معراج پیامبر(ص) از دلالت های قرآنی تا معرفت شناسی شهود الهی

به گزارش ایکنا سومین نشست از سلسله وبینارهای بین المللی «جلوه جاودان پیامبر اعظم (صلّی اللّه علیه وآله وسلّم) در گستره تمدن و فرهنگ اسلامی» که به مناسبت 1500 سال از سالروز ولادت رسول اکرم(ص) دوشنبه 4 آبان ماه برگزار شد. در این نشست علیرضا زکی زاده عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با موضوع معراج پیامبر اکرم(ص)؛ از دلالت های قرآنی تا افق معرفتی و کلامی به ایراد سخن پرداخت.

بررسی معراج پیامبر(ص) از منظر معرفت شناختی

زکی زاده در ابتدای سخنان خود، با تسلیت ایام شهادت حضرت فاطمه زهرا(س)، اظهار کرد: حدود 25 سال پیش، معراج پیامبر گرامی اسلام(ص) را از زوایای مختلف بررسی کردم که حاصل آن، نگارش چندین کتاب در این زمینه بود. با این حال، هدف از این بحث، مرور دوباره مراحل معراج نیست، بلکه ارائه خوانشی معرفت شناختی از این امر خارق العاده و بررسی مشاهده آیات الهی از سوی پیامبر(ص) و نوع ادراک حاصل از آن است.

وی با اشاره به اختلاف دیدگاه ها درباره معراج پیامبر(ص) افزود: اختلاف نظرهای موجود، چه در میان اندیشمندان اسلامی و چه در مطالعات مستشرقان و پژوهش های جدید غربی، عمدتاً در دو محور قابل بررسی است؛ نخست، ارزیابی انتقادی گزارش های مربوط به معراج و دوم، تفسیر این واقعه به مثابه تجربه ای شخصی، رؤیا یا تجربه ای روحانی. در مقابل، موضوع معراج جسمانی پیامبر(ص) نیز در دیدگاه های مختلف مطرح شده است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ادامه داد: در این بحث، تمرکز اصلی بر اختلاف ها و توافق های موجود نیست، بلکه هدف، بررسی معرفت شناختی معراج و دلایل تفاوت دیدگاه اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان درباره این واقعه است.

دلالت های قرآنی معراج پیامبر(ص)

زکی زاده با اشاره به کاربرد واژه معراج در قرآن کریم بیان کرد: لفظ «معراج» در قرآن نیامده است، اما مشتقات مرتبط با آن، از جمله واژه «معارج»، در قرآن به کار رفته اند. این واژه ها در معانی لغوی خود، به صعود و بالا رفتن یا وسیله صعود، مانند نردبان، اشاره دارند. برای نمونه، در آیه 34 سوره زخرف، واژه «معارج» در معنای نردبان هایی برای صعود به کار رفته است.

وی در ادامه، آیات مرتبط با معراج را از نظر نوع دلالت به دو دسته تقسیم کرد و گفت: دسته نخست، آیاتی هستند که مفسران به طور مستقیم به معراج پیامبر(ص) مرتبط دانسته اند. آیه نخست سوره اسراء، ناظر به سیر زمینی معراج و آیات نخست تا هجدهم سوره نجم، ناظر به سیر آسمانی آن تفسیر شده اند.

زکی زاده افزود: دسته دوم، آیاتی هستند که مفسران در ضمن مباحث تفسیری خود و با توجه به روایات اسلامی، آن ها را با معراج مرتبط دانسته اند. از جمله این آیات می توان به آیات پایانی سوره بقره و نیز آیاتی از سوره های یونس و انعام اشاره کرد که در برخی تفاسیر، در ارتباط با معراج پیامبر(ص) مورد بحث قرار گرفته اند.

این پژوهشگر تأکید کرد: بنابراین، آیات مرتبط با معراج را می توان از نظر نحوه ارتباط با این واقعه، در دو گروه آیات دارای دلالت مستقیم و آیاتی که در پرتو روایات و مباحث تفسیری به معراج مربوط شده اند، بررسی کرد.

مشاهده آیات الهی و شکل گیری معرفت نبوی

زکی زاده با بیان اینکه مسئله اصلی در بررسی معرفت شناختی معراج، مواجهه پیامبر(ص) با امر غیبی و معرفت حاصل از آن است، اظهار کرد: پرسش اساسی این است که قرآن کریم این مواجهه و معرفت را چگونه گزارش می کند.

وی با استناد به آیه نخست سوره اسراء، «لِنُرِیَهُ مِنْ آیَاتِنَا» و آیه 18 سوره نجم، «لَقَدْ رَأَیٰ مِنْ آیَاتِ رَبّهِ الْکُبْرَیٰ»، گفت: در این آیات، مسئله مشاهده و دیدن آیات الهی مطرح است. تعبیر «مِنْ آیَاتِنَا» نیز نشان می دهد که موضوع، مشاهده بخشی از آیات الهی است؛ هرچند درباره اینکه این آیات دقیقاً شامل چه حقایقی می شوند، در گزارش های تفسیری و روایی توضیحات مختلفی ارائه شده است. این مواجهه، نوعی معرفت و ادراک را برای پیامبر(ص) به همراه دارد و برای بررسی آن، می توان سه محور را در نظر گرفت: منشأ معرفت پیامبر(ص)، مشاهده آیات الهی و شهود قلبی.

عضو هیئت علمی با اشاره به منشأ معرفت نبوی بیان کرد: بخشی از معرفت و تعلیم پیامبر(ص) از طریق وحی و فرشته وحی حاصل می شود و منشأ نهایی این معرفت، خداوند متعال است. در سوره نجم نیز به این مسئله اشاره شده است؛ از جمله در آیه «وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَیٰ إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَیٰ». همچنین، در بحث معراج، مسئله وحی مستقیم و بدون واسطه نیز مطرح شده است.

زکی زاده ادامه داد: محور دوم، مشاهده آیات الهی است. پیامبر(ص) در شب معراج، شگفتی ها و حقایق بسیاری از عالم را مشاهده کردند که در گزارش های معراج به آن ها اشاره شده است. از این منظر، می توان معراج را مرحله ای دانست که در آن، معرفت پیامبر(ص) از دانستن به مشاهده و شهود نزدیک می شود.

وی با اشاره به آیه «مَا کَذَبَ الْفُؤَادُ مَا رَأَیٰ» از سوره نجم، محور سوم را شهود قلبی دانست و گفت: این آیه بر ارتباط میان آنچه پیامبر(ص) مشاهده کرده اند و ادراک قلبی ایشان تأکید دارد. در اینجا، مسئله تنها دیدن ظاهری نیست، بلکه ادراک و تصدیق درونی آنچه مشاهده شده نیز مطرح است.

زکی زاده با اشاره به آیات 11، 17 و 18 سوره نجم اظهار کرد: در این آیات، می توان سه مرحله را در ساختار معرفت شناختی مشاهده کرد؛ بصر، رؤیت و فؤاد. این سه مرحله، در کنار یکدیگر، ابعاد مختلف ادراک را نشان می دهند.

وی توضیح داد: دیدن لزوماً به معنای مشاهده با چشم ظاهری نیست و در متون دینی، مشاهده باطنی نیز مطرح شده است. در مرحله نخست، دیدن زمینه دریافت را فراهم می کند؛ در مرحله دوم، آنچه مشاهده شده در مقام شهود آشکار می شود و در مرحله سوم، فؤاد به تصدیق آنچه مشاهده شده می پردازد.

این پژوهشگر افزود: بر این اساس، مشاهده پیامبر(ص) در معراج را نمی توان صرفاً به حس بینایی محدود کرد، بلکه در این تجربه، مرحله ای از کشف و شهود نیز مطرح است که با تصدیق قلبی همراه می شود.

وی با اشاره به دیدگاه های مطرح شده در فلسفه و عرفان درباره مفهوم تصدیق قلبی گفت: این تصدیق به معنای آن است که پیامبر(ص) در برابر آنچه دریافت کرده و به شهود رسیده اند، دچار تزلزل و اضطراب نمی شوند، بلکه آن را با عمق وجود و جان خود می پذیرند. این مسئله از نکات مهم در تحلیل معرفت شناختی معراج است.

دیدگاه مستشرقان درباره معراج پیامبر(ص)

زکی زاده در بخش دیگری از سخنان خود، به دیدگاه های مختلف مستشرقان و پژوهشگران غربی درباره معراج پرداخت و اظهار کرد: یکی از محورهای اختلاف، ارزیابی انتقادی گزارش های تاریخی مربوط به این واقعه است. برخی پژوهشگران غربی با تکیه بر برداشت خود از منابع تاریخی، اصل معراج را زیر سؤال برده یا آن را در قالب اسطوره تفسیر کرده اند.

وی با اشاره به دیدگاه بارون کارادو ، خاورشناس فرانسوی، گفت: او معراج را اسطوره دانسته و معتقد بوده است که این روایت در ادامه فعالیت شاعران و مینیاتوریست ها شکل گرفته است.

این پژوهشگر با اشاره به مسئله دسترسی به منابع تاریخی و روایی افزود: بخشی از اختلاف دیدگاه ها را می توان به تفاوت در منابع مورد استفاده، دسترسی نداشتن به برخی گزارش ها و بررسی نشدن همه داده های موجود مرتبط دانست. از این منظر، ارزیابی روایت معراج بدون توجه به مجموعه منابع تاریخی، روایی و تفسیری می تواند به برداشت های متفاوتی منجر شود.

زکی زاده در ادامه به دیدگاه اگوست کنت مورخ و جامعه شناس فرانسوی، اشاره کرد و گفت: براساس دیدگاه نقل شده از او، پیامبر(ص) تنها معجزه قرآن را داشته است و برخی از اصحاب، برای پیامبر معجزه دیگری در نظر گرفته اند. با این حال، در بررسی این دیدگاه باید به گزارش های قرآنی درباره دیگر معجزات پیامبر(ص)، از جمله مباحث مرتبط با شق القمر، نیز توجه کرد.

وی همچنین به مقاله ای درباره معراج در دایرةالمعارف لیدن اشاره کرد که به مایکل آنتونز نسبت داده شد و بیان کرد: در این دیدگاه، نبود لفظ معراج در قرآن، طرح بخش هایی از روایت معراج در منابع روایی و احتمال تأثیرپذیری از اسطوره های فرهنگی یهودی و غربی، از جمله مباحثی هستند که برای ایجاد تردید درباره این واقعه مطرح شده اند.

زکی زاده تأکید کرد: در ارزیابی این دیدگاه ها، باید به مجموعه داده های تاریخی و روایی توجه کرد و صرف نبودن واژه معراج در قرآن را نمی توان به تنهایی معیاری برای انکار اصل این واقعه دانست.

تأکید بر گزارش های روایی و تواتر معراج

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با اشاره به دیدگاه هایی که معراج را تجربه ای صرفاً شخصی می دانند، گفت: اگر معراج تنها تجربه ای شخصی تلقی شود، پرسش هایی درباره نحوه بیان آن در قرآن و نسبت این واقعه با سیر پیامبر(ص) مطرح می شود. در آیه نخست سوره اسراء، تعبیر «أَسْرَیٰ بعَبْدهِ لَیْلًا» به سیر شبانه پیامبر(ص) اشاره دارد و از این منظر، باید نسبت این تعبیر با تفسیرهای ارائه شده درباره معراج بررسی شود.

وی افزود: از دیگر مباحث مهم در این زمینه، گزارش های متعدد روایی درباره معراج است. به گفته او، اصل معراج در منابع اسلامی از طریق گزارش هایی که از نظر وی به تواتر لفظی و معنوی رسیده اند، تأیید شده است. در بررسی این واقعه، افزون بر گزارش های روایی، استدلال های عقلی نیز مطرح شده اند.

زکی زاده با تأکید بر ضرورت مراجعه به منابع معتبر گفت: معراج از وقایع مهم و شگفت انگیز زندگی پیامبر گرامی اسلام(ص) است و برای درک ابعاد معرفتی آن، باید به مجموعه گزارش های روایی و تفسیری مراجعه کرد. در عین حال، درباره برخی جزئیات و چگونگی این واقعه، برداشت ها و تفسیرهای متفاوتی وجود دارد که نیازمند بررسی مستقل است.

بررسی دیدگاه های مختلف درباره تجربه معراج

زکی زاده در ادامه به دیدگاه هایی اشاره کرد که معراج را تجربه ای دینی یا روحانی تفسیر می کنند و گفت: برخی از پژوهشگران غربی، از جمله کارن آرمسترانگ، بر این باورند که روایت معراج مسلمانان از داستان ها و سنت های عرفانی یهودی تأثیر پذیرفته است. بر اساس این دیدگاه، برخی روایت های پیشین درباره معراج در شکل گیری روایت اسلامی نقش داشته اند.

وی با اشاره به تفاوت دیدگاه ها درباره جسمانی یا روحانی بودن معراج اظهار کرد: در مطالعات مربوط به این واقعه، برخی پژوهشگران بر تجربه روحانی پیامبر(ص) تأکید کرده اند و در مقابل، دیدگاه هایی نیز درباره پذیرش معراج جسمانی مطرح شده است. این اختلاف ها نشان می دهد که تفسیر معراج همچنان از موضوعات مورد بحث در مطالعات اسلامی و پژوهش های غربی است.

زکی زاده در پایان، با تأکید بر اهمیت بررسی دقیق منابع و گزارش های مرتبط با معراج پیامبر(ص)، بر ضرورت توجه به دلالت های قرآنی، روایات اسلامی و مباحث معرفتی و کلامی در فهم این واقعه تأکید کرد.

انتهای پیام