معرفی ظرفیت های کهگیلویه و بویراحمد در قاب عکاسان کشوری
یاسوج- مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی کهگیلویه و بویراحمد از اجرای برنامه ملی هنری تور تخصصی عکاسی با حضور عکاسان برجسته کشوری در سطح این استان خبر داد.
اعظم وفایی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم ، در گفت وگو با ایکنا، با بررسی ابعاد مختلف مکتب فاطمی ، سه رکن بنیان های فکری و اعتقادی، شیوه های عملی و راهبردی و اهداف متعالی را از عوامل اصلی این ماندگاری دانست و بر ضرورت شناخت این منظومه و جاری ساختن آموزه های آن در زندگی فردی و اجتماعی تأکید کرد. پیوند میان این سه رکن، از یک واقعه تاریخی الگویی جامع و زنده برای زندگی فردی و اجتماعی ساخته است؛ الگویی که می تواند در خانواده سازی، جامعه سازی و تمدن سازی اسلامی نقش آفرین باشد.
اعظم وفایی، عضو هیئت علمی دانشگاه قم، در گفت وگو با ایکنا، با بررسی ابعاد مختلف مکتب فاطمی ، سه رکن بنیان های فکری و اعتقادی، شیوه های عملی و راهبردی و اهداف متعالی را از عوامل اصلی این ماندگاری دانست و بر ضرورت شناخت این منظومه و جاری ساختن آموزه های آن در زندگی فردی و اجتماعی تأکید کرد. پیوند میان این سه رکن، از یک واقعه تاریخی الگویی جامع و زنده برای زندگی فردی و اجتماعی ساخته است؛ الگویی که می تواند در خانواده سازی، جامعه سازی و تمدن سازی اسلامی نقش آفرین باشد. مشروح گفت وگو را ادامه می خوانیم:
ضمن تسلیت ایام شهادت بانوی گرامی اسلام، حضرت فاطمه زهرا(س)، باید اشاره کنم که درباره زندگی و شهادت ایشان پژوهش های متعددی انجام شده است. شهادت حضرت، واقعه ای است که پس از رحلت پیامبر اکرم(ص) اتفاق افتاد. البته درباره تاریخ دقیق این واقعه، یعنی روز و ماه آن، به دلایل خاصی اختلاف نظرهایی وجود دارد که در اینجا قصد ورود به آن بحث را نداریم.
پرسش اصلی ما این است که چرا پس از گذشت بیش از 1400 سال از این واقعه، همچنان از آن یاد می کنیم و می کوشیم پیام ها و آموزه های آن را در جامعه امروز جاری سازیم؟ شهادت حضرت فاطمه(س) حادثه ای جانکاه و اندوه بار بود که در حق دختر پیامبر اکرم(ص) اتفاق افتاد؛ اما مسئله مهم تر این است که چگونه از یک رخداد تاریخی، محدود به زمان و مکانی مشخص، الگویی اجتماعی و انسانی و نظامی جامع و زنده برای زندگی شکل گرفته است؟ عامل این ماندگاری و پایداری چیست؟
برای پاسخ به این پرسش، باید عوامل ماندگاری این واقعه را بررسی کنیم. این بررسی تنها به شناخت یک حادثه تاریخی محدود نمی شود، بلکه به ما کمک می کند دریابیم چگونه یک رویداد می تواند از محدوده زمان و مکان خود فراتر رود و به مبنا و الگویی برای زندگی فردی و اجتماعی تبدیل شود. همچنین، با شناخت این عوامل می توانیم چارچوب صحیح تری برای تحلیل رویدادهای اجتماعی و استخراج پیام های ماندگار از آن ها به دست آوریم.
برای تبیین این مسئله، باید به سه رکن اساسی مکتب فاطمی توجه کنیم که در کنار یکدیگر، نظامی جامع، منسجم و سازگار را شکل داده اند؛ نظامی که می توان آن را به جامعه خود و جهان معرفی کرد. این سه رکن عبارت اند از: بنیان های فکری و اعتقادی، شیوه های عملی و راهبردی و اهداف و مقاصد متعالی و تحول آفرین.
مانایی و پایداری مکتب فاطمی، ریشه در پیوند عمیق این سه عنصر در زندگی حضرت دارد. شناخت این ارکان اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا اگر بخواهیم این مکتب را در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری کنیم، باید ابتدا آن را به درستی بشناسیم، سپس مبانی آن را در وجود خود تقویت کنیم و در نهایت، برای تحقق اهداف آن در زندگی و جامعه تلاش کنیم. صرف آگاهی از این آموزه ها کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد، ایجاد پویایی و تبدیل شناخت به رفتار و کنش اجتماعی است.
توحید و ایمان به خدا، ریشه و اساس همه آموزه ها در مکتب فاطمی است. در این مکتب، ایمان به خدا تنها یک باور ذهنی یا اعتقادی فردی نیست، بلکه مبنایی است که تمام حرکات و کنش های اجتماعی حضرت را شکل می دهد و به آن ها جهت می بخشد.
در هر نظام فکری، اگر این ریشه اساسی، یعنی ایمان و توحید، به اندازه کافی حضور و ظهور نداشته باشد یا فرد از مسیر آن فاصله بگیرد، حتی اگر شیوه های اجرایی و اهداف ظاهری او درست به نظر برسند، ممکن است در عمل به بیراهه برود. بنابراین، توحید در مکتب فاطمی صرفاً یکی از موضوعات اعتقادی در کنار سایر موضوعات نیست، بلکه بنیان اصلی اندیشه و رفتار است و به انسان کمک می کند در انتخاب اهداف، شیوه های مواجهه با مسائل و تصمیم گیری های اجتماعی، جهت گیری صحیحی داشته باشد.
یکی دیگر از بنیان های فکری مهم حضرت فاطمه(س)، پیوند میان قرآن و عترت است؛ همان اصلی که در روایت پیامبر اکرم(ص) درباره باقی گذاشتن دو امانت گران بها در میان امت، یعنی قرآن و عترت، بیان شده است. در این چارچوب، حضرت علی(ع) از یک سو به عنوان مفسر و حامی قرآن و از سوی دیگر به عنوان ولی خدا و از عترت پیامبر(ص) مطرح است. بنابراین، ولایت در کنار قرآن، یکی از شالوده های اساسی اندیشه حضرت فاطمه(س) به شمار می رود.
این پیوند نشان می دهد که در مکتب فاطمی، قرآن و ولایت از یکدیگر جدا نیستند، بلکه در شکل دهی به جهت گیری فکری، اعتقادی و اجتماعی جامعه نقش مکمل دارند. از این منظر، شناخت مکتب فاطمی مستلزم توجه هم زمان به آموزه های قرآنی و جایگاه ولایت در منظومه اعتقادی آن است.
از دیگر مبانی مهم اندیشه حضرت، عقلانیت و تفکر انتقادی است. عقلانیت در اینجا به این معناست که مبانی و رفتارهای حضرت بر پایه استدلال و تفکر قرار دارند و صرفاً مجموعه ای از توصیه های کلی و بدون پشتوانه عقلانی نیستند. حضرت فاطمه(س)، تفکر را وظیفه ای الهی و مسئولیتی اجتماعی می دانند و در مواجهه با مسائل جامعه، از ارزیابی، تحلیل و نقد بهره می گیرند.
البته باید توجه داشت که انتقاد به معنای منفی نگری، بدبینی یا مخالفت بی دلیل نیست، بلکه به معنای ارزیابی منصفانه و سنجش آگاهانه وضعیت موجود است. برای نمونه، در خطبه فدکیه می توان جلوه هایی از استدلال قرآنی، تحلیل اجتماعی و نقد منطقی را مشاهده کرد. این خطبه نمونه ای از مواجهه ای متفکرانه و استدلالی با مسائل جامعه است که در آن، نقد بر پایه مبانی اعتقادی، منطق و آگاهی صورت می گیرد.
از این منظر، مکتب فاطمی به ما می آموزد که در برابر مسائل اجتماعی، نه منفعل باشیم و نه بدون شناخت و استدلال موضع گیری کنیم، بلکه با تکیه بر عقلانیت، واقعیت ها را ارزیابی کنیم، انحرافات را بشناسیم و درباره آن ها موضعی آگاهانه و مسئولانه داشته باشیم.
یکی دیگر از ویژگی های اندیشه حضرت فاطمه(س)، نگاه جامع به ابعاد مختلف زندگی است. در این نگاه، نمی توان زندگی را تنها به عبادت فردی یا اخلاق بندگی محدود کرد؛ زیرا زندگی انسان ابعاد گوناگونی دارد و ساحت عبادی، اخلاقی، خانوادگی و اجتماعی آن با یکدیگر پیوند دارند.
برای نمونه، در روایتی نقل شده است که فرزندان حضرت فاطمه(س) مشاهده کردند ایشان در حال نماز و دعا برای همسایگان هستند. هنگامی که از ایشان پرسیدند چرا برای خود و خانواده شان دعا نمی کنند، حضرت با پاسخ خود بر اهمیت دعا برای دیگران تأکید کردند. این رفتار نشان می دهد که عبادت در سیره حضرت، از زندگی اجتماعی جدا نیست. ارتباط با خدا می تواند با توجه به نیازهای دیگران، احساس مسئولیت اجتماعی و طلب خیر برای اطرافیان همراه باشد.
در چنین نگرشی، عبادت نه تنها موجب تقویت رابطه فرد با خدا می شود، بلکه زمینه توجه بیشتر او به جامعه و انسان های پیرامونش را نیز فراهم می کند. از همین رو، می توان از سیره حضرت فاطمه(س) الگویی جامع برای سبک زندگی استخراج کرد؛ الگویی که در خانواده سازی، جامعه سازی و حتی شکل گیری یک نظام تمدنی در جامعه اسلامی قابلیت استفاده دارد. این جامعیت به ما می آموزد که برای ساختن جامعه ای سالم، باید میان اعتقادات، اخلاق، عبادت، روابط خانوادگی و مسئولیت اجتماعی پیوند برقرار کنیم.
مبانی اعتقادی و فکری حضرت فاطمه(س)، در عمل به شیوه های راهبردی ایشان جهت می دهند. یکی از مهم ترین این راهبردها، هدایت گری است. تمام شیوه ها، برخوردها و سخنان حضرت در مواجهه با حوادث گوناگون، حول محور هدایت گری قرار دارند. ایشان در گفتار و رفتار خود می کوشند مسیر صحیح را به مردم نشان دهند و آنان را نسبت به مسئولیت ها و وظایفشان آگاه کنند.
هدایت گری صرفاً به معنای بیان توصیه های اخلاقی یا دعوت زبانی به انجام کارهای درست نیست، بلکه نوعی مسئولیت اجتماعی است که در آن، فرد با شناخت شرایط، انتخاب شیوه مناسب و تبیین مسیر صحیح، برای اصلاح وضعیت جامعه تلاش می کند. در سیره حضرت فاطمه(س)، این هدایت گری با آگاهی بخشی، استدلال، روشنگری و موضع گیری مسئولانه همراه است.
روشنگری، بصیرت افزایی و افشاگری از دیگر شیوه های مهم حضرت در مواجهه با مسائل جامعه است. اگر خطبه های ایشان را بررسی کنیم، مشاهده می کنیم که حضرت درصدد آشکار کردن انحرافات و روشن ساختن ابعاد مختلف مسائل اجتماعی و فکری جامعه هستند. ایشان با استفاده از استدلال، تبیین و بیان روشن مسائل، تلاش می کنند مردم را نسبت به واقعیت ها آگاه سازند و زمینه شناخت صحیح را فراهم کنند.
به همین دلیل، می توان حضرت فاطمه(س) را الگویی عملی برای جهاد تبیین دانست. در این الگو، روشنگری به معنای بیان صرف اطلاعات نیست، بلکه هدف آن کمک به شناخت صحیح، افزایش بصیرت و جلوگیری از گمراهی فکری و فرهنگی است. تبیین زمانی اثربخش خواهد بود که بر آگاهی، استدلال و شناخت دقیق مسائل استوار باشد و بتواند مخاطب را به درک روشن تری از شرایط برساند.
یکی دیگر از شیوه های راهبردی حضرت فاطمه(س)، مقاومت فعال در کنار اعتراض هوشمندانه است. در اینجا با نوعی تاب آوری فعال مواجه هستیم که نباید آن را با ایستایی، سکوت ناشی از پذیرش شرایط یا ظلم پذیری اشتباه گرفت. تاب آوری فعال به معنای ایستادگی آگاهانه و حفظ توان کنشگری در برابر دشواری هاست. اعتراض هوشمندانه نیز اعتراضی است که بر پایه شناخت، عقلانیت و اهداف صحیح شکل می گیرد و صرفاً واکنشی احساسی و بدون جهت نیست.
حضرت فاطمه(س) با ایستادگی در برابر آنچه ظلم و غصب می دانستند، دو فرهنگ مهم را به ما منتقل می کنند: نخست، فرهنگ مقاومت و تاب آوری فعال؛ و دوم، فرهنگ اعتراض عاقلانه و هدفمند. این دو فرهنگ در کنار یکدیگر معنا پیدا می کنند. مقاومت بدون آگاهی ممکن است به پایداری بی هدف تبدیل شود و اعتراض بدون عقلانیت نیز می تواند از مسیر اصلاح و تحقق اهداف صحیح فاصله بگیرد. اما در الگوی فاطمی، ایستادگی و اعتراض با شناخت، بصیرت و پایبندی به اصول همراه است.
مسئله فدک نمونه ای است که در بررسی این راهبرد می توان به آن توجه کرد. در این چارچوب، اعتراض حضرت را نباید صرفاً واکنشی احساسی تلقی کرد، بلکه باید مبانی اعتقادی، استدلال ها و اهدافی را که در پس این موضع گیری قرار دارند، مورد توجه قرار داد.
تربیت محوری و عمل گرایی نیز از دیگر ویژگی های مهم سیره حضرت فاطمه(س) است. در نظام خانواده، شیوه مواجهه با فرزندان و تربیت آنان بر پایه محبت و احترام قرار دارد. عبارت هایی که حضرت در خطاب به فرزندان خود به کار می بردند، مانند «یا ثمرة فوادی» به معنای «ای میوه قلبم» و «قرة عینی» به معنای «ای نور چشمم»، بیانگر محبت عمیق ایشان به فرزندان است. این نوع خطاب، افزون بر ابراز محبت، با احترام و ایجاد رابطه ای مبتنی بر اعتماد همراه است.
چنین رفتاری می تواند الگویی عملی برای روابط خانوادگی باشد؛ الگویی که در آن، تربیت صرفاً به انتقال دستورها و توصیه ها محدود نمی شود، بلکه محبت، احترام، مسئولیت پذیری و پایبندی به ارزش ها در شکل گیری شخصیت فرزندان نقش دارند.
به اعتقاد من، اگر امروز برخی افراد می گویند زندگی شان فقط «می گذرد»، این نگاه نیازمند بازنگری است. زندگی نباید صرفاً به گذراندن روزها محدود شود، بلکه باید متعهدانه، اخلاق مدار و هدف مدار باشد. ما می توانیم این شیوه زندگی را از سیره حضرت فاطمه(س) بیاموزیم؛ یعنی به جای آنکه صرفاً به جریان عادی زندگی تن بدهیم، برای رفتارها، روابط و تصمیم های خود هدف داشته باشیم و در برابر مسئولیت های فردی و خانوادگی مان متعهدانه عمل کنیم.
در پس بنیان های فکری و شیوه های عملی حضرت فاطمه(س)، اهداف و مقاصد متعالی قرار دارند. برای نمونه، هنگامی که حضرت انتقاد می کنند، هدف اصلی ایشان اصلاح امت است، نه صرفاً برانگیختن احساسات.
گفتمان فاطمی، گفتمانی قدرت محور یا صرفاً عاطفی نیست، بلکه دارای نگاهی اجتماعی، کمال گرایانه و سعادت محور است. در این نگاه، هدف آن است که انسان از بردگی فکری رهایی یابد، کرامت انسانی خود را حفظ کند و جامعه از ذلت و وابستگی فکری دور بماند.
بنابراین، اگر بخواهیم سیره حضرت را به درستی بشناسیم، نباید آن را تنها در بُعد عاطفی یا در قالب روایت یک حادثه اندوه بار بررسی کنیم. عواطف و احساسات جایگاه خود را دارند، اما برای شناخت کامل مکتب فاطمی باید به بنیان های اعتقادی، استدلال ها، شیوه های کنش اجتماعی و اهداف اصلاح گرانه آن نیز توجه کنیم. آنچه به این مکتب قابلیت الگودهی می دهد، پیوند میان باور، رفتار و هدف است؛ پیوندی که می تواند در زندگی فردی و اجتماعی نیز راهگشا باشد.
یکی از اهداف مهم در مکتب فاطمی، صیانت از ولایت و توجه به وحدت و انسجام جامعه اسلامی است. اگر حوادث پیش از شهادت حضرت فاطمه(س) را در منابع تاریخی بررسی کنیم، می توانیم اقدامات ایشان را در چارچوب دفاع از ولایت و تلاش برای حفظ ساختار جامعه اسلامی مطالعه کنیم.
در این نگاه، ولایت صرفاً موضوعی فردی یا محدود به یک رابطه اعتقادی نیست، بلکه با سلامت، همبستگی و امنیت جامعه نیز ارتباط پیدا می کند. در چارچوب اعتقادی مکتب فاطمی، ولایت عاملی برای هدایت جامعه و حفظ انسجام آن تلقی می شود. از همین منظر، صیانت از ولایت و توجه به وضعیت جامعه اسلامی، از جمله اهدافی است که در تحلیل مواضع حضرت باید مورد توجه قرار گیرد.
این مسئله در کنار دیگر اهداف مکتب فاطمی نشان می دهد که رفتارهای حضرت را باید در پیوند با مجموعه ای از مقاصد متعالی بررسی کرد؛ اهدافی که به اصلاح جامعه، حفظ کرامت انسان و هدایت امت مربوط می شوند.
اگر سه رکن اصلی مکتب فاطمی، یعنی بنیان های فکری و اعتقادی، شیوه های عملی و راهبردی و اهداف متعالی را در کنار یکدیگر قرار دهیم، می توانیم بهتر درک کنیم که چگونه یک رخداد تاریخی، محدود به زمان و مکان خود، به الگویی جامع و زنده تبدیل شده است.
این نظام جامع چند ویژگی اساسی دارد.
نخست، فرازمانی و فرامکانی بودن است. مکتب فاطمی به یک دوره تاریخی یا یک موقعیت جغرافیایی خاص محدود نمی شود، بلکه قابلیت آن را دارد که در جوامع مختلف و در زمان های متفاوت مورد توجه قرار گیرد و متناسب با شرایط هر جامعه، مبنایی برای شناخت و تحلیل مسائل باشد.
دوم، جامعیت و پاسخ گویی است. این مکتب به دلیل برخورداری از مبانی فکری، روش های عملی و اهداف مشخص، می تواند در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی مورد استفاده قرار گیرد و زمینه رشد و هدایت را فراهم سازد.
سوم، پیوند عمیق میان نظر و عمل است. گاهی افرادی از نظر عملی فعال هستند، اما مبانی فکری و اعتقادی آنان از استحکام کافی برخوردار نیست. در مقابل، ممکن است افرادی مبانی نظری مناسبی داشته باشند، اما در عرصه عمل ضعیف باشند و نتوانند باورهای خود را به رفتار مؤثر تبدیل کنند.
در مکتب فاطمی، این سه رکن در پیوند با یکدیگر معنا پیدا می کنند. مبانی فکری، جهت حرکت را تعیین می کنند؛ شیوه های عملی، امکان تحقق این مبانی را فراهم می آورند؛ و اهداف متعالی، مسیر و غایت حرکت را مشخص می کنند. این پیوند، یکی از عوامل مهم در شکل گیری الگویی جامع و ماندگار برای زندگی است.
بنابراین، ماندگاری مکتب فاطمی تنها به یادآوری یک واقعه تاریخی وابسته نیست، بلکه به ظرفیت این منظومه برای پیوند دادن اندیشه، رفتار و هدف و ارائه الگویی برای مواجهه با مسائل زندگی فردی و اجتماعی مربوط می شود. همین ویژگی است که امکان بهره گیری از آن را در شرایط مختلف تاریخی و اجتماعی فراهم می کند.
اگر بخواهیم الگوی جامع حیات فاطمی را در زندگی و جامعه خود جاری کنیم، ابتدا باید خود را با مبانی و اصول این مکتب بسنجیم. باید بررسی کنیم که تا چه اندازه توانسته ایم مبانی فکری و اعتقادی حضرت را در وجود خود و در ساختارهای اجتماعی تقویت کنیم و تا چه میزان اهداف زندگی خود را با اهداف حیات فاطمی هماهنگ ساخته ایم.
این ارزیابی باید هم در سطح فردی و هم در سطح اجتماعی صورت گیرد. در سطح فردی، لازم است باورها، رفتارها، روابط خانوادگی و مسئولیت های اجتماعی خود را بررسی کنیم. در سطح اجتماعی نیز باید ببینیم تا چه اندازه اصولی مانند عقلانیت، مسئولیت پذیری، روشنگری، مقاومت فعال، حفظ کرامت انسانی و توجه به ولایت در رفتار و جهت گیری های ما حضور دارند.
امروز که مشکلات، خواسته یا ناخواسته، فشار مضاعفی بر جامعه اسلامی و شیعی وارد می کنند، بیش از گذشته به باور راسخ و مقاومت فعال نیاز داریم. در کنار این دو، باید ولایت مداری و اطاعت از ولی خدا را در صدر اهداف خود قرار دهیم.
البته برای تحقق این هدف، شناخت مکتب فاطمی ضروری است. تا زمانی که این نظام را به درستی نشناسیم، نمی توانیم از آن الگوبرداری کنیم یا آموزه هایش را در تمام ابعاد زندگی خود به کار ببندیم. بنابراین، نخستین گام، شناخت دقیق این منظومه فکری و عملی است و پس از آن باید برای تبدیل آموزه ها به رفتار و کنش اجتماعی تلاش کنیم.
مکتب فاطمی به ما می آموزد که میان اعتقاد، اندیشه، رفتار و هدف پیوند برقرار کنیم؛ باورهای خود را به کنش های عملی تبدیل سازیم؛ در برابر مسائل اجتماعی مسئولیت پذیر باشیم؛ با عقلانیت و بصیرت به تحلیل رویدادها بپردازیم؛ و برای تحقق اهداف متعالی در زندگی فردی و اجتماعی تلاش کنیم.
امیدوارم خداوند به همه ما توفیق دهد که این نظام جامع و زنده را به درستی بشناسیم و با بهره گیری از شیوه های عملی کارآمد و راهبردی، آن را متناسب با اهداف تحول آفرینش در زندگی خود جاری سازیم و بتوانیم در مسیر انتظار واقعی حضرت ولی عصر(عج) گام برداریم.
انتهای پیام
{{name}}
{{content}}