هنر متعهد چگونه میراث شهدا را زنده نگه می دارد

دومین کنگره شهدای هنرمند با هدف بازخوانی پیوند هنر و فرهنگ ایثار و شهادت، فرصتی برای معرفی ظرفیت های هنری شهدا و بازآفرینی میراث فرهنگی آنان فراهم می کند. در این میان، هنرهای نمایشی به ویژه تئاتر، به دلیل برخورداری از ظرفیت شخصیت پردازی و بازنمایی موقعیت های انسانی، می توانند زندگی و اندیشه شهدای هنرمند را از قالب روایت های تاریخی صرف خارج کنند و با زبانی باورپذیر به نسل جوان انتقال دهند.

دومین کنگره شهدای هنرمند با هدف بازخوانی پیوند هنر و فرهنگ ایثار و شهادت، فرصتی برای معرفی ظرفیت های هنری شهدا و بازآفرینی میراث فرهنگی آنان فراهم می کند. در این میان، هنرهای نمایشی به ویژه تئاتر، به دلیل برخورداری از ظرفیت شخصیت پردازی و بازنمایی موقعیت های انسانی، می توانند زندگی و اندیشه شهدای هنرمند را از قالب روایت های تاریخی صرف خارج کنند و با زبانی باورپذیر به نسل جوان انتقال دهند. تحقق این هدف، افزون بر تولید آثار هنری، به مستندسازی زندگی و آثار شهدا، بهره گیری از اسناد معتبر و مشارکت هنرمندان در فرایند پژوهش و تولید نیاز دارد.

از سوی دیگر، ماندگاری چنین رویدادی در گرو عبور از فعالیت های مناسبتی و ایجاد جریانی مستمر برای تولید و عرضه آثار فرهنگی و هنری است؛ جریانی که با همکاری نهادهای فرهنگی، انجمن های تخصصی و گروه های نمایشی استانی شکل بگیرد و زمینه معرفی روایت های متنوع از زندگی شهدای هنرمند را فراهم کند.

ایکنا پیرامون این موضوع با محمد نجاری، دبیر علمی دومین کنگره ملی شهدای هنرمند، عضو شورای سیاست گذاری دومین کنگره ملی شهدای هنرمند و رئیس انجمن نمایش آیینی بسیج هنرمندان کشور، گفت وگویی انجام داده که در ادامه با آن همراه می شویم.

ایکنا ـ هدف اصلی از برگزاری دومین کنگره شهدای هنرمند چیست و این کنگره با توجه به ظرفیت های گسترده فرهنگی و هنری کشور، به ویژه در حوزه هنرهای نمایشی، چگونه می تواند از یک رویداد مناسبتی فراتر برود و زمینه شکل گیری جریانی مستمر برای معرفی، بازخوانی و انتقال میراث هنری و آرمان های شهدای هنرمند به نسل های آینده را فراهم کند؟

هدف اصلی از برگزاری دومین کنگره شهدای هنرمند، بازخوانی پیوند هنر متعهد با فرهنگ ایثار و شهادت، معرفی الگوهای مؤثر به نسل جوان و استفاده از ظرفیت هنر برای ثبت و انتقال حافظه جمعی مقاومت است. با این حال، نباید فعالیت های کنگره به برگزاری مراسم یادبود یا معرفی آثار گذشته محدود شود. رویکرد اصلی ما حرکت از یادبودمحوری به سمت بازآفرینی هنری است؛ یعنی زندگی و اندیشه شهدای هنرمند به زمینه ای برای خلق آثار تازه، تقویت خلاقیت و شکل گیری جریان مستمر هنر متعهد تبدیل شود. زندگی این شهدا نشان می دهد که خلاقیت هنری و مسئولیت اجتماعی در تقابل با یکدیگر نیستند و هنرمند می تواند با زبان هنر، حقیقت، ایثار و ارزش های انسانی را به شکلی اثرگذار روایت کند.

برای تحقق این هدف، چند برنامه اساسی پیش بینی شده است؛ از جمله گردآوری و مستندسازی آثار و اسناد شهدای هنرمند، ایجاد آرشیو دیجیتال، تولید بیش از 45 جلد کتاب، یک فیلم سینمایی، یک مجموعه نمایشی 13 قسمتی، ده ها اثر تصویری کوتاه و مستند، دو سمفونی و یک نمایش بزرگ میدانی. همچنین برگزاری 32 اجلاسیه استانی و هشت اجلاسیه تخصصی در دستور کار قرار دارد. در این مسیر، هنرهای نمایشی جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا تئاتر می تواند زندگی شهدا را از سطح اطلاعات تاریخی فراتر ببرد و با شخصیت پردازی و بازنمایی موقعیت های انسانی، مخاطب را با جهان فکری و انتخاب های آنان آشنا کند. مشارکت هنرمندان، انجمن های تخصصی و گروه های استانی نیز ضروری است تا کنگره به بستری برای تولید مستمر آثار و انتقال میراث شهدا به نسل های آینده تبدیل شود.

ایکنا ـ هنرهای نمایشی، به ویژه تئاتر، چه ظرفیت هایی برای روایت زندگی، فداکاری، اندیشه ها و آرمان های شهدای هنرمند دارند و چگونه می توان با بهره گیری از ویژگی هایی مانند ارتباط زنده بازیگر و تماشاگر، شخصیت پردازی باورپذیر و بازنمایی موقعیت های انسانی، این ظرفیت ها را به ابزاری مؤثر برای انتقال فرهنگ ایثار و شهادت و ایجاد ارتباطی عمیق با نسل جوان تبدیل کرد؟

تئاتر این ظرفیت را دارد که شهید هنرمند را از یک نام یا تصویر تاریخی به انسانی زنده و باورپذیر تبدیل کند؛ انسانی که آرزوها، دغدغه ها، روابط خانوادگی، تجربه های هنری و مسئولیت های اجتماعی داشته است. ارتباط مستقیم بازیگر و تماشاگر نیز این امکان را فراهم می کند که مخاطب با موقعیت های دشوار شخصیت ها روبه رو شود و درباره انگیزه ها و انتخاب های آنان بیندیشد. زندگی شهدای هنرمند از این منظر ظرفیت نمایشی فراوانی دارد؛ چراکه می توان در آن پیوند میان آفرینش هنری، باورهای فردی و مسئولیت اجتماعی را به تصویر کشید و نشان داد چگونه یک هنرمند در شرایط حساس، براساس جهان بینی و ارزش های خود تصمیم می گیرد.

برای دستیابی به چنین روایتی، بهره گیری از اسناد معتبر، نامه ها، دست نوشته ها، وصیت نامه ها و خاطرات خانواده، دوستان، هم رزمان و همکاران هنری شهدا اهمیت دارد. این منابع می توانند مبنای شکل گیری شخصیت ها و موقعیت های نمایشی قرار گیرند و به اثر اعتبار ببخشند. در عین حال، پایبندی به واقعیت تاریخی نباید به حذف خلاقیت هنری منجر شود؛ بلکه باید امکان بازآفرینی هنرمندانه واقعیت را فراهم کند. بهره گیری سنجیده از ظرفیت های تعزیه، نقالی، نمایش های آیینی، خیابانی و میدانی نیز می تواند به انتقال این روایت ها کمک کند. هدف آن است که مخاطب به جای مواجهه با پیام های مستقیم و یک سویه، از طریق تجربه ای انسانی با زندگی و انتخاب های شهدا ارتباط برقرار کند.

ایکنا ـ با توجه به تفاوت سلیقه ها و شیوه های ارتباطی نسل جوان با نسل های گذشته، چه قالب هایی از جمله نمایش صحنه ای، نمایش خیابانی، نمایش آیینی و تولیدات تصویری برای معرفی مؤثرتر شهدای هنرمند مناسب تر هستند و چگونه می توان با ترکیب این قالب ها، روایت هایی جذاب، مستند و متناسب با نیازهای مخاطبان امروز تولید کرد که در حافظه فرهنگی جامعه ماندگار بمانند؟

معرفی مؤثر شهدای هنرمند به استفاده از قالب های متنوع و مکمل نیاز دارد؛ زیرا هیچ قالبی به تنهایی نمی تواند همه ابعاد زندگی و اندیشه آنان را برای گروه های مختلف مخاطبان بازگو کند. نمایش صحنه ای فرصت مناسبی برای پرداختن به روابط انسانی، تحولات شخصیتی و انتخاب های دشوار شهداست. نمایش خیابانی نیز می تواند با اجرا در میدان ها، بوستان ها و فضاهای عمومی، مخاطبانی را که معمولاً به سالن های تئاتر مراجعه نمی کنند، با این روایت ها آشنا کند. نمایش آیینی با تکیه بر ظرفیت هایی مانند تعزیه و نقالی امکان پیوند میان میراث فرهنگی ایران و موضوعات معاصر را فراهم می آورد. در کنار این قالب ها، فیلم های کوتاه و مستند نیز می توانند زندگی شهدا، آثار هنری باقی مانده از آنان و روایت خانواده ها و هم رزمانشان را به مخاطبان گسترده تری معرفی کنند.

نکته مهم این است که این قالب ها باید در ارتباط با یکدیگر فعالیت کنند. برای مثال، پژوهش درباره یک شهید هنرمند می تواند به تولید نمایشنامه و اجرای صحنه ای منجر شود و سپس اسناد، گفت وگوها و فرایند تولید اثر در قالب مستند ثبت شود. گروه های استانی نیز می توانند بر پایه همان منابع، روایت هایی متناسب با فرهنگ بومی خود خلق کنند. برگزاری کارگاه های نمایشنامه نویسی، بازیگری و کارگردانی با مشارکت جوانان، زمینه ورود استعدادهای تازه را فراهم می کند. در نهایت، کیفیت هنری، اعتبار پژوهشی، استمرار اجراها و ارتباط واقعی با مخاطب تعیین می کند که این آثار تا چه اندازه در حافظه فرهنگی جامعه ماندگار شوند.

ایکنا ـ سازمان بسیج هنرمندان، بنیاد شهید و امور ایثارگران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و حوزه هنری هر کدام از ظرفیت ها و مسئولیت های متفاوتی در عرصه فرهنگی برخوردارند؛ این نهادها چگونه می توانند با تقسیم کار روشن، هماهنگی در سیاست گذاری، پشتیبانی پژوهشی و حمایت از تولید آثار هنری، زمینه تحقق اهداف دومین کنگره شهدای هنرمند و ماندگاری دستاوردهای آن را فراهم کنند؟

تحقق اهداف کنگره بدون تقسیم کار روشن و هماهنگی میان نهادهای مسئول امکان پذیر نیست. سازمان بسیج هنرمندان به عنوان دبیرکل کنگره، مسئولیت هماهنگی فعالیت ها، پیگیری مصوبات، سامان دهی اجلاسیه های استانی و تخصصی و ارتباط با انجمن ها و گروه های هنری را بر عهده دارد. بر اساس آمار اعلام شده در برنامه های کنگره، تاکنون دو هزار و 537 شهید هنرمند در کشور شناسایی شده اند که سامان دهی اطلاعات و تکمیل پرونده های فرهنگی آنان می تواند پشتوانه ای ارزشمند برای فعالیت های آینده باشد. بنیاد شهید و امور ایثارگران نیز با توجه به ارتباط با خانواده های شهدا و دسترسی به بخشی از اسناد و خاطرات، می تواند در گردآوری منابع معتبر و ثبت روایت های شفاهی نقش مؤثری ایفا کند.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با مسئولیت ریاست شورای سیاست گذاری، ظرفیت هدایت کلان فرهنگی، هماهنگی دستگاه ها و پشتیبانی از فعالیت های استانی را دارد. حوزه هنری نیز می تواند از توان نویسندگان، نمایشنامه نویسان، کارگردانان و دیگر هنرمندان برای تبدیل اسناد به محصولات فرهنگی و هنری بهره بگیرد. تحقق برنامه هایی مانند تولید کتاب، فیلم سینمایی، مجموعه نمایشی، آثار مستند، سمفونی و نمایش میدانی به همکاری این مجموعه ها و پشتیبانی مستمر نیاز دارد. تعیین مسئولیت های مشخص، زمان بندی اجرایی، ارائه گزارش های دوره ای و ارزیابی کیفیت آثار نیز ضروری است. معیار موفقیت نباید صرفاً تعداد مراسم و تولیدات باشد؛ بلکه میزان دسترسی مخاطبان، استمرار فعالیت هنرمندان و فراهم شدن امکان بهره برداری پژوهشگران از اسناد نیز اهمیت دارد.

ایکنا ـ با توجه به پراکندگی اسناد، آثار هنری و خاطرات شهدای هنرمند در خانواده ها، نهادها و مجموعه های فرهنگی، چه سازوکارهای پژوهشی و اجرایی برای شناسایی، گردآوری، راستی آزمایی و طبقه بندی این منابع باید در نظر گرفته شود تا میراث هنری شهدای حوزه نمایش به صورت جامع ثبت شود و امکان بهره برداری از آن در تولید کتاب، نمایشنامه، آثار تصویری و پژوهش های آینده فراهم آید؟

شناسایی و مستندسازی میراث هنری شهدای حوزه نمایش به فرایندی منسجم نیاز دارد که از شناسایی اولیه آغاز شود و با گردآوری، بررسی و طبقه بندی اسناد ادامه پیدا کند. در این مسیر، همکاری دفاتر استانی سازمان بسیج هنرمندان، بنیاد شهید، نهادهای فرهنگی و خانواده های شهدا ضروری است. برای هر شهید باید پرونده ای جامع شامل اطلاعات زندگی، سوابق هنری، آثار، تصاویر، نوشته ها و خاطرات تشکیل شود. نامه ها، وصیت نامه ها، نمایشنامه ها، طرح های صحنه، عکس ها و فیلم های باقی مانده از اجراها می توانند بخش مهمی از این پرونده ها را تشکیل دهند. گفت وگو با خانواده، دوستان، هم رزمان و همکاران هنری نیز به شناخت دقیق تر ابعاد شخصیتی و حرفه ای شهدا کمک می کند.

پس از گردآوری، منابع باید از نظر اعتبار بررسی شوند و میان اطلاعات تأییدشده، خاطرات شخصی و موارد نیازمند بررسی بیشتر تمایز وجود داشته باشد. سپس اسناد براساس رشته هنری و نوع منبع طبقه بندی شوند و در آرشیوی دیجیتال و قابل جست وجو قرار گیرند. ثبت مشخصات هر سند، محل نگهداری و شرایط استفاده از آن نیز برای حفظ اعتبار و رعایت حقوق صاحبان آثار ضروری است. این آرشیو نباید صرفاً محل نگهداری اسناد باشد، بلکه باید زمینه بهره برداری پژوهشگران و هنرمندان را فراهم کند. تولید کتاب، نمایشنامه، فیلم مستند، نمایشگاه های موضوعی و پژوهش های دانشگاهی می تواند از نتایج این فرایند باشد. به روزرسانی مستمر آرشیو نیز کمک می کند تا مستندسازی از اقدامی مقطعی فراتر رود و به زیرساختی پایدار برای بازآفرینی میراث هنری شهدا تبدیل شود.

ایکنا ـ هنرمندان جوان، گروه های نمایشی استانی و انجمن های تخصصی تئاتر چه نقشی در تولید آثار فاخر و اثرگذار درباره شهدای هنرمند دارند و چگونه می توان با فراهم کردن زمینه مشارکت آنان در پژوهش، نمایشنامه نویسی، کارگردانی و اجرا، ضمن حفظ دقت تاریخی، از ظرفیت های فرهنگی و آیینی هر منطقه برای خلق روایت هایی تازه و باورپذیر بهره گرفت؟

هنرمندان جوان از سرمایه های ارزشمند هنرهای نمایشی کشور هستند و آشنایی آنان با فرهنگ بومی، تاریخ شفاهی و آیین های مناطق مختلف می تواند به تولید آثاری اصیل و نزدیک به تجربه مخاطبان منجر شود. برای استفاده از این ظرفیت، باید مشارکت جوانان به اجرای آثار آماده محدود نباشد، بلکه آنان در شناسایی موضوع، بررسی اسناد، شکل دهی ایده، نگارش نمایشنامه، کارگردانی و اجرا نقش داشته باشند. تشکیل گروه های مشترک از پژوهشگران، نمایشنامه نویسان، کارگردانان و بازیگران نیز می تواند پیوند میان مستندات تاریخی و خلاقیت هنری را تقویت کند. در این الگو، پژوهش مبنای شکل گیری اثر است و هنرمند با شناخت زندگی و اندیشه شهید، موقعیت های نمایشی و تعارض های انسانی را کشف می کند.

گروه های نمایشی استانی می توانند با بهره گیری از ویژگی های تاریخی، زبانی و آیینی مناطق خود، روایت هایی متناسب با هویت محلی خلق کنند. آنان نباید صرفاً مجری آثاری باشند که در مرکز تولید شده اند، بلکه باید فرصت ارائه پیشنهادهای تازه و تولید مستقل داشته باشند. انجمن های تخصصی نیز می توانند با شناسایی استعدادها، برگزاری کارگاه های آموزشی و ایجاد ارتباط میان هنرمندان باتجربه و نسل جوان، به ارتقای کیفیت آثار کمک کنند. حمایت از نمایشنامه نویسی، فراهم کردن مشاوران پژوهشی، تأمین امکانات تمرین و اجرای عمومی و تبادل نمایش ها میان استان ها از جمله اقدام های مؤثر در این زمینه است. هدف نهایی، شکل گیری شبکه ای پایدار از هنرمندان و گروه های نمایشی است که پس از پایان کنگره نیز به تولید آثار درباره شهدای هنرمند ادامه دهند.

ایکنا ـ پس از برگزاری دومین کنگره شهدای هنرمند، چه سازوکارهایی برای ادامه فعالیت دبیرخانه، تکمیل آرشیو، پشتیبانی از هنرمندان و تولید آثار تازه باید در نظر گرفته شود و با چه شاخص های علمی و فرهنگی می توان میزان تأثیرگذاری این برنامه ها بر مخاطبان، به ویژه نسل جوان، را سنجید تا موفقیت کنگره به شمار مراسم و محصولات محدود نماند و دستاوردهای آن در سال های آینده نیز قابل ارزیابی باشد؟

موفقیت دومین کنگره شهدای هنرمند زمانی معنا پیدا می کند که فعالیت های آن پس از پایان مراسم نیز ادامه داشته باشد. ازاین رو، دبیرخانه علمی باید مأموریت های مشخصی برای تکمیل پرونده های شهدا، گسترش آرشیو، پشتیبانی از پژوهشگران، پیگیری تولیدات فرهنگی و ارزیابی نتایج برنامه ها داشته باشد. استمرار فعالیت ها به تقسیم کار روشن، تأمین منابع، تعیین مسئولیت ها و ارائه گزارش های دوره ای نیاز دارد. همچنین، دریافت دیدگاه هنرمندان و گروه های استانی می تواند به شناسایی موانع، اصلاح شیوه های اجرایی و انتخاب موضوع های تازه کمک کند. پیوند میان تولید اثر و عرضه عمومی آن نیز اهمیت دارد؛ زیرا آثار باکیفیت زمانی می توانند تأثیر گسترده تری داشته باشند که امکان اجرای دوباره، انتشار و دسترسی مخاطبان به آن ها فراهم شود.

برای ارزیابی دستاوردها، شمار آثار منتشر شده، تعداد اجراها و میزان حضور مخاطبان می تواند شاخص اولیه باشد، اما این آمار به تنهایی کافی نیست. باید بررسی شود که آثار تا چه اندازه شناخت مخاطبان از شهدای هنرمند را افزایش داده اند، زمینه گفت وگو درباره زندگی آنان را فراهم کرده اند و مخاطبان را به مطالعه بیشتر یا مشارکت در فعالیت های فرهنگی ترغیب کرده اند. پرسش نامه، گفت وگو با تماشاگران، بررسی دیدگاه هنرمندان و مقایسه شناخت مخاطبان پیش و پس از مشاهده آثار می تواند در این زمینه مفید باشد. استمرار فعالیت گروه های جوان، استفاده پژوهشگران از آرشیو، شکل گیری آثار تازه و گسترش همکاری میان مراکز فرهنگی نیز از شاخص های مهم ارزیابی بلندمدت است. ثبت و انتشار نتایج این ارزیابی ها به مسئولان کمک می کند تا برنامه های آینده را بر پایه شواهد اصلاح کنند. در نهایت، اگر سال ها پس از برگزاری کنگره همچنان شاهد تولید آثار باکیفیت، تکمیل اسناد و ارتباط نسل جدید با میراث هنری شهدا باشیم، می توان گفت این رویداد به جریانی پایدار در عرصه هنر و فرهنگ ایثار و شهادت تبدیل شده است.

انتهای پیام

نظرات

captcha