مستند دفاع مقدس به روایت احساسی و کلیشه ای محدود نماند

محسن اردستانی رستمی، کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» در گفت وگو با ایکنا با بیان اینکه ساخت این مجموعه با هدف روایت زندگی و شخصیت شهید غلامعلی رشید پس از جنگ 12 روزه در ذهنم شکل گرفت، اظهار کرد: پیش از این تجربه ساخت مستندی درباره شهید احمد کاظمی را در قالب مستند «سرباز چهل وشش ساله» داشتم که به زندگی این فرمانده از دوران جوانی تا زمان شهادت می پرداخت. این مجموعه در کنار نسخه سینمایی خود با عنوان «روزگار احمد» تجربه موفقی برای من بود و پس از آن، با وقوع جنگ 12 روزه به این فکر افتادم که درباره یکی دیگر از شخصیت های برجسته نظامی کشور اثری مستند تولید کنم. از آنجا که پیش تر مستندی با عنوان «الف دزفول» برای شبکه یک ساخته بودم، علاقه داشتم سراغ شخصیتی بروم که با تاریخ دفاع مقدس و تحولات نظامی کشور ارتباط عمیقی داشته باشد. در همین مسیر، موضوع زندگی شهید غلامعلی رشید مطرح شد و پس از گفت وگو با دوستان مجموعه روایت فتح، کار را آغاز کردیم.

وی با اشاره به دشواری های تولید این مجموعه مستند افزود: برخلاف تصوری که ممکن است درباره ساخت مستند از شخصیت های شناخته شده وجود داشته باشد، در این پروژه با مشکلات متعددی مواجه شدیم. مهم ترین مسئله، دسترسی محدود به آرشیو و دشواری هماهنگی برای انجام مصاحبه با افرادی بود که در مقاطع مختلف مسئولیت های مهمی در کنار شهید رشید داشتند. بخش قابل توجهی از اسناد، دست نوشته ها و اطلاعات شخصی ایشان نیز در دسترس نبود و متأسفانه برخی از این آثار و مدارک از بین رفته بود. خانواده شهید هم شرایط دشواری را پشت سر گذاشته بودند؛ همسر ایشان پیش از این فرزند خود را از دست داده بود و سپس شهادت همسرش نیز بر این مصیبت ها افزوده شد. با وجود این شرایط، خانواده تا جایی که امکان داشت با گروه سازنده همکاری کردند، اما طبیعتاً نمی توانستیم انتظار داشته باشیم همه اطلاعات و اسناد مورد نیاز پروژه در اختیار ما قرار بگیرد.

دشواری دسترسی به اسناد و آرشیوهای تاریخی

کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» با بیان اینکه نبود آرشیو منسجم یکی از مهم ترین موانع تولید این اثر بود، گفت: برای ساخت مجموعه چندین بار به دزفول، اصفهان و تهران سفر کردیم و تصویربرداری های متعددی انجام دادیم، اما بخش مهمی از زمان گروه صرف جست وجوی تصاویر و اسناد آرشیوی شد. تصور اولیه این بود که با مراجعه به خانواده و نزدیکان شهید می توانیم به بخش عمده ای از اطلاعات دست پیدا کنیم، ولی در عمل چنین اتفاقی نیفتاد. به همین دلیل ناچار شدیم از منابع مختلف، از جمله مراکز اسنادی، آرشیوهای موجود در مجموعه های فرهنگی و حتی فضای مجازی استفاده کنیم. برای نمونه، تصویری از دیدار شهید رشید و علی لاریجانی در کاخ کرملین پیدا کرده بودم که برای دستیابی به آن به سراغ دفتر سفارت ایران در روسیه رفتم. این شیوه جست وجو در بخش های مختلف پروژه تکرار شد و گروه برای تکمیل آرشیو، مسیرهای متعددی را دنبال کرد.

اردستانی رستمی ادامه داد: نکته جالب این است که در مستند شهید احمد کاظمی نیز بخش قابل توجهی از تصاویر آرشیوی را از طریق جست وجو در اینترنت پیدا کرده بودم. در مجموعه «فیلسوف جنگ» هم حدود 30 تا 40 درصد آرشیو مورد استفاده، از همین طریق به دست آمد. این موضوع نشان می دهد که هنوز بخش هایی از تاریخ معاصر و زندگی فرماندهان دفاع مقدس در قالب تصاویر، سخنرانی ها و فایل های صوتی در فضای مجازی وجود دارد که به درستی شناسایی، دسته بندی و فرآوری نشده است. گاهی یک سخنرانی یا یک فایل صوتی قدیمی می تواند به منبعی مهم برای روایت یک مقطع تاریخی تبدیل شود؛ به شرط آنکه پژوهشگر بتواند آن را پیدا کند، اعتبارش را بررسی کند و در جای مناسب به کار بگیرد.

وی با اشاره به اینکه دسترسی به مصاحبه های افراد مطلع نیز با محدودیت هایی همراه بوده است، بیان کرد: در جریان تولید مجموعه تلاش کردیم با فرماندهان و افرادی که شناخت نزدیکی از شهید رشید داشتند گفت وگو کنیم، اما به دلایل مختلف امکان انجام برخی مصاحبه ها فراهم نشد. برای مثال، دسترسی به افرادی همچون محسن رضایی و سیدیحیی رحیم صفوی برای ما میسر نشد. همچنین فرمانده وقت قرارگاه ولی عصر(عج)، آقای رئوفی، در آن مقطع با بیماری مواجه بود و امکان حضور در مقابل دوربین را نداشت. البته افراد دیگری نیز بودند که تمایل داشتند با ما همکاری کنند، اما شرایط زمانی و اجرایی اجازه نداد همه این گفت وگوها انجام شود.

این مستندساز با تأکید بر اهمیت آرشیو در تولید آثار تاریخی اظهار کرد: در چنین آثاری صرفاً نمی توان به روایت شفاهی چند نفر اکتفا کرد. وقتی قرار است زندگی یک فرمانده نظامی از دوران پیش از انقلاب تا زمان شهادت روایت شود، باید برای هر مقطع تاریخی اسناد، تصاویر و شواهد متناسب وجود داشته باشد. بخشی از این اطلاعات را از گروه مستند بنیاد روایت فتح و بخشی دیگر را با کمک مرکز اسناد جنگ به دست آوردیم. در کنار این منابع، تصاویر و فایل هایی نیز وجود داشت که از مسیرهای مختلف جمع آوری و برای استفاده در مستند آماده شد. با این حال، همچنان معتقدم اطلاعات و اسناد بیشتری درباره شهید رشید وجود دارد که اگر دسترسی به آن ها فراهم می شد، می توانست ابعاد تازه تری از شخصیت و فعالیت های ایشان را به مخاطب معرفی کند.

از مبارزات پیش از انقلاب تا فرماندهی در دفاع مقدس

وی درباره ساختار روایی مجموعه «فیلسوف جنگ» توضیح داد: تلاش کردم زندگی شهید رشید را از دوران کودکی تا زمان شهادت در یک خط زمانی مشخص روایت کنم. قسمت نخست به دوران کودکی و فعالیت های ایشان پیش از انقلاب اختصاص دارد؛ دوره ای که به تنهایی ظرفیت تبدیل شدن به یک روایت مستقل را دارد. فعالیت های انقلابی شهید رشید و اتفاقاتی که در آن سال ها تجربه کرده بود، موضوعاتی هستند که کمتر به آن ها پرداخته شده است. حتی در برخی اسناد و گفت وگوها اشاره شده که مجموعه فعالیت های ایشان در دوران پیش از انقلاب ظرفیت تدوین یک کتاب مستقل را دارد. با این حال، به دلیل محدودیت دسترسی به تاریخ شفاهی و دست نوشته های ایشان، نتوانستیم تمام آنچه را که در این زمینه وجود داشت، وارد مستند کنیم.

اردستانی رستمی افزود: پس از دوران پیش از انقلاب، به فعالیت های شهید رشید در دوران دفاع مقدس پرداختیم. یکی از ویژگی های مهم ایشان، حضور مؤثر در تصمیم گیری ها و طراحی عملیات های بزرگ بود. برای نمونه، در عملیات فتح المبین نقش و تأثیرگذاری ایشان قابل توجه است و تلاش کردیم این موضوع را در بستر تاریخی خودش روایت کنیم. به اعتقاد من، برای شناخت یک فرمانده نباید فقط به لحظه شهادت یا چند اتفاق مشهور زندگی او توجه کرد. باید دید این شخصیت چگونه شکل گرفته، در چه شرایطی رشد کرده، چه تجربه هایی پشت سر گذاشته و چگونه به جایگاهی رسیده است که در تصمیم گیری های مهم نظامی کشور نقش آفرینی می کند.

وی با اشاره به اینکه بخش های مختلف مجموعه براساس دوره های تاریخی زندگی شهید تنظیم شده است، گفت: چهار قسمت ابتدایی بیشتر به دوران پیش از انقلاب و سال های دفاع مقدس اختصاص دارد و قسمت پنجم به دوره پس از جنگ تا زمان شهادت می پردازد. البته اگر بخواهم صادقانه درباره این تقسیم بندی صحبت کنم، باید بگویم که در قسمت مربوط به سال های پس از جنگ با محدودیت بیشتری مواجه بودیم. شهید رشید در ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه های مختلف مسئولیت داشت و به همین دلیل دسترسی به تصاویر و مصاحبه های مربوط به آن سال ها آسان نبود. بسیاری از افرادی که می توانستند درباره این مقطع اطلاعات ارزشمندی ارائه کنند، امکان حضور در پروژه را پیدا نکردند. به همین دلیل ناچار شدیم بخش مهمی از این دوره طولانی را در یک قسمت جمع بندی کنیم.

این کارگردان با بیان اینکه همین محدودیت ها در برخی موارد موجب شکل گیری انتقادهایی از سوی مخاطبان شده است، اظهار کرد: بعد از پخش مجموعه، برخی دوستان و افرادی که با شهید رشید آشنایی داشتند، به من می گفتند حیف بود که درباره بعضی از مقاطع زندگی ایشان بیشتر صحبت نشد. این نقد را می پذیرم، اما واقعیت این است که برای پرداختن به هر دوره تاریخی باید امکان دسترسی به اسناد و افراد مطلع وجود داشته باشد. وقتی نمی توانیم مصاحبه های لازم را انجام دهیم یا تصاویر کافی در اختیار نداریم، نمی توانیم صرفاً با اتکا به علاقه شخصی، یک بخش را گسترش دهیم. البته این موضوع به معنای پایان کار نیست و همچنان ظرفیت های زیادی برای تولید آثار تکمیلی درباره شهید رشید وجود دارد.

فیلسوف جنگ؛ عنوانی متناسب با شخصیت شهید رشید

اردستانی رستمی درباره انتخاب عنوان «فیلسوف جنگ» برای این مجموعه مستند بیان کرد: این عنوان را از محمدعلی صمدی، پژوهشگر حوزه دفاع مقدس، گرفتم. وی در یکی از مصاحبه های خود از این تعبیر استفاده کرده بودند و زمانی که آن را شنیدم، احساس کردم به شخصیت شهید رشید بسیار نزدیک است. گاهی برای انتخاب نام یک مستند تلاش می کنیم به سراغ عنوان هایی برویم که از نظر ادبی و هنری جذاب باشند، اما من در سال های اخیر ترجیح می دهم اگر امکان داشته باشد، عنوانی انتخاب کنم که به یک ویژگی واقعی و شناخته شده شخصیت مورد نظر اشاره کند. درباره شهید رشید نیز تعبیر فیلسوف جنگ از این جهت برایم جذاب بود که می توانست بخشی از ابعاد فکری و تحلیلی ایشان را نشان دهد.

وی ادامه داد: شهید رشید صرفاً یک فرمانده نظامی نبود که فعالیت هایش را در قالب حضور در عملیات ها یا مسئولیت های اجرایی تعریف کنیم. ایشان ذهنی تحلیلگر داشت و به مسائل جنگ با نگاهی عمیق می پرداخت. برای شناخت این ویژگی باید به سخنان، مصاحبه ها، یادداشت ها و تحلیل های ایشان مراجعه کرد. یکی از منابعی که در این مسیر برای ما اهمیت داشت، گفت وگوها و سخنرانی های خود شهید بود. ایشان در مقاطع مختلف درباره موضوعات گوناگون صحبت کرده اند و برخی از این آثار در قالب فایل صوتی یا تصویری باقی مانده است. تلاش کردیم از این منابع استفاده کنیم تا مخاطب با شخصیت واقعی ایشان مواجه شود، نه صرفاً تصویری که دیگران از یک فرمانده ساخته اند.

این مستندساز با اشاره به ویژگی های مطالعاتی شهید رشید تصریح کرد: یکی از موضوعاتی که در جریان پژوهش و تولید مستند برایم جالب بود، کتاب خوانی گسترده ایشان بود. شهید رشید به مطالعه علاقه زیادی داشتند و این علاقه محدود به کتاب های مذهبی یا آثار مرتبط با مسائل نظامی نبود. ایشان رمان هم می خواندند و با حوزه های مختلف ادبی و فکری آشنایی داشتند. ما در مستند حدود هفت تا هشت دقیقه به این ویژگی پرداختیم، اما همین بخش کوتاه بازخوردهای قابل توجهی داشت. حتی یکی از معلمان برایم پیام فرستاد و گفت بخشی از مستند را در یک کلاس دخترانه نمایش داده است تا دانش آموزان ببینند یک فرمانده نظامی تا چه اندازه اهل مطالعه بوده است. معرفی چنین ویژگی هایی می تواند نگاه نسل جوان به شخصیت فرماندهان دفاع مقدس را تغییر دهد.

وی افزود: نکته جالب دیگر درباره شهید رشید، ارتباط ایشان با سینما و فیلمنامه های دفاع مقدس بود. ایشان فیلم نامه های داستانی مرتبط با دفاع مقدس را مطالعه می کردند و در مواردی به عنوان مشاور درباره آن ها نظر می دادند. بهروز افخمی نیز خود را از شاگردان شهید رشید می داند و گفته است که در مقطعی چندین جلسه با ایشان داشته است. متأسفانه ما نتوانستیم گفت وگوی مستقلی با آقای افخمی انجام دهیم، اما مصاحبه ای از ایشان در آرشیو صدا و سیما وجود داشت که در بخشی از مستند مورد استفاده قرار گرفت. این موضوعات برای مخاطبی که شهید رشید را صرفاً از زاویه فرماندهی نظامی می شناسد، می تواند جذاب باشد؛ زیرا نشان می دهد با شخصیتی مواجه هستیم که علایق و دغدغه های متنوعی داشته است.

روایت مستند بر پایه اسناد و سخنان خود شهید

کارگردان «فیلسوف جنگ» با تأکید بر اینکه در این مجموعه تلاش کرده است روایت را بر اساس اسناد و سخنان خود شهید پیش ببرد، گفت: من معمولاً در مستندهایی که درباره شهدا می سازم، علاقه ای ندارم صرفاً به ابعاد احساسی و عاطفی زندگی آن ها بپردازم. البته این ابعاد اهمیت دارند، اما رویکرد اصلی من بیشتر تاریخی و مبتنی بر یک خط زمانی است. در این شیوه، تلاش می کنم مخاطب بداند یک شخصیت در چه شرایطی زندگی کرده، چه تصمیم هایی گرفته و در چه اتفاقاتی نقش داشته است. به همین دلیل در «فیلسوف جنگ» نیز محور اصلی روایت، خود شهید رشید است و نه برداشت ها و قضاوت های شخصی من درباره اتفاقات تاریخی.

وی تصریح کرد: برای مثال، در بخش هایی از مستند به موضوع تشکیل بسیج و برخی مسائل مربوط به سال های ابتدایی جنگ پرداخته می شود. شهید رشید در یکی از سخنان خود درباره تاریخ تشکیل بسیج نکته ای را مطرح می کنند که با آنچه در برخی روایت های رایج گفته شده، تفاوت دارد. این موضوع را از زبان خود ایشان در مستند آورده ایم و مخاطب می تواند با شنیدن این سخنان، درباره آن فکر کند. همچنین در قسمت چهارم به موضوع پایان جنگ و اختلاف نظرهایی که در آن مقطع وجود داشته، پرداخته شده است. در این بخش، یک سند و روایت از زبان خود شهید رشید مطرح می شود که در فضای مجازی نیز بازتاب زیادی داشت.

اردستانی رستمی ادامه داد: در این مجموعه تلاش نکردم درباره تمام شخصیت ها و فرماندهانی که در مقاطع مختلف جنگ حضور داشتند، داوری کنم. ممکن است در فضای عمومی درباره عملکرد برخی فرماندهان دیدگاه های متفاوتی وجود داشته باشد، اما من در جایگاه مستندساز قرار نیست هر اختلاف نظری را به یک نتیجه گیری قطعی تبدیل کنم. معیار اصلی من در این مستند، سخنان و نگاه شهید رشید بوده است. حتی اگر در بخشی از روایت، نقدی از سوی ایشان مطرح می شود، آن را به همان شکلی که در سند و گفت وگوی ایشان وجود دارد، ارائه می کنیم. نریشن نیز بیشتر نقش پیونددهنده و توضیح دهنده دارد و قرار نیست به جای اسناد، تحلیل و قضاوت شخصی سازنده را به مخاطب تحمیل کند.

وی با اشاره به کمبود منابع مکتوب درباره شهید رشید اظهار کرد: یکی از دشواری های پژوهش درباره ایشان این بود که برخلاف برخی فرماندهان دیگر، آثار مکتوب و تاریخ شفاهی تدوین شده زیادی از ایشان در اختیار نداشتیم. یک گفت وگوی مهم با محمد درودیان وجود دارد که در قالب کتاب منتشر شده و از جمله منابعی بود که می توانست در پژوهش مورد استفاده قرار بگیرد. همچنین از برخی مصاحبه ها، سخنرانی ها و دست نوشته های شهید استفاده کردیم. ایشان در مقاطعی در دانشگاه تدریس داشته اند و در نماز جمعه نیز سخنرانی کرده اند. بعضی از این سخنان مربوط به سال های ابتدایی جنگ است و ارزش تاریخی قابل توجهی دارد. با این حال، مجموعه این منابع برای شناخت تمام ابعاد شخصیتی و فکری ایشان کافی نیست و همچنان نیازمند گردآوری و تدوین اسناد بیشتری هستیم.

این مستندساز با اشاره به اهمیت مستند «آخرین روزهای زمستان» در شناخت فضای روایت جنگ گفت: زمانی که در حال بررسی و تمرکز بر اسناد و تصاویر بودم، متوجه شدم برخی از سخنان شهید رشید در این مستند نیز اهمیت زیادی دارد. ایشان از افرادی نبودند که حضور پررنگ و مستمر در مقابل دوربین داشته باشند و به همین دلیل تعداد مصاحبه های تصویری شان محدود است، اما همان مصاحبه هایی که از ایشان باقی مانده، محتوای ارزشمندی دارد. گاهی یک گفت وگوی کوتاه می تواند اطلاعاتی ارائه کند که برای شناخت یک مقطع تاریخی بسیار مهم است. تلاش کردیم این منابع را شناسایی کنیم و در ساختار روایی مجموعه به کار بگیریم.

بازتاب های متفاوت و استقبال مخاطبان از مجموعه

اردستانی رستمی درباره بازخوردهای مجموعه «فیلسوف جنگ» پس از انتشار بیان کرد: راستش در ابتدا تصور نمی کردم مخاطبان حاضر باشند چهار ساعت از زمان خود را برای تماشای یک مجموعه مستند پنج قسمتی اختصاص دهند. وقتی به حجم کار نگاه می کردم، احتمال نمی دادم چنین استقبالی صورت گیرد، اما بعد از انتشار متوجه شدیم مخاطبان زیادی قسمت های مختلف را دنبال کرده اند. به ویژه قسمت چهارم بازخوردهای گسترده ای داشت و در فضای مجازی، از جمله شبکه اجتماعی ایکس، درباره آن بحث های فراوانی شکل گرفت. اگر عنوان «فیلسوف جنگ» را در این شبکه جست وجو کنید، با واکنش های متفاوتی از سوی جریان های فکری و سیاسی مختلف مواجه می شوید.

وی افزود: یکی از نکات جالب برای من این بود که بازتاب مجموعه محدود به مخاطبان همیشگی آثار دفاع مقدس نبود. افرادی که شاید انتظار نداشتم به چنین مستندی توجه کنند، درباره آن مطلب نوشتند و لینک قسمت های مختلف را منتشر کردند. برای نمونه، حسین درخشان نیز پیوند تماشای مستند را در فضای مجازی منتشر کرده بود. همچنین احسان شادمانی، فرزند شهید شادمانی که از دوستان قدیمی ماست، در معرفی مجموعه کمک کرد و انتشار آن در فضای مجازی را گسترش داد. البته برنامه تبلیغاتی گسترده و ویژه ای برای این مستند نداشتیم و بخش زیادی از بازتاب ها به واسطه انتشار خود مخاطبان شکل گرفت.

این کارگردان با اشاره به میزان بازدیدهای مستند در فضای مجازی گفت: یکی از برش های مجموعه که در صفحه شخصی خودم در اینستاگرام منتشر کردم، به تنهایی حدود یک میلیون بازدید داشت. این میزان توجه برای من قابل پیش بینی نبود. حتی پیام هایی به زبان عربی و از سوی مخاطبان لبنانی دریافت کردم که درخواست داشتند مستند برای آن ها ترجمه شود تا بتوانند آن را تماشا کنند. این اتفاق نشان داد موضوعات مرتبط با تاریخ دفاع مقدس و شخصیت های نظامی ایران، در صورت روایت درست و مستند، می تواند برای مخاطبانی فراتر از مرزهای کشور نیز جذاب باشد.

وی ادامه داد: از میان قسمت های مختلف، اگر کسی فرصت تماشای تمام مجموعه را نداشته باشد، قسمت چهارم را پیشنهاد می کنم؛ زیرا این قسمت به موضوعاتی می پردازد که زمینه گفت وگو و بحث بیشتری ایجاد کرده است. البته این پیشنهاد به معنای کم اهمیت بودن سایر قسمت ها نیست، بلکه قسمت چهارم به دلیل محتوای تاریخی و اسنادی خود، بیشتر در معرض توجه و واکنش قرار گرفت. به ویژه بخشی که در آن شهید رشید درباره یکی از جلسات مهم و مسائل مربوط به پایان جنگ توضیح می دهند، در فضای مجازی بازنشر زیادی داشت و موجب شد افراد با دیدگاه های متفاوت درباره آن اظهارنظر کنند.

اردستانی رستمی با اشاره به مواجهه مجموعه با انتقادهای مختلف اظهار کرد: در مستندهایی که درباره شهدا ساخته می شود، معمولاً با استقبال مثبت مخاطبان مذهبی و انقلابی مواجه هستیم و بیشتر پیام هایی که دریافت می کنیم، در قالب تشکر و قدردانی است. اما درباره «فیلسوف جنگ» شرایط کمی متفاوت بود. به دلیل موضوعات مطرح شده در قسمت چهارم، برخی جریان های سیاسی و رسانه ای به مستند واکنش انتقادی نشان دادند. به ویژه بحث های مربوط به پایان جنگ و روایت شهید رشید از آن مقطع، موجب شد بخشی از محتوای مستند در شبکه های اجتماعی مورد مناقشه قرار بگیرد. برای من این اتفاق از این جهت قابل توجه بود که نشان می داد مستند توانسته است موضوعی را مطرح کند که مخاطبان درباره آن پرسش و دیدگاه های متفاوتی دارند.

وی با تأکید بر ضرورت پرهیز از حذف بخش های چالش برانگیز تاریخ افزود: مستند تاریخی نباید فقط به بیان موضوعاتی بپردازد که همه درباره آن ها توافق دارند. اگر قرار است یک شخصیت نظامی و تاریخی را به مخاطب معرفی کنیم، باید اجازه دهیم سخنان، دیدگاه ها و حتی انتقادهای خود او نیز شنیده شود. شهید رشید در بخش هایی از مستند با صراحت درباره مسائل مختلف صحبت می کنند و ما نیز تلاش کردیم این سخنان را در چارچوب اسناد موجود ارائه کنیم. وظیفه من به عنوان مستندساز این نیست که به جای مخاطب تصمیم بگیرم یا درباره همه موضوعات حکم صادر کنم؛ بلکه باید زمینه ای فراهم کنم تا مخاطب با اطلاعات و اسناد مواجه شود و بتواند درباره آن ها فکر کند.

کارگردان مجموعه مستند «فیلسوف جنگ» در پایان با اشاره به ظرفیت های باقی مانده برای معرفی شهید غلامعلی رشید گفت: هنوز موضوعات زیادی درباره این شهید وجود دارد که می توان درباره آن ها مستند ساخت. از دوران فعالیت های پیش از انقلاب تا نقش ایشان در عملیات های دفاع مقدس، مطالعات گسترده، ارتباط با حوزه فرهنگ و سینما و مسئولیت هایی که پس از جنگ برعهده داشتند، هرکدام ظرفیت یک پژوهش مستقل را دارند. حتی دست نوشته هایی که از ایشان باقی مانده، می تواند مبنای تولید آثار تازه قرار بگیرد. امیدوارم امکان دسترسی به این اسناد و تدوین تاریخ شفاهی دقیق تری از زندگی ایشان فراهم شود؛ چراکه شهید رشید از شخصیت هایی بود که شناخت ابعاد فکری و نظامی وی، برای نسل امروز و پژوهشگران تاریخ دفاع مقدس اهمیت زیادی دارد.

انتهای پیام