمد الهی آغاز می کردند. خطبه فدکیه حضرت زهرا سلام الله علیها نمونه روشنی از این نگاه است. ایشان در شرایطی که جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دستخوش تحولات عمیق شده بود و خود آن حضرت با حوادث تلخی روبه رو بودند، سخنرانی خود را نه با گلایه از مردم، بلکه با ستایش خداوند آغاز کردند.

حضرت زهرا سلام الله علیها می فرمایند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا أَلْهَمَ»؛ حمد مخصوص خداوند است به خاطر نعمت هایی که عطا کرده و شکر او را به خاطر آنچه الهام کرده است. ایشان حتی الهام شکرگزاری را خود نعمتی از جانب خداوند می دانند؛ یعنی انسان برای اینکه بتواند خدا را شکر کند، به توفیق و هدایت او نیاز دارد.

در ادامه می فرمایند: «وَ الثَّنَاءُ بمَا قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا، وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا، وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلَاهَا»؛ (خداوند را به خاطر نعمت های فراگیر، بخشش های گسترده و عطایای کاملی که از آغاز به بندگان ارزانی داشته، می ستاییم.) اینجا حضرت نگاه انسان را از نعمت های محدود و شخصی فراتر می برند. بسیاری از نعمت ها پیش از آنکه انسان چیزی بخواهد یا حتی از وجودشان آگاه باشد، در اختیار او قرار گرفته اند. اصل حیات، آفرینش، توانایی شناخت، هدایت و فرصت بندگی، نمونه هایی از این عطایای ابتدایی خداوند هستند. بنابراین، انسان در برابر خداوند تنها بابت خواسته هایی که برآورده شده اند، مسئول شکرگزاری نیست، بلکه باید نعمت هایی را که از ابتدا در وجود و زندگی او قرار گرفته اند، بشناسد.

فراز بعدی خطبه عمق بیشتری به این معنا می دهد: «جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا، وَ نَأَی عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا، وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا»؛ (شمار نعمت های خداوند از محاسبه بیرون است، مدت و گستره آنها فراتر از آن است که بتوان پاداشی در برابرشان داد و دوام آنها از محدوده درک انسان خارج است.) این بیان یادآور می شود که حتی اگر انسان بخواهد تمام نعمت های خدا را بشمارد، از عهده ی آن برنمی آید، چه رسد به اینکه بخواهد در برابر همه آنها پاداشی متناسب ارائه کند. این نگاه، انسان را از غرور و خودبسندگی دور می کند و به این حقیقت می رساند که زندگی او از ابتدا تا انتها در میان نعمت هایی قرار دارد که مالک و بخشنده حقیقی آنها خداوند است.

حضرت زهرا سلام الله علیها سپس به حکمت شکرگزاری اشاره می کنند و می فرمایند: «وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بالشُّکْرِ لِاتِّصَالِهَا»؛ (خداوند بندگان را به شکرگزاری دعوت کرده تا نعمت هایش افزایش یابد و تداوم پیدا کند.) این فراز به یک رابطه مهم میان شکر و نعمت اشاره دارد. شکرگزاری تنها اعتراف به نعمت های گذشته نیست، بلکه راهی برای حفظ و افزایش آنهاست. انسانی که قدر نعمت را می داند، از آن درست استفاده می کند و در مسیر رضایت خداوند به کار می گیرد، زمینه برخورداری از نعمت های بیشتر را فراهم می سازد. در مقابل، ناسپاسی می تواند انسان را از حقیقت نعمت غافل کند و حتی زمینه از دست رفتن آن را فراهم آورد.

در پایان این بخش از خطبه، حضرت می فرمایند: «وَ اسْتَحْمَدَ إِلَی الْخَلَائِقِ بإِجْزَالِهَا، وَ ثَنَّی بالنَّدْب إِلَی أَمْثَالِهَا»؛ خداوند با بخشش فراوان خود، بندگان را به ستایش خویش فراخوانده و آنان را به انجام کارهایی دعوت کرده است که همانند این بخشش ها باشد. این فراز از شکر زبانی فراتر می رود و به مسئولیت انسان در برابر دیگران می رسد. کسی که از بخشندگی خداوند بهره مند شده، باید در حد توان خود اهل بخشش و نیکی باشد. به بیان دیگر، شکر نعمت فقط گفتن «الحمدلله» نیست؛ بلکه باید آثار آن در رفتار انسان دیده شود. آغاز خطبه فدکیه با این معارف، درسی بزرگ از حضرت زهرا سلام الله علیها است: حتی در دشوارترین شرایط، ارتباط با خداوند و شناخت نعمت های او نباید فراموش شود و حمد و شکر حقیقی زمانی معنا پیدا می کند که در زندگی و رفتار انسان جلوه گر شود.