تفاوت بنیادین جایگاه امامت شیعی با حکومت های موروثی

حجت الاسلام والمسلمین احمد منصوری ماتک، پژوهشگر دینی در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، درباره تفاوت امامت با حکومت موروثی اظهار کرد: 12 امام شیعه همگی از خاندان حضرت محمد(ص) بوده اند و برای رفع شبهه موروثی بودن امامت ابتدا لازم است وراثت سیاسی را به طور دقیق بشناسیم. در بحرین، قانون اساسی حکومت را پادشاهی مشروطه موروثی می داند و انتقال تاج وتخت را در خاندان آل خلیفه براساس سلسله نسب و از پادشاه به پسر بزرگ و نسل های بعدی تنظیم می کند. وی ادامه داد: در عربستان سعودی نیز نظام اساسی حکومت این کشور را سلطنتی اعلام کرده و حکومت را در فرزندان و نوادگان ملک عبدالعزیز آل سعود قرار داده است؛ بنابراین در سلطنت موروثی نسب خانوادگی بخشی از سازوکار حقوقی انتقال قدرت است، اما در امامت شیعی، امام به دلیل فرزند امام بودن خودبه خود امام نمی شود؛ بلکه امامت یک منصب الهی است و امام بعدی با معرفی و اذن الهی، از سوی حضرت محمد(ص) یا امام پیشین معرفی می شود. منصوری ماتک با تأکید بر اینکه نباید خاندان را با نظام موروثی یکی دانست، تصریح کرد: ممکن است چند صاحب یک منصب الهی از یک خاندان باشند، بدون آنکه این منصب مانند سلطنت براساس قانون ارث خانوادگی منتقل شده باشد. قرآن درباره حضرت ابراهیم(ع) می گوید خداوند او را به مقام امامت رساند و هنگامی که ابراهیم درباره فرزندانش پرسید، پاسخ آمد که «قَالَ لَا یَنَالُ عَهْدی الظَّالِمِینَ(بقره، 124)»؛ یعنی عهد من به ستمگران نمی رسد. این آیه نشان می دهد که ذریه به تنهایی ملاک امامت نیست و در نسل حضرت ابراهیم(ع) صرف انتساب خانوادگی برای رسیدن به این عهد الهی کفایت نمی کند. این استاد دانشگاه با اشاره به این معنا در مسئله نبوت بیان کرد: قرآن می فرماید: «وَجَعَلْنَا فِی ذُرِّیَّتِهِ النُّبُوَّةَ وَالْکِتَابَ (عنکبوت، 27)»؛ یعنی بخشی از پیامبران در نسل ابراهیم(ع) قرار گرفتند، اما این به معنای آن نیست که نبوت مانند سلطنت به صورت خودکار از پدر به فرزند منتقل شده باشد. خداوند درباره جایگاه رسالت می فرماید: «اللَّهُ أَعْلَمُ حَیْثُ یَجْعَلُ رِسَالَتَهُ (انعام: 124)»؛ بنابراین نسبت خانوادگی می تواند در یک سلسله الهی حضور داشته باشد، اما منشأ صلاحیت و منصب، اراده و معرفی الهی است. عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر تفاوت امامت با سلطنت موروثی گفت: در سلطنت موروثی قانون از پیش مشخص می کند چه کسی به سبب تولد در خاندان حاکم در صف جانشینی قرار می گیرد، اما در امامت چنین قاعده ای وجود ندارد که هر امام بزرگ ترین پسر خود را امام کند، زیرا اگر چنین بود باید همیشه امام بعدی بزرگ ترین فرزند امام پیشین می بود، در حالی که چنین الگویی معیار امامت در شیعه نیست و در نظریه نصب، متکلمان شیعه تصریح کرده اند که معیار اصلی جانشینی شایستگی و معرفی الهی است.

تبیین چرایی عدم حضور زنان در میان ائمه دوازده گانه

این استاد دانشگاه در پاسخ به این پرسش که چرا همه امامان دوازده گانه مرد بوده اند، ادامه داد: نباید در پاسخ به این پرسش تحلیل خود را به برتری ذاتی مرد بر زن فروبکاهیم. قرآن در ارزش ایمان و عمل صالح، زن و مرد را هر دو مخاطب قرار می دهد: «أَنِّی لَا أُضِیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثَی (آل عمران: 195)»، با این حال اسلام در برخی مسئولیت ها و احکام تفاوت هایی میان زن و مرد قرار داده است. در نظریه امامیه نیز امامت دوازده گانه منصبی خاص و الهی با شرایط و نصوص مشخص است؛ بنابراین از عصمت و فضیلت حضرت فاطمه(س) نمی توان نتیجه گرفت که ایشان باید یکی از دوازده امام باشد، همان گونه که از عالم و فاضل بودن هر مردی نیز نمی توان چنین نتیجه ای گرفت. منصوری ماتک با تأکید بر ضرورت تفکیک حق امامت از تحقق حکومت بر مردم در پاسخ به این پرسش که اگر امامت الهی است، مردم چه نقشی دارند، اظهار کرد: باید میان حق امامت و تحقق حکومت تفکیک کرد. منشأ حق امامت معرفی و اذن الهی است، اما تحقق حکومت سیاسی بدون پذیرش و همراهی مردم امکان پذیر نیست و سیره امام علی(ع) این تفاوت را آشکار می کند. آن حضرت حق امامت را وابسته به بیعت مردم نمی دانست، اما تحقق حکومت ظاهری پس از روی آوردن مردم و بیعت آن ها امکان یافت؛ بنابراین در اندیشه سیاسی شیعه، بیعت مردم امامت را مشروع نمی کند، بلکه می تواند زمینه تحقق سیاسی حکومت امام را فراهم کند. این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد در پایان گفت: اگر موروثی به معنای انتقال خودکار قدرت به دلیل تولد در یک خاندان باشد، امامت را نمی توان با سلطنت موروثی یکی دانست؛ بنابراین در سلطنت، تولد در خاندان حاکم یک بخش از سازوکار حقوقی انتقال قدرت است، اما در امامت آنچه موضوعیت دارد معرفی الهی و شایستگی امام است. انتهای پیام