بروکراسی محصول تمدن غربی است

به گزارش ایکنا، احسان رحیمی، پژوهشگر مدیریت و خط مشی گذاری، 12 آبان ماه در نشست علمی « نقد عقلانیت بوروکراتیک از منظر عقلانیت اسلامی »، گفت: بروکراسی، برون داد یک تمدن است که بر اساس دیدگاه های تکاملی و داروینیسم شکل گرفته است؛ به این معنا که ما در روایت تاریخ تمدن، در برهه ای از زمان، تنها با بحث های دینی و وحیانی در قالب دوران کلیسا و قرون وسطا مواجه می شویم، اما این بحث ها در این روایت، فاقد محوریتی مذهبی، فطری و متصل به آموزه های وحیانی انسان هستند.

به گزارش ایکنا، احسان رحیمی، پژوهشگر مدیریت و خط مشی گذاری، 12 آبان ماه در نشست علمی «نقد عقلانیت بوروکراتیک از منظر عقلانیت اسلامی»، گفت: بروکراسی، برون داد یک تمدن است که بر اساس دیدگاه های تکاملی و داروینیسم شکل گرفته است؛ به این معنا که ما در روایت تاریخ تمدن، در برهه ای از زمان، تنها با بحث های دینی و وحیانی در قالب دوران کلیسا و قرون وسطا مواجه می شویم، اما این بحث ها در این روایت، فاقد محوریتی مذهبی، فطری و متصل به آموزه های وحیانی انسان هستند.

وی افزود: در واقع، این روایت کاملاً بر پایه دیدگاه های مادی و تحولات مادی استوار است. از منظر آموزه ها و فلسفه اسلامی، این نگاه بشر را از عالم وحی جدا می کند. از این رو هدف ما در این بحث، بررسی پیشینه و بنیان های شکل گیری تمدن فعلی و تمدن غربی است تا جایگاه و نهاد روایت گرایی در این تمدن و ابعاد و زمینه های آن روشن شود.

رحیمی با بیان اینکه در این تحلیل، از کتاب انسان خردمند نوشته یووال نوح هراری کمک می گیرم که استاد دانشگاه حیفا است، اظهار کرد: کتاب های او که بسیار پرفروش شده اند، نگاهی تحلیلی به تاریخ تمدن دارند؛ یعنی برخلاف ویل دورانت که به جزئیات و مصادیق می پردازد، از آغاز پیدایش بشر، روند شکل گیری انسان خردمند را به شکلی داستان گونه و تحلیل محور روایت می کند.

وی اضافه کرد: نویسنده در این کتاب، چندین مقطع را تحت عنوان انقلاب نام می برد. اولین انقلاب در ساحت شناخت انسان رخ می دهد. انسان پس از جهش ها و تکامل های ژنتیکی، به انقلابی شناختی رسید که در آن، زبان مند شد و قدرت ادراک کلیات و مفاهیم معقول اولیه و ثانویه را پیدا کرد. این انقلاب، منشأ پیدایش مفاهیم، گفتار و نوشتار و ابزار انتقال معنا میان انسان ها بود. این امر سرآغاز اولین تعاملات و ارتباطات انسانی و شکل گیری هسته های ابتدایی جامعه یعنی خانواده بود.

این پژوهشگر تصریح کرد: با گذشت زمان، به دومین انقلاب یعنی انقلاب کشاورزی رسیدیم. در این دوران، انسان از مرحله شکار و جمع آوری خارج شد و تغذیه خود را از طریق کشت فعالانه گیاهان تأمین کرد. یکجانشینی و کشاورزی، دغدغه جدیدی ایجاد کرد؛ نگرانی نسبت به آینده و تضمین تأمین غذای آینده. این نیاز باعث شد انسان به ذخیره سازی محصولات مازاد بپردازد. برای مدیریت این محصولات و برنامه ریزی برای آینده، به فعالیت های هدفمند، نظام مند، مفهوم و تدبیر نیاز بود که همگی از پیامدهای دوران کشاورزی بودند.

وی ادامه داد: با تولید مازاد، دایره تعاملات انسانی از هسته خانواده گسترش یافت تا نیازها و کالاهای تولید شده در جوامعی بزرگ تر تبادل شود. در این مرحله، ماهیت تعاملات از کمک و لطف خویشاوندی به سمت مبادله مابه ازایی تغییر کرد و نهاد اقتصاد یعنی خلق پول و انباشت محصولات و پول شکل گرفت.

چرا نهاد عدالت و امنیت؟

رحیمی تصریح کرد: انباشت پول به معنای ایجاد امنیت و رفاه در زمان حال و آینده بود. البته این انباشت باعث شد افرادی که قدرت بیشتری داشتند، نسبت به اموال افراد ضعیف تر طمع کنند و به تصاحب آن ها روی آورند. از اینجا بود که تعدی به مال غیر، دست اندازی به اموال دیگران و استثمار، دغدغه جدیدی به نام امنیت و عدالت پدید آمد؛ یعنی نیاز به نهادی که عدالت و امنیت اموال را تضمین کند. این نیاز باعث شد برخی از کشاورزان از کار خود دست بکشند تا وظیفه پاسداری از امنیت اموال را بر عهده بگیرند و به این ترتیب، سرآغاز شکل گیری نهاد قدرت، سیاست و در نهایت حکومت بود.

وی افزود: باید توجه داشت که هر نهادی با میل به تکامل و رشد، مسیر خاص خود را طی می کند. اقتصاد، خانواده و قدرت، همگی مسیرهای تکاملی خود را سپری کردند. برای نمونه، حکومت ها در ابتدا ممکن بود همراه با شفافیت و هدف های منصفانه مانند امنیت و عدالت باشند، اما با توسعه و ایجاد ساختارهای فرعی، با بحران مشروعیت مواجه شدند.

رحیمی تاکید کرد: این توسعه نیازمند پیوست مشروعیت است تا در جامعه قابل قبول باشد. برای همین، حکومت ها از ابزارهای مختلفی برای کسب مشروعیت استفاده کردند؛ یکی از این ابزارها قدرت اقتصادی بود (هرچه مال و اموال بیشتری در اختیار داشتند، رعیت و قدرت بیشتری کسب می کردند) و برخی دیگر از دین به عنوان ابزار مشروعیت بهره بردند و با مصادره مفاهیم دینی، برای خود مشروعیت ایجاد کردند. بنابراین، نهادهای فرهنگ و مذهب نیز در پاسخ به بحران های مشروعیت و برای اعمال قدرت در جامعه توسعه یافتند.

وی بیان کرد: پس از این مرحله، انقلاب علمی پدید آمد و به دنبال آن، انقلاب صنعتی شکل گرفت. دغدغه اصلی انقلاب علمی، تسلط بر طبیعت و منابع آن برای تولید بیشتر و دستیابی به ثروت و قدرت بود. از آنجا که منابع در سرزمین های مختلف پراکنده بود، علم و اقتصاد و قدرت با هم هم افزایی کردند؛ علم اقتصاد، اقتصاد را پشتیبانی می کرد، اقتصاد، قدرت را تقویت می نمود و قدرت نیز با حمایت از دانشمندان، باعث توسعه علمی و اقتصادی می شد. این چرخه رفت و برگشتی بین علم، اقتصاد و قدرت بود.

رحیمی افزود: در نهایت، انقلاب علمی منجر به انقلاب صنعتی شد که با پدیده تولید انبوه و کارخانه ها همراه بود. در این دوران، تمدن غربی به دنبال تولید ابزار و ملزومات زندگی رفت. با تمرکز منابع انسانی و سرمایه در زمین های کارخانه ها، جمعیت های بزرگ از جوامع کشاورز گرد هم آمدند تا در ساعت های مشخصی به فعالیت مشغول شوند. این جمعیت های انبوه در واقع همان کلان شهرها بودند که شکل گرفتند.

وی با بیان اینکه پدیده تولید انبوه، در واقع منجر به ایجاد تقاضای انبوه در تمامی سطوح نیازهای انسانی از جمله در حوزه مواد غذایی، مسکن، خدمات عمومی و سایر ملزومات زندگی شد، اظهار کرد: این حجم از تقاضا، حکومت ها را در پاسخگویی به نیازهای جمعی با چالش مواجه کرد، زیرا مکانیسم های سنتی آن ها تنها بر تأمین امنیت و عدالت متمرکز بود و ظرفیت و ساختار لازم برای ارائه خدمات عمومی را نداشتند.

دولت چگونه شکل گرفت

رحیمی بیان کرد: در نتیجه، قشر جدیدی در جامعه شکل گرفت که وظیفه آن ها ارائه خدمات عمومی بود. در این فرآیند، حکومت ها با شناسایی نیازهای جامعه، اقدام به تقسیم کار کردند؛ به این صورت که برای هر نیاز، متخصصان و کارگزارانی را استخدام و سپس مجموعه هایی را برای سازمان دهی و مدیریت این افراد ایجاد کردند.

رحیمی تاکید کرد: این مکانیسمِ مدیریت و سازمان دهی، در واقع پایه و اساس شکل گیری نهاد دولت شد. به کسانی که مسئولیت ارائه این خدمات عمومی را بر عهده داشتند، کارگزاران دولت یا همان بروکرات ها گفته شد. بنابراین، قشر چهارمی در جامعه پدید آمد که نه در جایگاه حاکم بود، نه کشاورز و نه بورژوا (به معنای کارگر یا کارفرمای حوزه تولید)، بلکه در جایگاه ارائه دهنده و اداره کننده خدمات عمومی قرار داشت. به این ترتیب، سازمان های دولتی و شیوه اداره امور عمومی جامعه شکل گرفت.

این پژوهشگر تصریح کرد: با گسترش جامعه انبوه و افزایش تقاضاها، نهاد دولت نیز توسعه یافت و وظایف و مشاغل حکومتی افزایش پیدا کرد. در نهایت، به نقطه ای رسیدیم که در آن تمام نهادهای اجتماعی از جمله دولت، اقتصاد، اجتماع و فرهنگ، تحت تأثیر ابزارهای مدیریتی دولت قرار گرفتند. دولت چنان در امور رسوخ کرد که برخی بر این باورند که در واقع دولت ها هستند که حکومت ها را هدایت می کنند و جهت می دهند.

وی بیان کرد: در این میان، دانشمندی به نام ماکس وبر، این پدیده را تحت عنوان بروکراسی تئوریزه کرد. او نظام مند کردن خدمات، تقسیم کار در جامعه مدرن و نهاد دولت و حکومت را به عنوان نوعی عقلانیت برای اداره جامعه مدرن معرفی کرد. جامعه مدرن همان جامعه انبوهی است که در آن مناسبات تولیدی شکل گرفته و روابط میان افراد، کاملاً بر پایه اقتصاد و ملاحظات اقتصادی استوار شده است.

انتهای پیام

نظرات

captcha