معرفی ظرفیت های کهگیلویه و بویراحمد در قاب عکاسان کشوری
یاسوج- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کهگیلویه و بویراحمد از اجرای برنامه ملی هنری تور تخصصی عکاسی با حضور عکاسان برجسته کشوری در سطح این استان خبر داد.
چرا برخی حکمت ها قرن هاست در زبان و زندگی مردم جاری اند، اما نظریه های اخلاقی فیلسوفان در محدوده محافل تخصصی باقی مانده اند؟ علی اکبر تیموری فریدنی، مؤلف کتاب «تاریخ اخلاق عقلی در ایران»، با طرح این پرسش به سراغ یکی از مسائل مهم اخلاق در جامعه امروز می رود: چگونه می توان خرد نهفته در میراث ایرانی را از متون کهن بیرون کشید و به تجربه زیسته مردم پیوند زد؟ او در گفت وگویی که با ایکنا داشت بر ضرورت بازخوانی نقادانه اندرزهای گذشتگان تأکید کرد و معتقد بود اخلاق برای اثرگذاری اجتماعی، بیش از آنکه ب

چرا برخی حکمت ها قرن هاست در زبان و زندگی مردم جاری اند، اما نظریه های اخلاقی فیلسوفان در محدوده محافل تخصصی باقی مانده اند؟ علی اکبر تیموری فریدنی، مؤلف کتاب «تاریخ اخلاق عقلی در ایران»، با طرح این پرسش به سراغ یکی از مسائل مهم اخلاق در جامعه امروز می رود: چگونه می توان خرد نهفته در میراث ایرانی را از متون کهن بیرون کشید و به تجربه زیسته مردم پیوند زد؟ او در گفت وگویی که با ایکنا داشت بر ضرورت بازخوانی نقادانه اندرزهای گذشتگان تأکید کرد و معتقد بود اخلاق برای اثرگذاری اجتماعی، بیش از آنکه به زبان دستور و تحمیل نیاز داشته باشد، باید از مسیر همدلی، تجربه و حکمت به زندگی مردم راه پیدا کند.
علی اکبر تیموری فریدنی هستم، دانش آموخته دکتری فلسفه اخلاق. دغدغه مهمی که سبب تألیف کتاب شد، ناظر به تحولات فرهنگی جامعه کنونی است. امروزه در ساحت اخلاق با نوعی سرگشتگی و ابهام مواجه شده ایم و باورهای اخلاقی پیشین تا حد زیادی تضعیف شده اند و تمایل به انکار بنیان های اخلاقی در نسل جدید تشدید شده است. به همین دلیل تکیه بر عقل به عنوان منبعی که اختلاف کمتری در اعتبار آن وجود دارد و اخلاق متکی بر خرد جمعی که پذیرش بیشتری در جامعه دارد ضروری به نظر میرسد. از سویی ما در دوران گذار از یک ساختار فرهنگی به ساختاری دیگر هستیم؛ تحولی که در آن، مراجع سنتی اخلاق، جایگاه خود را از دست داده اند. این مسئله در کنار بحران های اقتصادی، شرایط را چنان دشوار کرده که اخلاق در ذهن مخاطب، جایگاه نخستین خود را از دست داده است و در زیست روزمره ما اولویتی ندارد.
اما امروزه اکثر کتبی که در حوزه اخلاق به چاپ میرسد ترجمه آثاری است که ناظر به مباحث فلسفه اخلاق است نه اخلاق هنجاری. اخلاق هنجاری مستقیماً به عمل انسان کار دارد و می گوید چه کاری خوب است و چه کاری بد؛ در حالی که فلسفه اخلاق سراغ مبانی می رود و می پرسد ملاک خوب و بد چیست؟ آیا عقل انسان توانایی کشف احکام اخلاقی را دارد؟ آیا تکثرگرایی اخلاقی قابل دفاع است و نظام های گوناگون اخلاقی در یک جامعه همگی موجه اند یا خیر؟ بررسی این که فلان نظام اخلاقی موجه است یا نه، تماماً ذیل مسائل فلسفه اخلاق قرار می گیرد. اما واقعیت این است که مباحث فلسفه اخلاق مخاطب بسیار محدودی دارد و تنها طیف اندکی از افراد دغدغه و حوصله پیگیری آن را دارند. حتی بسیاری از اساتیدی که در رشته های مرتبط با فلسفه تدریس می کنند نیز لزوماً همه این آثار ترجمه شده را مطالعه نمی کنند؛ چراکه این متون بیش از حد فنی، انتزاعی و تخصصی اند و ناظر به دردهای عینی و زیست اخلاقی جامعه نگاشته نشده اند.
در حالی که به نظر می رسد ما نیازمند اخلاقی هستیم که با ذائقه و فرهنگ شرقی سازگار باشد و به جای تمرکز بر ترجمه مفاهیم غربی که ممکن است با نیازهای فعلی ما در این مقطع بحرانی همخوانی نداشته باشد، باید از سنت های اخلاقی خود بهره گرفته و محتوایی تولید کنیم که علاوه بر علمی بودن، ملموس، اثرگذار و پاسخگوی بحران های اجتماعی باشد.
بدیهی است که ما نیازمند بازخوانی نقادانه میراث اخلاقی گذشته هستیم تا دریابیم کدام بخش از این ذخایر فکری، ظرفیت پاسخ گویی به نیازهای زیست امروز را دارد. به طور کلی در سیر تطور اندیشه در ایران، سه جریان اصلی اخلاقی قابل شناسایی است:1. اخلاق عرفانی که مبتنی بر سلوک باطنی و تجارب شهودی، 2. اخلاق دینی و یا نقلی که مبتنی بر نصوص آیات و روایات و 3. اخلاق عقلی که مبتنی بر استدلال های عقلانی و اصول عام انسانی است.
در میان این سه میراث اخلاقی، به نظر می رسد، تمرکز بر میراث اخلاق عقلی با توجه به تحولات فرهنگی که در جامعه ایرانی در حال رخ دادن است، مناسب تر است. باید اشاره کرد که واقعیت جامعه امروز ایران، تکثر فکری و فرهنگی است؛ جامعه ای که در آن همه مخاطبان، مبانی دینی یا عرفانی واحدی ندارند. آسیب شناسی گفتمان های اخلاقی رایج نشان می دهد که اگر بنای اخلاق صرفاً بر پیش فرض های دینی یا عرفانی استوار باشد، در مواجهه با مخاطبی که در منظومه فکری متفاوتی قرار دارد یا پیش فرض های دینی و عرفانی را نپذیرفته است، آن گفتمان به ناچار شکست می خورد و از تبیین هنجارهای اخلاقی عاجز می ماند. از این رو، برای تحقق یک اخلاق فراگیر، سوگیری پژوهش حاضر به سمت سنت اخلاق عقلی جهت گرفته است.
به همین دلیل، انتخاب بنده در این پژوهش، معطوف به سنت اخلاق عقلی شد. استدلال من این است که ما باید به دنبال آن دست مایه هایی از میراث اخلاقی مان باشیم که جهان شمول هستند؛ یعنی گزاره هایی که برای هر ایرانی با هر سطح از تحصیلات، هر سن و هر گرایشی پذیرفتنی، منطقی و حجت باشد. هدف نهایی من این است که اثری ارائه دهم که بتوان آن را به دست هر شهروندی در این جامعه داد، بدون آنکه نیازی به پیش شرط های اعتقادی خاص باشد. باید به دنبال گفتمانی بود که مخاطب، بدون چون و چرا درباره مبانی کلامی، بتواند با خود مسئله اخلاق مواجه شود و آن را در زندگی اش به کار گیرد. از همین رو، ترجیح دادم تمرکز پژوهشی خود را بر اخلاق عقلی متمرکز کنم و از ورود به ساحت های تخصصی اخلاق دینی و عرفانی به گونه ای که متمایز از عقلانیت محض است در این گام نخست، پرهیز نمایم.
اگرچه نقاط اشتراک فراوانی وجود دارد اما نمیتوان از تأثیر جغرافیا و شرایط پیرامونی بر شکل گیری و گسترش نظام های اخلاقی غافل شد. به نظر بنیادین ترین شاخصه ای که باید بر آن دست گذاشت، تفاوت در سازوکار انگیزشی و روان شناختی انسان شرقی در برابر انسان غربی است. وقتی از شرق سخن می گویم، مرادم جغرافیای فرهنگی از ترکیه به این سو است، و مقصود از غرب همان سنت فکری برآمده از یونان و روم تا غرب مدرن است. در سنت های اخلاقی شرقی، همواره ذوق، هیجان، انگیزه و عاطفه نقشی به مراتب پررنگ تر از استدلال صرف، بازی می کنند. مشکلی که ما امروز در آثار ترجمه شده غربی داریم، غرق شدن در ساعت ها بحث انتزاعی فلسفی است بدون آنکه ذائقه مخاطب شرقی را بشناسیم.
واقعیت این است که میان استدلال فلسفی تا میدان عمل اخلاقی، شکاف و فاصله ای بسیار عمیق وجود دارد؛ فاصله ای که یک مخاطب و خواننده معمولی هرگز نمی تواند به تنهایی آن را پر کند. شما در نظریه های اخلاق هنجاری غرب، مباحث بسیار دقیقی مطرح می کنید؛ ساعت ها درباره قاعده زرین، امر مطلق کانت، فضیلت گرایی ارسطویی، نظریه های طبیعت گرایانه، احساس گرایی یا سودگرایی بحث و استدلال می کنید؛ اما وقتی این مفاهیم پایشان به صحنه عمل و زندگی روزمره می رسد، گویی یک مسیر ناتمام و عقیم پیش روی مخاطب قرار دارد. تازه اگر مخاطب خیلی برجسته باشد و بتواند تمام این مسیر فکری را طی کند، نهایتاً به تصدیق عقلی می رسد، در حالیکه تصدیق عقلی لزوماً به انگیزش اخلاقی ختم نمی شود؛ این در حالی است که در جامعه ما و به طور کلی در زیست بوم شرقی، کنش اخلاقی عمیقاً با شور، عاطفه و هیجان درونی گره خورده است. یعنی شما تا زمانی که نتوانید در جان و وجدان مخاطب یک تکانه، انگیزش و هیجان اخلاقی ایجاد کنید، صرف استدلال های خشک فلسفی او را به حرکت درنمی آورد.
البته ترجمه این آثار غربی در جای خود ارزشمند است، اما مخاطب آنها در نهایت چند هزار نفر اهل پژوهش و تحقیق هستند. اثری می تواند برای جامعه ما سودمند باشد و گفتمان اخلاقی را از حیطه کتاب ها به عمق جامعه ببرد که علاوه بر اقناع عقلانی، توان به حرکت درآوردن ساحت احساس و عاطفه را داشته باشد؛ متنی که در مخاطب رغبت و جوشش درونی ایجاد کند و او را با اشتیاق به سمت زیست اخلاقی سوق دهد.
با مطالعه سنت عقل گرایانه اخلاق در ایران، ما با یک دوگانگی ظریف و در عین حال بنیادین مواجه می شویم. این سنت عقلی، خود را در دو قالب متمایز نشان می دهد: اخلاق فلسفی (استدلالی) و اخلاق اندرزی(تجربی). رویکرد نخست که به اخلاق عقلیِ فلسفی معروف است، همان رویکردی است که فیلسوفان ما، به ویژه در قرن چهارم به بعد مانند فارابی، مسکویه و ابن سینا پی گرفته اند. این مدل، متکی بر عقل استدلالی است؛ ساختارمند، نظام مند و البته طولانی و انتزاعی است. در این رویکرد، مبانی اخلاق با استدلال های خشک و دقیق فلسفی تبیین می شود. اگرچه این سنت از نظر علمی بسیار غنی است، اما همان طور که اشاره کردم، برای مخاطب امروز جامعه، ممکن است خسته کننده و دور از دسترس باشد.
در کنار آن، ما با سنتی دیرپا مواجهیم که آن را «اخلاق اندرزی» می نامیم. این نوع عقل گرایی، نه از مسیر استدلال های پیچیده فلسفی، که از رهگذر تجربه عبور می کند. اندرزها، حاصل تجربه طولانی حکیمی هستند که سرد و گرم روزگار را چشیده و عصاره خرد خود را در قالب یک جمله یا عبارت کوتاه به دست ما می دهد. در واقع اندرز برآمده از تجربه حکیم یا انسان خردمند است. این همان زبانی است که ما در جامعه امروز به آن نیاز داریم زبانی که استدلالی است اما خشک نیست، ریشه دار است اما فرقه گرا نیست و مهم تر از همه، می تواند با ذائقه و جان مخاطب ایرانی ارتباط برقرار کند.
نکته درخشان این بحث اینجاست که اندیشمندان بزرگ ما، این دو ساحت را در کنار هم می دیدند. برای مثال، ابوعلی مسکویه، هم «تهذیب الاخلاق» را برای تبیین فلسفی اخلاق نوشت و هم «جاویدان خرد» را برای ارائه همان مبانی در قالب اندرز.
اما در این باره که آیا این دو رویکرد هم پوشانی دارند یا خیر؛ باید گفت بله، قطعاً هم پوشانی دارند. عقل در هر دو سنت هم در اخلاق فلسفی و هم در اخلاق اندرزی حاضر و محور است. منتها یکی با زبان استدلال های منطقی، صغرا و کبرا چیدن و برهان آوری پیش می آید، اما دیگری، یعنی عقل اندرزی، با صورت بندی های خشک برهانی جلو نمی آید؛ زبان و گفتمانش متفاوت است، ولی بنیاد هر دو بر عقل استوار است. اصلاً اعتبار اخلاق اندرزی به این است که «عقل» آن را تأیید و امضا می کند. البته این که چگونه این تجربه با عقل تصدیق می شود، خود یک بحث عمیق در حوزه معرفت شناسی و فلسفه اخلاق است؛ اما اگر بخواهم خلاصه بگویم: اندرزها چنان بدیهی اند و چنان با هنر و بلاغت درآمیخته اند که وقتی مخاطب آن ها را می شنود یا می خواند، ذهن بلافاصله و در کسری از ثانیه استدلال نهفته در آن را درمی یابد و آن را تصدیق می کند.
تجربه ای که در قالب یک اندرز از زبان خردمند بیان می شود، از مسیر استقراء عبور کرده است؛ یعنی با دیدن موارد متعدد و تکرار این الگو در زندگی آدمیان، عقلش یک برداشت کلی و قاعده نهایی استخراج کرده است. بنابراین، اندرزها هم دقیقاً برآمده از عقل هستند، اما نه عقلی که در فضای انتزاعی و با مقدمات صغرا و کبرا کار می کند؛ بلکه عقل تجربی است؛ عقلی که حاصل تجربه زیستن در این کره خاکی است. این حکیم، تجربه تلخ و شیرین نسل ها را در ذهن خود تحلیل کرده و آن را در قالب یک اندرز، به صورت رایگان و آماده، به آیندگان هدیه داده است. این اخلاق اندرزی، در واقع عصاره خرد انسانی است که از مسیر استقراء به دست آمده و به همین دلیل است که برای همگان از فیلسوف تا مخاطب عادی حجت است و پذیرفتنی؛ چون ریشه در واقعیت ملموس زندگی انسان دارد
پرسش شما بسیار فنی و دقیق است؛ چرا که بزرگ ترین چالش و دغدغه در حوزه «اخلاق اندرزی» دقیقاً همین مسئله اعتبار سنجی است. اینکه آیا صرف آنکه گزاره ای در یک متن کهن و در قالب اندرز بیان شده، به آن حجیت و اعتبار می بخشد؟ پاسخ قطعاً منفی است. ما نمونه های فراوانی در متون کهن داریم که محتوای آن ها با موازین اخلاق ناب در تعارض است. برای مثال، در «قابوس نامه» عنصر کیاست و مصلحت اندیشی فردی گاهی بر اخلاق غلبه می کند؛ آن جا که مولف می گوید: «اگر بزه می کنی، بزه نیکو کن!» یعنی اگر خلافی مرتکب می شوی، لااقل خلافی پرفایده و چشمگیر بکن تا ارزشش را داشته باشد! یا در گلستان سعدی، آیا می توان تمام حکایات و مضامین مثلا در باب «در عشق و جوانی» یا برخی مصلحت اندیشی ها را به عنوان حکم قطعی اخلاقی پذیرفت و امضا کرد؟ مسلماً خیر. اندرزها نیز صرفاً به این دلیل که در قالب ادبی اندرز عرضه شده، معتبر نیست. پرسش اساسی این است: شاخص و ملاک ما برای سنجش صحت و اعتبار یک اندرز چیست؟ این مهم ترین گره گاه معرفت شناختی در احیای سنت اندرزنگاری است که در مقدمه کتاب «الکَلِمُ الرّوحانیّه فی الحِکَمِ الیونانیّه» که به زودی چاپ می شود، به تفصیل به آن پرداخته ام.
به طور خلاصه یک تجربه یا گزاره اندرزی زمانی که نطفه اش بسته می شود و متولد می گردد، یک فرایند تکوینی دقیق را پشت سر می گذارد که دست کم 10 مؤلفه و شرط بنیادین در آن دخیل اند. نخستین مؤلفه، شخص تجربه کننده است؛ سن و سال او، عمق تجربه زیسته، جنسیت، و خاستگاه طبقاتی و اجتماعی اش کاملاً در نحوه نگریستن او به پدیده ها و اینکه نهایتاً چه حکم کلی از آن استخراج کند، اثرگذار است. مؤلفه دوم، رویدادها و وقایع عینی خارجی است که در بستر زیست فرد رخ می دهد. اما مؤلفه سوم که در میان این زنجیره تعیین کننده ترین است فضای ذهنی، افق فکری و پیش فرض های معرفتی ناظر است. این فضای ذهنی است که تعیین می کند فرد چه تفسیری از آن رخداد بیرونی داشته باشد و در نهایت، چه حکم کلی و اندرزی از دل آن بیرون بکشد. مراحل دیگری هم در این منظومه ده گانه وجود دارد؛ از تحلیل داده ها و جمع بندی گرفته تا نسبت سنجی میان رخداد نخست تا رخداد پایانی و استنتاج نهایی که تفصیل آن مجالی دیگری می طلبد.
اما اگر بخواهیم از نقطه عطف این فرایند سخن بگوییم، بی شک همین دستگاه ادراکی و تفسیر ذهنی فرد است؛ چرا که این عنصر، حیاتی ترین عامل در تولد اخلاق اندرزی به شمار می رود. تمام دلچسب بودن یا ناپذیرفتنی بودن یک اندرز دقیقاً از همین نقطه سرچشمه می گیرد؛ یعنی از پیش فرض های شناختی، جهان بینی و سلامت روح و ذهن همان حکیمی که رخدادها را از منشور ذهن خود عبور داده و تفسیر کرده است. مهمترین عناصر شکل گیری تجربه، دو چیز است: نخست، شخص تجربه کننده و دوم، فضای ذهنی و پیش فرض های معرفتی آن فرد که مشخص می کند چگونه پدیده های بیرونی را تجربه، تفسیر و جمع بندی کند. از همین نقطه است که اندرزها می توانند به شدت آسیب پذیر شوند؛ چرا که تا حدی به شخص وابسته اند و این وابستگی می تواند آن ها را فوق العاده شکننده کند، زیرا پیش فرض های ذهنی افراد متفاوت است. اما این مسئله به سادگی قابل حل است؛ ما نیازمند قشری خبره و نخبه هستیم که بر اساس عقل سلیم بنشینند، اندرزها را بازنویسی کنند، سره را از ناسره بازشناسند و متناسب با نیاز جامعه کنونی ارائه دهند. ما تقریباً اندرزهای معتبر فراوانی در جامعه ایرانی داریم و آثار نوشته شده توسط نویسندگان داخلی نیز متعدد است. به عنوان اندرزهای شاخص، می توان حدود 50 اثر را معرفی کرد که دست کم 10 مورد از آن ها معتبر بوده و کمترین خدشه و آسیبی به آن ها وارد نیست. به عنوان نمونه، در راس آن ها می توان به این موارد اشاره کرد: 1. الکلم الروحانیه فی الحکم الیونانیه اثر ابن هندو؛ 2. جاویدان خرد اثر مسکویه؛ 3. الادب الکبیر و الادب الصغیر اثر ابن مقفع؛ 4. تحفه الملوک اثر علی بن أبی حفص اصفهانی . 5. خردنامه جان افروز اثر ابوالفضل مستوفی.
بنابراین، با اینکه اندرزها می توانند از این جهت دارای نقطه ضعف باشند؛ اما کدام اندیشه است که خالی از ضعف باشد و کدامین کتاب است که در کمال مطلق نگاشته شده باشد؟ آنچه مهم است این است که نقاط قوت اندرزها را برجسته کنیم چرا که اندرزها می توانند کمک شایانی به رشد جریان اخلاقی در جامعه ما کنند. آن چه در اخلاق فلسفی از ابن سینا، فارابی و امثال آنان می خوانیم، نمی تواند گره کور گفتمان اخلاقی جامعه امروز ما را بگشاید. وضعیت اخلاقی ما با دستگاه فکری فارابی، ابن سینا و مسکویه گره گشایی نمی شود؛ که البته خواهم گفت چرا. آن چه می تواند به یک «گفتمان اخلاقی» بدل شود، از جنس دیگری است. توجه بفرمایید، وقتی سخن ما از «گفتمان اخلاق» است؛ یعنی همان تعبیری که می گوید: «دروغ مصلحت آمیز به که راست فتنه انگیز». این گزاره در کوچه و بازار و متن زندگی مردم جاری است و از گلستان سعدی برخاسته است. وقتی گزاره ای به میان مردم آمد، تبدیل به گفتمان می شود. اما اگر بپرسید دیدگاه ابن مسکویه چیست، گرچه ایشان در این حوزه کتاب دارد و اثرش نیز بسیار مشهور است، ولی چند نفر از مردم از آن آگاه اند؟ عملاً مخاطب عمومی ندارد. در حالی که کلام سعدی را می بینید در کوچه و بازار می چرخد؛ یا همین مصراع که: «چشم تنگ دنیا دوست را یا قناعت پُر کند یا خاک گور». شما این را حتی بر زبان یک نوجوان هم می شنوید و می بینید که در جان جامعه نفوذ دارد.
پس اندرزها گرچه نقطه ضعف دارند، اما این معضل راه حل دارد. راهکار این است که امروز صاحب نظرانی با گرایش ها و عقاید گوناگون، ولی دارای زبان و درک مشترک از «اصول انسانی»، گرد هم آیند؛ دست کم ده اندرزنامه اصیل را پیش روی آن ها بگذاریم تا موارد مناقشه برانگیز و دارای اشکال را بازشناسند و کنار نهند، و در مقابل، آموزه های استوار و قابل قبول را تدوین کنند و در قالبی امروزی در اختیار نسل کنونی جامعه ایرانی قرار دهند.
اگر دو رویکرد کلان در اخلاق، یعنی اخلاق فلسفی و اخلاق اندرزی را با یکدیگر مقایسه کنیم، به باور من آن رویکردی که همچنان توان پیشبرد گفتمان اخلاقی در بطن جامعه را دارد، اخلاق اندرزی است؛ و چندان نباید به اخلاق برآمده از دستگاه فیلسوفان دل خوش کرد. چرا که اخلاق فلسفی با چالشی بنیادین و بسیار بزرگ روبه روست: اخلاق فلسفی در سنت ما پدیده ای مستقل و بریده از مبانی نظری نیست، بلکه عمیقاً به پایه های هستی شناسی و معرفت شناسی فیلسوفان گره خورده است. شما اگر بخواهید به اخلاق فیلسوف پایبند باشید، لاجرم باید هستی شناسی ویژه او را هم بپذیرید. هستی شناسی فیلسوف مسلمان یعنی چه؟ یعنی این باور که خداوند، خالق بی واسطه آسمان ها و زمین نیست؛ بلکه با واسطه دست اندرکار آفرینش است. خداوند واحد و بسیط بوده است، و از وجود واحد بسیط، پیدایش این جهان سراسر کثرت، محال عقلی است. فیلسوف مسلمان برای حل این معضل ناچار به دستگاه سازی شد.
در فلسفه ارسطو یا افلاطون چنین مشکلی با این صورت مطرح نیست؛ چرا که آنان عالم را قدیم می دانستند و می گفتند این ماده و کثرت ها از ازل بوده است. اما متفکرانی چون فارابی و ابن سینا که فیلسوف مسلمان بودند، هم باید به توحید و وحدت ذات خدا پایبند می ماندند و هم خدا را خالق می دانستند و جمع میان وحدت محض و تکثر مشهود در جهان، دشوار بود. بر اساس قاعده سنخیت، علت واحد باید با معلول خود سنخیت داشته باشد؛ بنابراین ممکن نیست از واحد بسیط، کثرتی چنین نامتناهی صادر شود. اینجا بود که حکمای مشائی در تنگنای قاعده الواحد قرار گرفتند و نظام فیض و صدور را سامان دادند: گفتند خداوند در نخستین گام، عقل اول را صادر می کند؛ از عقل اول، عقل دوم پدید می آید و این سلسله مراتب عقول ادامه می یابد تا به عقل دهم یا همان عقل فعال می رسد. سپس عقل دهم کرات اربعه و عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک و آتش) را پدید می آورد؛ این عناصر با یکدیگر درمی آمیزند و از امتزاج آن ها موالید ثلاث یعنی جماد، نبات و حیوان زاده می شوند که انسان نیز یکی از همین حیوانات (حیوان ناطق) است.
ملاحظه می فرمایید که چه سلسله مراتب پیچیده ای ترسیم می شود: ذات باری تعالی، عقل اول، عقل دوم تا عقل دهم، سپس عناصر اربعه و در نهایت موالید ثلاث. حال سخن این است: اگر کسی این هندسه هستی شناختی و جهان شناسی بطلمیوسی-مشائی را نپذیرد، دیگر نمی تواند از اخلاق برآمده از اندیشه فارابی و ابن سینا دفاع کند و آن را پیش ببرد؛ زیرا جزئیات اخلاقی آن ها، کمال نفس و اتصال به عقل فعال، دقیقاً بر پایه های همین تبیین فلسفی از جهان و انسان بنا شده است. خلاصه تفکر فیلسوفان ما درباره اخلاق، با چنین مبانی پیچیده و غیرملموسی تنیده شده است که به تفصیل در کتاب به توضیح آنها پرداخته ام.
گفتمان فیلسوفان در باب اخلاق، دارای مبانی متافیزیکی به شدت فربه و پیچیده ای است که امروز نه می توان آن مبانی را پذیرفت و نه می توان آن ها برای جامعه تبیین کرد. بر اساس این دستگاه، شما باید بپذیرید که عالم عقولی هست و عقل شما پاره ای جداافتاده از آن عالم است؛ بنابراین، کار اخلاقی شما در نهایت این است که این جزءِ دورافتاده را به کل خود برسانید. همچنین باید معرفت شناسی آن ها را قبول داشته باشید که معتقد است عقل فعال، افاضه کننده همه علوم به انسان است. بر این اساس، غایت و رویای دیرین فیلسوفان در اخلاق این بود که انسانِ همه چیزدان تولید کنند؛ سعادتمند در نگاه آن ها کسی است که به عقل فعال متصل شده و همان گونه که عقل فعال به همه چیز علم دارد، انسان نیز به کل حقایق عالم آگاه شود. بنابراین، تا زمانی که هستی شناسی فارابی و ابن سینا که متکی بر هیئت نجوم بطلمیوسی است و معرفت شناسی خاص آن ها را نپذیریم، سخن گفتن از اخلاق برخاسته از دستگاه آن ها، قابلیت طرح و کارآمدی در جامعه امروز ما را نخواهد داشت.
در دوران تحصیل، بسیاری از اساتیدی که درباره اخلاق اسلامی سخن می گویند، متأسفانه بحث را از وسط کار آغاز می کنند؛ یعنی بلافاصله می گویند سعادت این است و فضیلت آن است، بدون آنکه مبانی این نظریات را ریشه یابی کنند. تا زمانی که مبانی یک اندیشه تبیین نشود، اصلاً مشخص نخواهد شد که سخنان امثال ابن سینا چه معنایی دارد. شما باید مبانی را بدانید تا بفهمید ابن سینا می خواهد شما را در کنار عقل فعال بنشاند؛ و چون از منظرمعرفت شناسی، علم به همه چیز نزد عقل فعال است و اوست که علوم را اشراق و افاضه می کند، غایت اخلاق از دیدگاه او تبدیل شدن انسان به یک انسان همه چیزدان است. بنابراین، اگر من نیمی از کتاب را به اخلاق فلسفی اختصاص دادم، دقیقا برای این بود که از بیراهه رفتن در فهم اخلاق فلسفی جلوگیری کنم. ما از ریشه سخن گفتیم و مبانی را عیان ساختیم؛ چرا که بر این باورم که خوانش عمیق و درست از اندیشه اخلاقی فیلسوفان، جز از این طریق میسر نیست.
البته در بخش اخلاق فلسفی کتاب نکات مثبت اندیشه اخلاقی فیلسوفان نیز مطرح شده است. به عنوان مثال واکنش فیلسوفان اسلامی به فضایل دینی، نخستین و بزرگ ترین دستاورد آن ها بود؛ آنان با گنجاندن دین در ظرف عقل گرایی، فضایل دینی را ذیل فضایل عقلی تعریف کردند. فیلسوفان که میراث دار اندیشه های یونانی بودند، از یک سو افلاطون و ارسطو را در اوج حکمت نظری می دانستند چنان که فارابی در کتاب «الحروف» معتقد است پس از افلاطون و ارسطو دیگر کسی نمیتواند چیزی بر حکمت نظری بیافزاید. از سوی دیگر در جامعه ای مسلمان زندگی کرده و خود مسلمان بودند. پس این پرسش بنیادین بوجود آمد که اگر افلاطون و ارسطو در اوج هستند، جایگاه دین کجاست؟ فیلسوفان پاسخ دادند که گفتمان نبوت نیز مبتنی بر عقل است. از منظر آن ها، نبی از طریق عقل فعال که همان منبع معرفتی فیلسوفان است، به وحی دست می یابد. تفاوت تنها در نحوه اتصال است: فیلسوف از طریق استدلال و برآیند عقل نظری به عقل فعال متصل می شود، اما نبی از طریق قوای دیگر مانند قوه حدس در نظریه عقل قدسی ابن سینا یا قوه متخیله در نظریه رؤیای فارابی به این منبع متصل می گردد. بنابراین، هر دو گفتمان فلسفه و نبوت خروجی یک منبع واحد یعنی عقل فعال هستند.
این رویکرد گسستی ایجاد نکرد، بلکه دین را در قالب یک گفتمان خردورزانه بازتعریف کرد. هدف از این کار، گذار از تعصبات مذهبی و نزاع های فرقه ای مانند تنش های مذهبی در قرن چهارم که در بغداد و ایران مشاهده می شد به سوی یک زبان مشترک بود. فیلسوفان با این تفسیر، اعتبار وحی را در دل معرفت شناسی خود جای دادند؛ به این معنا که وحی معتبر است چون برآمده از عقل فعال است. در واقع، آن ها فضایل دینی را به عنوان جلوه هایی از فضایل عقلی تفسیر کردند تا اثبات کنند که حقیقت دینی و حقیقت فلسفی، در نهایت از یک ریشه واحد نشأت می گیرند.
باید قائل به تفکیکی دقیق میان محتوا و روش بود. اگر از منظر حکمت نظری بنگریم، نوآوری آنان بسیار اندک است؛ چرا که اصل معرفتی آن ها تغییر نکرد و عقل فعال همچنان تنها منبع متعالی معرفت باقی ماند. با این حال، اوج خلاقیت آنان در بومی سازی این اصل و ایجاد مسیری موازی برای دستیابی به آن نهفته است. فیلسوفان یونان تنها از طریق استدلال منطقی به عقل فعال دست می یافتند؛ اگر بخواهیم این را در قالب یک استعاره بیان کنیم، آنان تنها از یک نردبان در یک سوی دیوار استفاده می کردند تا به قله حقیقت (عقل فعال) برسند. اما فیلسوفان مسلمان، نردبان دیگری را در سوی دیگر دیوار قرار دادند. این نردبان دوم، استفاده از قوایی نظیر قوه تخیل یا قوه حدس است. از نظر آنان، همان گونه که انسان در حالت رؤیا از طریق قوه تخیل با حقایق پیوند می خورد، پیامبر نیز از طریق همین مسیر متفاوت، به عقل فعال متصل می شود. بنابراین، این حرکت فلسفی، نه با تغییر در محتوای دین، بلکه با بازتعریف «نحوه اتصال» به حقیقت صورت گرفت. این استراتژی هوشمندانه، گره کور تقابل میان عقل و وحی را باز کرد و به فیلسوفان اجازه داد تا مفاهیم و فضایل دینی نظیر عبادات و جهاد را در قالب یک نظام عقلانی تفسیر کنند؛ به گونه ای که دین دیگر نه یک امر بیگانه با خرد، بلکه مسیری معتبر و شناخته شده برای دستیابی به حقایق برآمده از عقل فعال تلقی شود.
جامعه ما در مقاطعی از تاریخ، از منظر اخلاقی بسیار پیشرو بوده است؛ چنان که از مورخ یونانی نقل می کند در میان پارسیان دیدم که هرگز در داد و ستد و بازارهایشان دروغ نمی گویند. هرچند شاید این توصیف مطلق و صددرصدی نباشد، اما نشان دهنده پیشینه ای درخشان است. اما امروزه چنین چیزی را در بازارها مشاهده نمی کنیم. چرایی این امر را باید در نحوه اخلاق گستری در جامعه مطالعه کرد.
به نظر می رسد یکی از علت ناکارآمدی اخلاق گستری آن است که جامعه در برابر گفتمان رایج اخلاقی دچار نوعی مکانیسم دفاعی شده است. مکانیسم دفاعی در روابط انسانی به این معناست که رابطه دو نفر چنان تنش آلود و مخدوش می شود که امکان شکل گیری گفت وگوی مؤثر از میان می رود؛ زبان یکدیگر را نمی فهمند و دو طرف همواره در مقام مجادله، گارد بستن و انکار متقابل برمی آیند؛ درست مانند رابطه پدر و فرزندی که میانشان شکاف افتاده و هیچ سخنی از یکدیگر را برنمی تابند.
امروزه به دلیل مداخله حداکثری حاکمیتی در جزئیات فرهنگی و اصرار بر اینکه اخلاق نیز به صورت دستوری توسط دولت تدوین، تنظیم و ابلاغ شود، این سازوکار تدافعی شدت یافته است. از آنجا که مردم به دلایل گوناگون نسبت به نهاد قدرت موضع دفاعی دارند، هر پیام اخلاقی که از خاستگاه حاکمیتی صادر شود، خودبه خود پس زده می شود. از همین روست که بودجه های کلان فرهنگی عملاً بی اثر مانده اند، چراکه پیام دقیقاً در بستری پمپاژ می شود که مکانیسم های دفاعی مخاطب در اوج فعالیت قرار دارند.
برون رفت از این بن بست مستلزم آن است که اخلاق به بستر اصیل و طبیعی خود بازگردد؛ بستری برآمده از دلسوزی و همراهی، متکی بر قصه ها، حکمت ها و تمثیل های دلنشین که نه مخاطب را می رنجاند و نه او را به موضع انکار می کشاند. پیام اخلاقی هر اندازه هم که حق و درست باشد، اگر از زبان و مجرایی عرضه شود که مخاطب در برابر آن احساس اجحاف و بی اعتمادی دارد، پیشاپیش محکوم به رد و انکار است؛ درست مانند پدری که سال ها به فرزندانش جفا کرده و اکنون هر سخن حقی هم بگوید، از سوی آنان شنیده و پذیرفته نخواهد شد.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}