زیارت اربعین، پیوند میان امامت حسینی و مسئولیت امت را تبیین می کند

به گزارش خبرگزاری مهر، علی حسن نیا در سخنرانی خود با موضوع «بررسی نسبت میان رسالت نبوی، امامت حسینی و رابطه امام و امت بر اساس متن زیارت اربعین» اظهار کرد: زیارت اربعین را نباید صرفاً متنی برای ابراز ارادت به امام حسین(ع) یا یادآوری واقعه عاشورا دانست؛ بلکه این زیارت، در کنار ابعاد عبادی و عاطفی، از ساختاری اعتقادی برخوردار است که جایگاه امام و مسئولیت زائر را تبیین می کند.

وی با اشاره به روش توصیفی ـ تحلیلی پژوهش خود افزود: در این بررسی، به جای تمرکز بر تاریخ اربعین یا توصیف اجتماعی راهپیمایی آن، ساختار درونی زیارت اربعین و ارتباط میان مفاهیم اصلی آن بررسی شده است تا مشخص شود چگونه شناخت جایگاه امام به تعریف مسئولیت مؤمن منتهی می شود.

پیوند امامت حسینی با میراث هدایت پیامبران

دانشیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه شاهد با اشاره به فرازهای آغازین زیارت اربعین گفت: در این متن، امام حسین(ع) با عناوینی همچون ولیّ خدا، حبیب خدا، فرزند رسول خدا، وارث میراث پیامبران، وصی و حجت الهی معرفی می شود؛ مجموعه ای از اوصاف که جایگاه اعتقادی و هدایتی امام را در منظومه دینی تبیین می کند.

حسن نیا با تأکید بر اهمیت تعبیر «وَأَعْطَیْتَهُ مَوَارِیثَ الْأَنْبیَاءِ» بیان کرد: میراث پیامبران را می توان ناظر به میراث معرفتی و دینی آنان، از جمله معارف الهی و هدایت انسان ها، دانست. در ادامه نیز، تعبیر «وَجَعَلْتَهُ حُجَّةً عَلَی خَلْقِکَ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ» جایگاه امام را در نسبت با جامعه انسانی و مسئولیت مردم در برابر حجت الهی روشن می کند.

وی افزود: هم نشینی مفاهیم میراث انبیا، وصایت و حجیت نشان می دهد که زیارت اربعین از پیوند امام با سنت هدایتی پیامبران آغاز می کند و سپس جایگاه او را در هدایت انسان ها توضیح می دهد.

نجات انسان از جهل و گمراهی؛ هدف نهضت حسینی

این پژوهشگر دینی با اشاره به فراز «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ» تصریح کرد: زیارت اربعین هدف فداکاری امام حسین(ع) را نجات بندگان خدا از نادانی و سرگردانی در گمراهی معرفی می کند.

به گفته وی، این عبارت، نهضت حسینی را فراتر از یک واقعه تاریخی یا شهادتی مظلومانه، در افق هدایت و رهایی انسان از جهل و انحراف تفسیر می کند.

حسن نیا ادامه داد: در این نگاه، میان کارکرد هدایتی رسالت نبوی و هدفی که زیارت برای فداکاری امام حسین(ع) بیان می کند، پیوندی مفهومی وجود دارد؛ البته این پیوند به معنای استمرار مقام نبوت نیست، بلکه ناظر به استمرار مسیر هدایت و پاسداری از دین در چارچوب شریعت پیامبر خاتم(ص) است.

وی همچنین با اشاره به عبارت «الْإِمَامُ الْبَرُّ التَّقِیُّ الرَّضِیُّ الزَّکِیُّ الْهَادی الْمَهْدیُّ» اظهار کرد: معرفی امام حسین(ع) به عنوان امام هدایتگر، نشان می دهد که هدایت در متن زیارت، از ویژگی های صریح امام است و با هدف نجات انسان ها از جهل و گمراهی ارتباط دارد.

از امام شناسی تا مسئولیت شناسی مؤمن

دانشیار دانشگاه شاهد با بیان اینکه زیارت اربعین پس از معرفی جایگاه امام، به تبیین موقعیت زائر می پردازد، گفت: فرازهای «وَأَشْهَدُ أَنِّی بکُمْ مُؤْمِنٌ»، «وَقَلْبی لِقَلْبکُمْ سِلْمٌ» و «وَأَمْرِی لِأَمْرِکُمْ مُتَّبعٌ» سه ساحت مهم رابطه مؤمن با امام، یعنی ایمان، تسلیم قلبی و تبعیت عملی را بیان می کنند.

وی افزود: در منطق زیارت اربعین، ایمان به امام به اظهار اعتقاد یا محبت عاطفی محدود نمی شود، بلکه باید در نگرش درونی، جهت گیری قلبی و رفتار انسان نیز نمود پیدا کند.

حسن نیا با اشاره به این فراز که «وَنُصْرَتِی لَکُمْ مُعَدَّةٌ حَتَّی یَأْذَنَ اللَّهُ لَکُمْ» اظهار کرد: زائر در این عبارت، آمادگی خود را برای یاری امام اعلام می کند. بنابراین، رابطه با امام از مرحله باور و تبعیت فراتر می رود و به تعهد و مسئولیت پیوند می خورد.

وی خاطرنشان کرد: در ساختار زیارت، میان فداکاری امام حسین(ع) برای نجات انسان ها از جهل و گمراهی و آمادگی زائر برای یاری امام، پیوندی معنادار برقرار است؛ امام برای هدایت انسان ها فداکاری می کند و مؤمن نیز در برابر این مسیر، مسئولیت خود را تعریف می کند.

اربعین؛ عرصه بازخوانی مسئولیت جمعی امت

این پژوهشگر با اشاره به عبارت «فَمَعَکُمْ مَعَکُمْ لَا مَعَ عَدُوِّکُمْ» گفت: این فراز، مسیر ایمان، تسلیم، تبعیت و آمادگی برای نصرت را با اعلام همراهی و تعیین موضع زائر تکمیل می کند.

وی افزود: زیارت اربعین در اصل، خطاب و اعلام موضع فرد زائر است؛ اما در بستر مناسک جمعی اربعین، این رابطه فردی با امام می تواند در قالب تجربه ای مشترک از ایمان، مسئولیت و حافظه تاریخی عاشورا بازتاب پیدا کند.

حسن نیا با تأکید بر ضرورت تفکیک دلالت متن زیارت از نتایج اجتماعی مناسک اظهار کرد: مفاهیمی همچون ایمان، نصرت و همراهی ظرفیت آن را دارند که در بستر جمعی اربعین بازخوانی و تجربه شوند و پیوند میان واقعه تاریخی عاشورا و مسئولیت امروز مؤمنان را برجسته کنند.

امام شناسی، مقدمه مسئولیت شناسی امت

دانشیار گروه قرآن و حدیث دانشگاه شاهد در جمع بندی سخنان خود تأکید کرد: یافته اصلی این پژوهش آن است که زیارت اربعین از معرفی امام حسین(ع) به عنوان ولیّ خدا، وارث میراث پیامبران و حجت الهی آغاز می شود، هدف نهضت حسینی را در افق هدایت و نجات انسان ها تبیین می کند و سپس، مسئولیت زائر را در قالب ایمان، تسلیم قلبی، تبعیت عملی، آمادگی برای نصرت و همراهی با امام توضیح می دهد.

وی خاطرنشان کرد: بر اساس تحلیل ساختاری زیارت اربعین، شناخت امام مقدمه مسئولیت شناسی امت است؛ به این معنا که معرفت به جایگاه امام زمانی به کمال خود نزدیک می شود که در ایمان، رفتار و آمادگی برای یاری مسیر هدایت نیز انعکاس یابد.

حسن نیا در پایان گفت: زیارت اربعین پیوند میان میراث هدایت نبوی و امامت حسینی را به رابطه ای زنده میان امام و امت تبدیل می کند؛ رابطه ای که از معرفت آغاز می شود، در قلب و عمل مؤمن استمرار می یابد و در همراهی و مسئولیت جمعی امکان ظهور پیدا می کند.