جعفرپور: اربعین ظرفیت تولید گفتمان تمدنی دارد

به گزارش خبرگزاری مهر، رشید جعفرپور، دانش آموخته علوم سیاسی دانشگاه امام صادق(ع) و استاد علوم سیاسی در مقاله ای با عنوان «اربعین و تولید گفتمان تمدنی؛ تبیین ظرفیت های هویتی، اجتماعی و شبکه ای در مسیر تمدن سازی اسلامی»، ظرفیت های اجتماعی و فرهنگی اربعین را در شکل گیری گفتمان تمدنی و تحقق تمدن نوین اسلامی تبیین کرد.

در همایش بین المللی «نهضت حسینی و رسالت نبوی» در بغداد، مقاله دکتر رشید جعفرپور با موضوع «اربعین و تولید گفتمان تمدنی؛ تبیین ظرفیت های هویتی، اجتماعی و شبکه ای در مسیر تمدن سازی اسلامی» ارائه شد.

در این مقاله، اربعین حسینی فراتر از یک مناسک دینی و تجربه زیارتی فردی، به عنوان پدیده ای اجتماعی، فرهنگی و فراملی مورد بررسی قرار گرفته است؛ پدیده ای که به واسطه گردهمایی میلیون ها انسان، شکل گیری هویت جمعی، تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد شبکه های ارتباطی گسترده، ظرفیت نقش آفرینی در فرآیند تمدن سازی اسلامی را دارد.

جعفرپور در این پژوهش با تأکید بر اینکه تمدن ها پیش از ظهور در قالب نهادها، ساختارهای سیاسی و فناوری ها، در عرصه معنا، ارزش، هویت و سبک زندگی شکل می گیرند، بیان می کند که روایت ها، نمادها، آیین ها و ارزش های مشترک می توانند افراد پراکنده را به یک هویت جمعی تبدیل کنند. از این منظر، اربعین ظرفیت آن را دارد که از یک رویداد فرهنگی و مذهبی به عاملی مؤثر در شکل گیری نظم اجتماعی و تمدنی تبدیل شود.

ضرورت پیوند میان هویت، سرمایه اجتماعی و گفتمان تمدنی

در این مقاله، مطالعات پیشین درباره اربعین در پنج محور مناسک و تجربه دینی، هویت سازی، تولید سرمایه و انسجام اجتماعی، شبکه های ارتباطی فراملی و ظرفیت تمدنی دسته بندی شده است. به اعتقاد نویسنده، حلقه کمتر بررسی شده در این مطالعات، چگونگی پیوند این عناصر و تبدیل آنها به یک گفتمان تمدنی منسجم است.

این پژوهش با رویکرد کیفی و تحلیلی ـ تبیینی و با بهره گیری از منابع دینی و روایی، مطالعات جامعه شناختی و نظریه های گفتمان، سرمایه اجتماعی و تمدن، به تبیین سازوکارهای این تحول پرداخته است.

عاشورا؛ بنیان معنایی گفتمان اربعین

بر اساس یافته های مقاله، عاشورا متن بنیادین گفتمان اربعین و امام حسین(ع) محور مرکزی نظام معنایی آن است. در این چارچوب، اربعین با ایجاد زمینه های مشترک معنایی و هویتی، می تواند زمینه ساز کنش جمعی، تقویت سرمایه اجتماعی و شکل گیری شبکه های ارتباطی فراملی باشد.

همچنین موکب های اربعینی در این تحلیل، صرفاً مراکز ارائه خدمات به زائران نیستند، بلکه به عنوان سلول های اجتماعی تمدن اربعینی معرفی می شوند؛ فضاهایی که در آنها ارزش هایی همچون مهمان نوازی، مواسات، خدمت داوطلبانه، اعتماد، مسئولیت پذیری و احترام به دیگری در روابط اجتماعی تجلی پیدا می کنند.

از دیگر محورهای مطرح شده در مقاله می توان به ظرفیت اربعین در عبور از مرزهای ملی، گفت وگوی تمدن ها، تقویت قدرت نرم و کمک به شکل گیری تمدن نوین اسلامی اشاره کرد.

تبدیل تجربه اربعینی به سبک زندگی؛ شرط تحقق ظرفیت تمدنی

نویسنده در جمع بندی پژوهش تأکید می کند که ظرفیت تمدنی اربعین صرفاً در حضور گسترده زائران خلاصه نمی شود، بلکه ارزش ها و روابط اجتماعی تولیدشده در این گردهمایی، عامل اصلی این ظرفیت به شمار می روند.

بر این اساس، تبدیل زیارت به معرفت، معرفت به هویت، هویت به کنش اجتماعی، کنش اجتماعی به سرمایه اجتماعی و سرمایه اجتماعی به شبکه های فراملی، می تواند زمینه ساز شکل گیری سبک زندگی و گفتمان تمدنی شود.

در این مقاله تصریح شده است که رابطه میان مناسک اربعین و تمدن سازی، مستقیم و خودکار نیست؛ بلکه تحقق این ظرفیت به انتقال ارزش های اربعینی از فضای موقت زیارت به عرصه عمومی زندگی اجتماعی وابسته است.

از این منظر، خدمت، مواسات، اعتماد، مشارکت داوطلبانه و مسئولیت پذیری باید از ایام اربعین فراتر روند و در خانواده، محله، دانشگاه، سازمان ها، جامعه مدنی و عرصه حکمرانی استمرار یابند تا زمینه شکل گیری تدریجی جامعه ای مبتنی بر ارزش های اربعینی فراهم شود.

جعفرپور در این پژوهش، فرایند تمدنی اربعین را در زنجیره ای مفهومی از عاشورا، اربعین و تولید معنا تا شکل گیری هویت، کنش جمعی، سرمایه اجتماعی، شبکه فراملی، سبک زندگی، گفتمان تمدنی و تمدن سازی صورت بندی می کند.

بر اساس نتیجه گیری مقاله، اربعین می تواند از یک رخداد آیینی به فرایندی اجتماعی و از آن به گفتمانی تمدنی ارتقا یابد؛ مشروط بر آنکه روح اربعین از مسیر کربلا به متن زندگی اجتماعی منتقل شود و زیارت به مسئولیت اجتماعی، محبت به همکاری، مواسات به حمایت اجتماعی و همدلی به سرمایه ای پایدار برای حل مسائل جامعه تبدیل شود.