احمد ندا؛ معمار مکتب مدرن تلاوت قرآن در مصر

به گزارش ایکنا، با وجود اینکه مصر خاستگاه اصلی هنر تلاوت جهان اسلام است، اما در فضای رسانه ای معاصر، شاهد «فراموشی تدریجی مکاتب اصیل» و «گسست میان نسل جدید قاریان با میراث پیشینیان» هستیم. امروزه، برخی تلاوت های تجاری و سطحی، جایگزین تلاوت های هنری و تأمل برانگیز شده اند و فنون دقیق وقف، ابتدا، لحن و تجوید که حاصل قرن ها تجربه اساتید مصری است، به درستی مستندسازی و معرفی نمی شوند. ایکنا در سلسله گزارش هایی بر آن است تا با بازخوانی سیر تکاملی این هنر، از «مکتب قدیم» تا ظهور «نوابغ تلاوت»، ضمن آسیب شناسی وضعیت فعلی، پلی میان تکنیک های اصیل مصری و نیازهای هنری مخاطب قرآنی امروز برقرار کند تا هنر تلاوت از یک «آیین صرفاً تقلیدی» به یک «جریان زنده و پویا» بازگردد. چراکه تلاوت های فاخر امروزی، برآمده از مکتب سنتی مصر است و شناخت این سیر تاریخی برای درک اصالت تلاوت ضروری است. همچنین در راستای الگوسازی هنری، معرفی سبک ها و نوآوری های پیشگامان مصری، بهترین الگو برای قاریان جوان جهت ارتقای استانداردهای فنی و معنوی تلاوت است.

کشور مصر مهد قرائت قرآن است و قرآن به برجسته ترین قاریان خود در مصر جایگاه اجتماعی غیرقابل تصوری بخشید، مدارس و مکاتب فکری تأسیس شد، قاریان به کاخ های پادشاهان و رؤسای جمهور راه یافتند و مخاطبان از گوشه و کنار زمین برای شنیدن قرائت قاریان مصری جذب شدند.

در میان این قاریان، و در واقع در خط مقدم آنها، شیخ «احمد ندا» بود. او پیشگام، اصلاح گر و الهام بخش نسل های بعدی قاریان بود. از او فقط یک تلاوت ضبط شده از سوره انبیاء برجای مانده است.

شیخ احمد ندا؛ رئیس دولت تلاوت

عرفه عبده علی، مورخ و محقق مصری، تلاوت قرآن در مصر را به دولتی باشکوه، مملو از پادشاهان، شاهزادگان و سربازان تشبیه می کند و از آنجا که هر دولتی مردم و رعایای خود را دارد، در دولت تلاوت، مردم شنوندگان قرآن بودند که بر اساس جایگاه اجتماعی خود، از رهبران گرفته تا مردم عادی و معمولی، طبقه بندی می شدند.

شیخ احمد ندا، رئیس آن دولت باشکوه بود. شیخ قرآن را به زیبایی و ظرافت تلاوت می کرد و صدای قدرتمندی داشت؛ وقتی این صدا طنین انداز می شد، صدای افراد دیگر را ساکت می کرد.

شیخ عبدالعزیز البشری، محقق مصری او را اینگونه توصیف می کند: «او صوتی پرحلاوت و ظریف داشت، بسیار شبیه به صدای یک نوازنده عود ماهر و زیبا که با سیم های آن می نوازد. او سهمی از هنر والای قرائت داشت و به سبک منحصر به فرد خود که ابداع کرده بود و بسیاری پس از او از آن پیروی کردند، تلاوت می کرد.»

صدای احمد ندا در مسجد سیده زینب مخاطبان زیادی داشت. در آن دوره از تاریخ کشور مصر، رقابت شدیدی بین هواداران مساجد سیده زینب(س) و امام حسین(ع) وجود داشت. هواداران احمد ندا در مسجد سیده زینب گرد او جمع می شدند و رقبای آنها گرد الحامولی، مؤذن مسجد امام حسین، گرد می آمدند، زیرا این دو در دعاهای سحرگاهی با هم رقابت می کردند و رقابت آنها در اجرای مقام های دشوار موسیقی مانند «عشاق مصری» و «حجاز» بود.

از مؤذنی تا پیشگامی در تلاوت

شیخ احمد ندا در سال 1852م متولد شد. پدرش مؤذن مسجد سیده زینب بود. او مشتاق بود که به دو پسرش، احمد و حامد، قرآن بیاموزد. احمد مقام مؤذنی مسجد را از او به ارث برد.

مصر از زمانی که فاطمیان مسجد الازهر را تأسیس کردند، کشور تلاوت بوده است و حتی در دوران حکومت عثمانی بر مصر، سلسله قاریان آن گسسته نشد. با این حال، تلاوت در دوران عثمانی به دلیل رفتن قاریان ماهر به استانبول دچار رکود شد و آن رکود تا دوران شیخ ندا ادامه یافت.

پیش از شیخ احمد ندا، تلاوت قرآن حرفه ای مانند مداحی همراه با رباب (نوعی ساز زهی) بود. هیچ قانون موسیقیایی یا اصول اخلاقی وجود نداشت و توسط کسانی انجام می شد که هیچ حرفه ای نداشتند. این کار توسط کسی انجام می شد که با تلاش شخصی خود آیاتی از قرآن را حفظ کرده بود، یا توسط دانش آموزی که در مدرسه ابتدایی موفق نبود، یا توسط مرد نابینایی که راهی برای امرار معاش جز تلاوت بر سر قبور فقرا در ازای یک وعده غذایی یا یک سکه کوچک پیدا نمی کرد.

چند تن از شیوخ مانند حنفی برعی، محمود القیسونی و حسین الصواف تلاش کردند قوانینی برای این حرفه وضع کنند، اما محبوبیتی کسب نکردند. تا اینکه شیخ ندا انقلابی را برانگیخت و عمیقاً ذهن و قلب شنوندگانش را تحت تأثیر قرار داد.

روش جدید او و حلال و حرام بودن آن مورد داوری قرار گرفت، اما او بی توجه ماند و به بحث های داغ منتقدان بی توجه بود و همچنان به جذب هواداران بیشتر ادامه داد.

دکتر نبیل حنفی محمود در مورد قابلیت های صوتی شیخ ندا تصریح می کند که صدای او تقریباً سه اکتاو کامل یا بیست و چهار مقام را در بر می گیرد که نشان دهنده صدایی قدرتمند و طنین انداز است. این موضوع توسط حافظ محمود، روزنامه نگار، که از معاصران شیخ ندا است، در مقدمه اش بر کتاب «نغمه های آسمانی»، نیز تأیید شده است. محمود تعریف می کند که با وجود نبود بلندگو، از خانه اش که 90 متر دورتر از مسجد سیده زینب واقع شده بود، به همراه خانواده اش به تلاوت قرآن شیخ ندا گوش فرامی داد.

رونق بخشی به تلاوت در سال های بحران

زمانی که جنگ جهانی اول در سال 1915 در جریان بود و موجی از ورشکستگی تاجران مصری را دربر گرفته بود، شیخ ندا با دستمزد پنج جنیه(واحد پول مصر) در هر شب، به حرفه تلاوت قرآن رونق داد و تا پاسی از شب در کاخ پادشاه و منازل بزرگان مصر قرآن تلاوت می کرد و هزاران شنونده را جذب کرده بود تا اینکه دستمزدش به صد جنیه طلا رسید.

با این حال، او تا زمان مرگش منبر مسجد سیده زینب را رها نکرد و هر جمعه، هزاران نمازگزار برای گوش دادن به تلاوت سوره کهف توسط شیخ ندا به مسجد سیده زینب هجوم می آوردند.

از جمله حامیان حلقه شیخ ندا، حافظ ابراهیم، شاعر نیل، و صالح عبدالحی، یکی از مشهورترین خوانندگان آن دوران بودند که می گفت اگر شیخ ندا به خوانندگی روی می آورد، همه خوانندگان آن زمان ورشکست می شدند.

او محبوب و الهام بخش کسانی بود که می خواستند از او تقلید کنند. قاریان هم نسل او دور او جمع می شدند و او را مصلحی می یافتند که آنها را از رکود رهایی می بخشید و روش او را می آموختند.

شیخ محمد رفعت از او به عنوان استاد یاد می کرد. او همچنین تأثیر عمیقی بر شیخ عبدالفتاح شعشاعی و محمد الصیفی داشت و به آنها کمک کرد تا در قاهره بمانند و به مسیر خود ادامه دهند.

در تنها صدای ضبط شده ای که از شیخ ندا به جا مانده است، می توان آن شور و شعفی که صدای شیخ ندا در پیروانش برمی انگیزد، را تشخیص داد.

استادی که نسل ها از او آموختند

شیخ ندا زندگی باعزتی داشت که الهام بخش آیندگان بود. او مکتب مدرن تلاوت را تأسیس و به شکوفایی آن کمک کرد، تا اینکه نام های دیگری در دنیای تلاوت قرآن پدیدار شدند که از مکتب شیخ ندا بهره بردند و در شهرت و افتخار از او پیشی گرفتند؛ مانند شیخ علی محمود، شیخ محمد رفعت و شیخ مصطفی اسماعیل. علاوه بر این، رادیو مصر در اواخر عمر شیخ ندا تأسیس شد.

22 ژوئیه 1932م، روز درگذشت شیخ ندا، به اندازه زندگی اش قابل توجه بود. شاعر مصری، حافظ ابراهیم، نیز در همان روز در گذشت و باعث شد جمعیت زیادی از مردم عادی و بزرگان مصر در یک شب به سوگ آنها بنشینند.

همانطور که السعدانی می گوید، شیخ ندا در طول عمر بیش از هفتاد سال خود، به تنهایی میراثی عظیم خلق کرد که از آن زمان تاکنون شکوفا شده است و همه اینها نتیجه تلاش های نابغه صوت یعنی شیخ احمد ندا بود که خدا او را رحمت کند.

انتهای پیام