از یک مسئله روزمره تا یک حرکت عمومی قرآنی

به قلم علیرضا لک زایی، مسئول کارگروه نهضت حفظ قرآن شورای هماهنگی و گسترش فعالیت های قرآنی فارس

تبدیل هدایت قرآن به رفتار خود و تجربه ای برای دیگران

تصور کنید در یک جمع خانوادگی نشسته اید. گفت وگو به غیبت یکی از آشنایان کشیده می شود. چند نفر از رفتار او انتقاد می کنند و شما هم حرفی برای گفتن دارید. درست در همین لحظه، آیه ای از قرآن به یادتان می آید که از غیبت نهی می کند. مکث می کنید؛ به جای همراهی با گفت وگو، سکوت می کنید یا مسیر صحبت را محترمانه تغییر می دهید. شاید این اتفاق کوچک به نظر برسد؛ اما اگر یادآوری قرآن بتواند رفتار ما را در یک موقعیت واقعی تغییر دهد، قرآن از محدوده تلاوت و دانسته ها فراتر رفته و به زندگی ما راه یافته است. خداوند در آیه 12 سوره حجرات می فرماید: «وَلَا یَغْتَب بَّعْضُکُم بَعْضًا أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتًا فَکَرِهْتُمُوهُ؛ و بعضی از شما غیبت بعضی نکند؛ آیا کسی از شما دوست دارد که گوشت برادر مرده اش را بخورد؟ از آن کراهت دارید.

این آیه می تواند در لحظه ای که گفت وگویی آسیب زا شکل می گیرد، ما را به مکث و انتخاب رفتاری درست تر دعوت کند. اما چگونه می توان چنین ارتباطی میان قرآن و زندگی برقرار کرد؟ و چگونه یک تغییر فردی می تواند زمینه ساز تغییری گسترده تر شود؟

یک مسئله، یک آیه، یک اقدام

برای عمل به قرآن، لازم نیست از همان ابتدا تصمیم های بزرگ بگیریم یا همه رفتارهای خود را یک باره تغییر دهیم. می توانیم از مسئله ای واقعی و تکرارشونده در زندگی خود شروع کنیم؛ رفتاری که رابطه ای را آسیب می زند، آرامش خانواده را کم می کند یا به دیگران زیان می رساند. برای یکی، تندی در گفت وگو با اعضای خانواده مسئله اصلی است؛ برای دیگری، غیبت در جمع دوستان، خلف وعده، بی توجهی به حق دیگران یا اسراف در مصرف.

مهم این است که مسئله را مشخص کنیم، نه اینکه تنها بگوییم: «می خواهم انسان بهتری باشم». برای آغاز، سه گام ساده را در نظر بگیریم: یک مسئله، یک آیه، یک اقدام.

ابتدا مسئله ای را که می خواهیم اصلاح کنیم، مشخص کنیم؛ سپس با کمک منابع معتبر، راهنمایی مرتبط قرآن را بشناسیم؛ و در نهایت، آن را به رفتاری روشن و قابل اجرا تبدیل کنیم. این الگو ما را از آرزوهای کلی به اقدام واقعی می رساند.

راهنمایی قرآن را چگونه پیدا کنیم

پس از مشخص شدن مسئله، باید راهنمایی قرآن را درباره آن بشناسیم. خداوند در آیه 9 سوره اسراء می فرماید: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ»؛ «قطعاً این قرآن به [آیینی ] که خود پایدارتر است راه می نماید».

برای بهره گرفتن از این هدایت، نباید تنها به برداشت شخصی خود از یک آیه تکیه کنیم. می توانیم از ترجمه های معتبر، تفسیرهای قابل اعتماد، نمایه های موضوعی قرآن و راهنمایی افراد آشنا با معارف قرآن کمک بگیریم. برای مثال، اگر مسئله ما تندی و خشم است، می توانیم به آیه 134 سوره آل عمران مراجعه کنیم که از ویژگی های پرهیزکاران، فروبردن خشم و گذشت از مردم را برمی شمارد. خداوند در بخشی از این آیه می فرماید: «وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ»؛ «و خشم خود را فرو می برند؛ و از مردم در می گذرند».

پس از فهم درست آیه، باید از خود بپرسیم: این راهنمایی در موقعیت زندگی من به چه رفتار مشخصی می تواند منجر شود؟ ممکن است تصمیم بگیریم هنگام عصبانیت، پیش از پاسخ دادن چند لحظه مکث کنیم، در صورت لزوم گفت وگو را به زمانی آرام تر موکول کنیم و از توهین یا تحقیر طرف مقابل بپرهیزیم.

اینها نمونه هایی از راهکارهای عملی برای به کاربستن پیام آیه اند، نه عین عبارت قرآن. در مسائل پیچیده نیز باید از دانش و تجربه متخصصان مربوط کمک گرفت. مراجعه به قرآن به معنای بی نیازی از دانش تخصصی نیست؛ بلکه می تواند جهت گیری اخلاقی و انسانی ما را در کنار بهره گیری از دانش معتبر روشن تر کند.

پیام آیه را به رفتار تبدیل کنیم

دانستن پیام آیه مهم است، اما برای تغییر رفتار کافی نیست. باید روشن کنیم که در موقعیت واقعی، چه کاری را متفاوت انجام خواهیم داد. به مثال غیبت برگردیم. تصمیم کلی «دیگر غیبت نمی کنم» ممکن است هنگام قرار گرفتن در جمع و آغاز یک گفت وگوی وسوسه انگیز، چندان راهگشا نباشد. بهتر است تصمیم خود را به رفتاری روشن تبدیل کنیم: «وقتی صحبت از عیب های فردی که حضور ندارد شروع شد، من به بیان عیب های او اضافه نمی کنم؛ اگر بتوانم، موضوع را محترمانه تغییر می دهم و اگر لازم باشد، با لحنی مناسب یادآوری می کنم که بهتر است درباره او چنین صحبت نکنیم.» این تصمیم، موقعیت و رفتار مورد انتظار را مشخص می کند. هر بار که در آن موقعیت قرار می گیریم، فرصتی داریم تا پیام آیه را به انتخابی واقعی تبدیل کنیم. البته عمل به قرآن به معنای سرزنش دیگران یا ایجاد تنش نیست. گاهی سکوت و همراه نشدن با گفت وگو مناسب تر است و گاهی می توان با لحنی آرام مسیر صحبت را تغییر داد. هدف، اصلاح رفتار خود و کمک به بهتر شدن فضای جمع است، نه محکوم کردن دیگران.

از تصمیم تا تغییر پایدار

برای اینکه تصمیم ما به اقدامی مقطعی محدود نماند، می توانیم یک هفته آن را دنبال کنیم. در پایان هر روز از خود بپرسیم: آیا در موقعیت موردنظر قرار گرفتم؟ آیا توانستم به تصمیمم عمل کنم؟ چه چیزی کمکم کرد و کجا موفق نشدم؟ اگر نتوانستیم در همه موقعیت ها مطابق تصمیم خود رفتار کنیم، نباید تلاشمان را بی فایده بدانیم.

بررسی تجربه ها به ما نشان می دهد چه موانعی وجود دارد و برای دفعه بعد چه تغییری لازم است. شاید متوجه شویم هنگام خستگی یا در جمعی خاص، بیشتر تحت تأثیر دیگران قرار می گیریم. با شناخت این موقعیت ها می توانیم برای مواجهه با آنها آماده تر شویم. در پایان هفته، تصمیم خود را ادامه می دهیم، آن را دقیق تر می کنیم یا برای حل مسئله از راهنمایی بیشتری بهره می گیریم. به این ترتیب، عمل به قرآن از یک تصمیم ذهنی به تلاشی آگاهانه برای اصلاح زندگی تبدیل می شود.

چگونه تجربه ما به حرکت دیگران کمک می کند

اگر تجربه ما فقط در زندگی خودمان باقی بماند، اثر آن به همان محدوده محدود خواهد شد؛ اما اگر آن را ثبت کنیم و در اختیار دیگران بگذاریم، ممکن است به آغاز تغییری گسترده تر تبدیل شود. فرض کنیم فردی تجربه کرده است که با مکث پیش از پاسخ دادن، توانسته از شدت یک اختلاف خانوادگی بکاهد. برای انتقال این تجربه، کافی است چهار نکته را روشن کند:

مسئله چه بود؟ اختلاف نظرهایی که به تندی و رنجش می انجامید، به چه راهنمایی قرآنی توجه شد؟

برای نمونه، پیام آیه 134 سوره آل عمران درباره فروبردن خشم، چه اقدامی انجام شد؟ مکث پیش از پاسخ و پرهیز از کلمات تحقیرآمیز!

نتیجه چه بود؟ آیا گفت وگو آرام تر شد؟

چه چیزی مؤثر بود و چه چیزی به اصلاح نیاز داشت؟

اکنون خانواده دیگری می تواند این تجربه را بررسی و متناسب با شرایط خود به کار گیرد. اگر تجربه مفید باشد، آن را به دیگران منتقل می کند؛ اگر با مانعی روبه رو شود، می تواند راهکار را اصلاح کند یا از افراد آگاه تر کمک بگیرد. همین مسیر در مسجد، مدرسه و محیط کار نیز قابل اجراست. برای نمونه، یک گروه قرآنی می تواند هر ماه یک مسئله واقعی را انتخاب کند، راهنمایی مرتبط قرآن را با کمک منابع معتبر بشناسد و از اعضا بخواهد برای مدتی یک رفتار مشخص را تمرین کنند. در نشست بعدی، اعضا تجربه های خود را بیان می کنند و درباره نتیجه ها و دشواری ها به گفت وگو می پردازند. سپس می توان تجربه های قابل استفاده را در اختیار خانواده ها، مدارس، مساجد و دیگر گروه های قرآنی قرار داد. هر مجموعه نیز تجربه را با شرایط خود می سنجد و نتیجه را دوباره به جمع منتقل می کند.

به این ترتیب، یک چرخه شکل می گیرد: تجربه، ثبت، انتقال، ارزیابی و اصلاح. تکرار این چرخه، امکان یادگیری جمعی را فراهم می کند و تجربه های پراکنده را به اندوخته ای مشترک برای عمل به قرآن تبدیل می سازد.

کنشگران قرآنی چگونه این حرکت را گسترش دهند

در این مسیر، کنشگران قرآنی نقشی فراتر از اجرای برنامه های معمول دارند. آنها می توانند میان کسانی که مسئله ای برای حل کردن دارند، افرادی که تجربه ای مفید اندوخته اند و مجموعه هایی که توان گسترش این تجربه را دارند، ارتباط برقرار کنند. یک مربی قرآن می تواند از اعضای کلاس بخواهد هرکدام یک رفتار قابل اصلاح را انتخاب کنند. مسئول فرهنگی مسجد می تواند زمینه گفت وگو درباره تجربه های اعضا را فراهم کند. یک مجموعه قرآنی نیز می تواند تجربه های موفق را جمع آوری و پس از بررسی، در اختیار گروه های دیگر قرار دهد. اگر چند مجموعه در یک شهر فعالیت می کنند، می توانند تجربه های خود را به اشتراک بگذارند و از تکرار کارهای موازی بکاهند. البته هر تجربه ای لزوماً موفق یا قابل تعمیم نیست؛ ارزش کار جمعی در این است که تجربه ها بررسی شوند، محدودیت هایشان شناخته شود و پس از ارزیابی، برای استفاده دیگران پیشنهاد شوند.

در چنین رویکردی، گفتمان سازی قرآن فقط به معنای بیشتر سخن گفتن درباره قرآن نیست؛ بلکه به معنای گسترش مراجعه به قرآن در مواجهه با مسائل واقعی و فراهم کردن زمینه ای است که افراد بیشتری بتوانند هدایت آن را در رفتار و روابط خود به کار گیرند.

سهم ما از این حرکت چیست

برای آغاز این مسیر، منتظر امکانات بزرگ یا برنامه ای فراگیر نمانیم. امروز یک مسئله را انتخاب کنیم، راهنمایی قرآن را درباره آن بشناسیم و یک اقدام مشخص را به مدت یک هفته بیازماییم. در پایان هفته، نتیجه را بررسی کنیم و تجربه خود را با دست کم یک نفر در میان بگذاریم. اگر مربی قرآن، مسئول فرهنگی یا عضو یک گروه قرآنی هستیم، می توانیم دیگران را نیز به ثبت و بررسی تجربه هایشان دعوت کنیم. از همین اقدام کوچک می توان حرکتی بزرگ تر ساخت: افرادی که از تجربه یکدیگر می آموزند، خانواده هایی که رفتارهای خود را اصلاح می کنند، مساجدی که برای مسائل واقعی مردم راهکار می جویند و مجموعه هایی که تجربه های سودمند را به هم پیوند می دهند. یک مسئله، یک آیه، یک اقدام؛ و سپس انتقال تجربه به دیگران. این می تواند سهم هر یک از ما در آغاز و گسترش حرکت عمومی قرآنی باشد.

انتهای پیام