کشاورزی بزرگ ترین مصرف کننده پساب در کشور است

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از سازمان حفاظت محیط زیست، محسن شهریاری مقدم، مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به محدودیت منابع آب متعارف و تداوم خشکسالی ها اظهار کرد: استفاده اصولی از پساب تصفیه شده به عنوان یکی از منابع آب جایگزین، نقش مهمی در کاهش فشار بر منابع آب شیرین و تأمین نیاز بخش های کشاورزی و فضای سبز دارد، اما افزایش بهره برداری بدون توجه به کیفیت پساب می تواند مخاطرات جدی برای محیط زیست و سلامت عمومی ایجاد کند.

وی افزود: بر اساس آمار ثبت شده، سالانه 883 میلیون و 530 هزار مترمکعب پساب در بخش کشاورزی و 109 میلیون و 720 هزار مترمکعب در آبیاری فضای سبز کشور مصرف می شود. به این ترتیب، از هر 100 مترمکعب پساب تولیدی، حدود 48 مترمکعب در کشاورزی و 6 مترمکعب در فضای سبز مورد استفاده قرار می گیرد.

شهریاری مقدم با بیان اینکه کشاورزی بزرگ ترین مصرف کننده پساب در کشور است، تصریح کرد: این ظرفیت از یک سو فرصتی برای کاهش برداشت از منابع آب متعارف محسوب می شود و از سوی دیگر، به دلیل احتمال انتقال آلاینده ها به محصولات کشاورزی و زنجیره غذایی، نیازمند نظارت دقیق و مستمر است.

وی ادامه داد: کیفیت پساب مصرفی در کشاورزی باید از نظر شاخص هایی مانند شوری، فلزات سنگین، کلیفرم مدفوعی و تخم انگل با استانداردهای زیست محیطی مطابقت داشته باشد. در غیر این صورت، افزایش مصرف پساب نه تنها به معنای بهره برداری مطلوب نیست، بلکه می تواند خطر آلودگی خاک، منابع آب و محصولات کشاورزی را افزایش دهد.

مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به تمرکز مصرف پساب در برخی استان ها گفت: استان های تهران، اصفهان و خراسان رضوی در مجموع با مصرف سالانه 646 میلیون و 320 هزار مترمکعب پساب در کشاورزی و فضای سبز، حدود 65 درصد کل مصرف ثبت شده کشور در این دو بخش را به خود اختصاص داده اند.

وی افزود: تهران با مصرف سالانه 379 میلیون و 830 هزار مترمکعب، حدود 38 درصد مصرف کشور را به خود اختصاص داده و نرخ بهره برداری آن 83.6 درصد است. با وجود این، فاصله تولید و مصرف ثبت شده پساب در استان همچنان به حدود 74 میلیون و 620 هزار مترمکعب می رسد.

شهریاری مقدم ادامه داد: اصفهان با مصرف سالانه 153 میلیون و 810 هزار مترمکعب در جایگاه دوم قرار دارد که از این میزان، 42 میلیون و 150 هزار مترمکعب، معادل 27.4 درصد، در آبیاری فضای سبز مصرف می شود. خراسان رضوی نیز با مصرف 112 میلیون و 680 هزار مترمکعب و نرخ بهره برداری 95.8 درصد، از استان های دارای عملکرد کمی بالا در این حوزه است.

وی تأکید کرد: تمرکز بالای مصرف در این استان ها ضرورت پایش مستمر کیفیت پساب و نظارت بر نحوه مصرف آن را دوچندان می کند؛ زیرا هرگونه استفاده غیراستاندارد در مقیاس بالا می تواند پیامدهای گسترده تری برای منابع آب و خاک و سلامت شهروندان داشته باشد.

شهریاری مقدم با اشاره به تفاوت قابل توجه نرخ بهره برداری از پساب در استان های کشور گفت: در سطح ملی، 53.85 درصد پساب تولیدی در دو بخش کشاورزی و آبیاری فضای سبز مصرف ثبت شده دارد، اما توزیع این میزان در استان ها بسیار نامتوازن است.

وی توضیح داد: 10 استان خراسان جنوبی، قم، کرمانشاه، البرز، خراسان رضوی، قزوین، تهران، گیلان، خراسان شمالی و اصفهان دارای نرخ بهره برداری بین 75 تا 100 درصد هستند. در مقابل، پنج استان لرستان، فارس، همدان، سیستان و بلوچستان و اردبیل در بازه 40 تا 75 درصد و چهار استان مرکزی، سمنان، خوزستان و یزد در بازه 10 تا 40 درصد قرار دارند.

مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست افزود: 12 استان آذربایجان شرقی، زنجان، بوشهر، آذربایجان غربی، کردستان، مازندران، چهارمحال و بختیاری، ایلام، گلستان، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان و هرمزگان نیز نرخ بهره برداری کمتر از 10 درصد دارند.

وی خاطرنشان کرد: پایین بودن نرخ مصرف ثبت شده لزوماً به معنای هدررفت پساب نیست؛ زیرا بخشی از پساب ممکن است در صنعت و سایر مصارف استفاده شود. همچنین شوری بالا، محدودیت های کیفی، هزینه انتقال و نبود زیرساخت های مناسب از عوامل مؤثر بر کاهش امکان بهره برداری از پساب در برخی مناطق است.

شهریاری مقدم در تشریح اقدامات سازمان حفاظت محیط زیست برای مدیریت استفاده از پساب اظهار کرد: این سازمان با تدوین دستورالعمل و ضوابط فنی استفاده از پساب در خاک و انجام اصلاحات بعدی آن، چارچوبی برای کنترل ورود آلاینده ها به منابع آب و خاک، کاهش مخاطرات محیط زیستی و نظارت بر رعایت استانداردهای مربوط فراهم کرده است.

وی افزود: بر اساس این ضوابط، استفاده از پساب باید متناسب با کیفیت آن و نوع کاربری صورت گیرد و رعایت حدود مجاز آلاینده ها در تمامی مراحل بهره برداری ضروری است.

مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک همچنین با اشاره به تکالیف قانونی دستگاه های اجرایی گفت: مطابق بند «ب» ماده 40 قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت، آبیاری فضای سبز اماکن عمومی و دولتی با آب شرب، در صورت وجود آب جایگزین به تشخیص وزارت نیرو، ممنوع است.

وی ادامه داد: بر این اساس، شهرداری ها و سایر متولیان اماکن عمومی و دولتی موظف اند شبکه های مستقل آبیاری فضای سبز را احداث و از شبکه آب شرب جدا کنند و با رعایت استانداردهای زیست محیطی و بهداشتی، از پساب و سایر منابع آب نامتعارف بهره بگیرند.

شهریاری مقدم از مشارکت فعال سازمان حفاظت محیط زیست در تدوین آیین نامه مدیریت سپتاژ و نحوه تخلیه آن به محیط پذیرنده خبر داد و گفت: این آیین نامه با هدف سامان دهی ذخیره سازی، جمع آوری، حمل ونقل، تخلیه، تصفیه و دفع بهداشتی سپتاژ و کاهش مخاطرات زیست محیطی و بهداشتی آن تهیه شده است.

وی افزود: تعیین ضوابط حمل ونقل و تخلیه، ثبت سوابق عملیات از مبدأ تا محل تخلیه، نظارت بر رعایت الزامات بهداشتی و زیست محیطی و ممنوعیت تخلیه سپتاژ در اراضی کشاورزی و آب های سطحی، از مهم ترین موضوعات پیش بینی شده در این آیین نامه است.

به گفته وی، استفاده از سپتاژ فرآوری شده به عنوان کود نیز منوط به رعایت قوانین و مقررات مربوط، از جمله قانون حفاظت از خاک، خواهد بود.

مدیرکل دفتر حفاظت و مدیریت آب و خاک سازمان حفاظت محیط زیست در پایان تأکید کرد: توسعه بهره برداری از پساب باید با ارتقای عملکرد تصفیه خانه های غیراستاندارد، تفکیک پساب تصفیه شده از فاضلاب خام، توسعه شبکه های مستقل انتقال، تخصیص پساب متناسب با کیفیت و نوع مصرف و پایش مستمر منابع آب و خاک همراه باشد.

شهریاری مقدم خاطرنشان کرد: هدف اصلی نباید صرفاً افزایش حجم پساب مصرفی باشد؛ بلکه استفاده ایمن، پایدار و منطبق با استانداردهای زیست محیطی باید در اولویت قرار گیرد. افزایش آمار بهره برداری بدون رعایت این الزامات ممکن است در کوتاه مدت موفقیت آمیز به نظر برسد، اما در بلندمدت با آلودگی خاک، آسیب به آب های زیرزمینی و ورود آلاینده ها به زنجیره غذایی، هزینه های سنگینی به محیط زیست و سلامت جامعه تحمیل خواهد کرد.