ترویج قرآن در فضای مجازی نیازمند عبور از الگوهای تقلیدی است

محمدمهدی آجیلیان، استاد دانشگاه و پژوهشگر مباحث دینی، در گفت وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص ظرفیت ها و چالش های قرآن در فضای مجازی، اظهار کرد: فضای مجازی هیچ گاه نمی تواند به طور کامل جایگزین مسجد، جلسات قرآنی و ارتباط حضوری شود؛ با این حال، لازم است به شاخص های سنجش موفقیت فعالیت های قرآنی توجه ویژه ای داشته باشیم؛ چراکه این نوع فعالیت ها در چنین فضایی، چالش ها و ظرفیت های خاص خود را دارند.

وی افزود: در خصوص ظرفیت فضای مجازی برای ترویج قرآن، ابتدا باید به این پرسش پاسخ داد که فضای مجازی امروز چه ظرفیت هایی برای نزدیک کردن مردم، به ویژه نسل جوان، به قرآن دارد و چرا می تواند مخاطبانی را جذب کند که شاید از طریق شیوه های سنتی نتوانسته اند با قرآن ارتباط برقرار کنند. جامعه ایران در حال تجربه نوعی دگرگونی در شیوه های ارتباطی و سبک زندگی است. البته بخشی از افراد، به ویژه کسانی که سن بیشتری دارند، ممکن است امکان یا تمایل چندانی برای ارتباط با فناوری های جدید نداشته باشند؛ اما جامعه، چه بخواهیم و چه نخواهیم، به سوی استفاده گسترده تر از این فناوری ها حرکت می کند.

این استاد دانشگاه تصریح کرد: این روند صرفاً به حوزه امور دینی اختصاص ندارد، بلکه تمام ابعاد زندگی اجتماعی را دربرگرفته است. امروزه بخش قابل توجهی از زمان افراد با تلفن همراه، شبکه های اجتماعی و فضای مجازی سپری می شود و هر فرد نیز متناسب با علایق خود از این بستر استفاده می کند؛ برای مثال، فردی اخبار را دنبال می کند و فردی دیگر به موضوعات دینی و قرآنی علاقه مند است. بنابراین، فناوری های ارتباطی به صورت ذاتی به بخشی از زیست اجتماعی مردم تبدیل شده اند و نمی توان از آن ها گریخت یا حضور و تأثیرشان را نادیده گرفت. با این پیش فرض، در زمینه تبلیغ و ترویج دین، به طور طبیعی باید بخشی از توجه و تمرکز خود را به استفاده از ظرفیت فضای مجازی اختصاص دهیم.

آجیلیان ادامه داد: تولید محتوا در این بستر و بهره گیری از مزایای آن می تواند در ترویج معارف دینی، قرآن و موضوعات مرتبط نقش مهمی داشته باشد. به نظر می رسد امروزه بسیاری از افرادی که در حوزه ترویج دین و فعالیت های قرآنی کار می کنند، تا حدودی به این ظرفیت توجه کرده اند؛ اما مسئله اصلی این است که این فعالیت ها تا چه اندازه اثربخش هستند و چگونه می توان مخاطب را به صورت واقعی با آن ها درگیر کرد؛ چراکه مشکل اصلی، به ویژه در حوزه ترویج فعالیت های قرآنی، این است که ما به صورت منفعلانه وارد عرصه کنشگری در فضای مجازی شده ایم.

کپی برداری؛ چالش اصلی تولید محتوای قرآنی در فضای مجازی

وی با بیان اینکه بخش عمده فعالیت هایی که در حوزه ترویج دین و قرآن مشاهده می کنیم، برگرفته از الگوهایی است که در حوزه های دیگر، مانند موسیقی یا سرگرمی، شکل گرفته اند، گفت: در اصل، ما همان کاری را در حوزه قرآن انجام می دهیم که پیش از آن در حوزه های دیگر انجام شده است. نتیجه این رویکرد آن است که بیشتر به کپی برداری می پردازیم و به همین دلیل، میزان اثرگذاری فعالیت ها کاهش می یابد.

آجیلیان افزود: البته این محتوا ممکن است همچنان با مخاطبانی ارتباط برقرار کند که از قبل با ما همراه بوده اند؛ اما مخاطب جدید، به ویژه مخاطبی که باهوش و دقیق است و قرار است از طریق این محتوا جذب شود، خیلی سریع متوجه تقلیدی بودن آن خواهد شد و ممکن است در برابر آن موضع بگیرد. برای مثال، ممکن است کلیپی تولید کنیم که در آن قرائت قرآن با قالبی خاص ارائه شده باشد؛ اما مخاطب متوجه شود که این قالب و شیوه پیش از آن در حوزه دیگری به کار رفته است. در چنین شرایطی، محتوای تولیدشده اصالت و جذابیت لازم را از دست می دهد و به نظر می رسد این موضوع نیازمند تأمل و برنامه ریزی جدی است.

این پژوهشگر مباحث دینی ادامه داد: گاهی برای به کارگیری یک مجری قرآنی، از همان الگوهایی استفاده می کنیم که پیش تر در برنامه های غیردینی به کار رفته اند و تنها قالب ظاهری آن را مذهبی می کنیم. در این حالت، اگرچه ممکن است ظاهر برنامه یا شخصیت تغییر کند، ساختار و قالب اصلی همان قالب قبلی باقی می ماند. همین امر سبب می شود محتوای تولیدشده نتواند هویت و خلاقیت مستقل خود را نشان دهد.

وی با اشاره به ضرورت خلاقیت در بهره گیری از فناوری بیان کرد: در حوزه فناوری نیز باید میان زیرساخت و شیوه استفاده از آن تفاوت قائل شد. برای نمونه، تولید هوش مصنوعی بومی، یعنی هوش مصنوعی ای که بر بستر سرورهای داخلی شکل گرفته و بر اساس اندیشه ها و نیازهای جامعه ایرانی فعالیت می کند، به زیرساخت مربوط می شود؛ اما اگر بخواهیم از ابزارهای موجود، مانند هوش مصنوعی، برای ترویج دین استفاده کنیم، باید در شیوه بهره برداری از آن نیز خلاقیت داشته باشیم.

آجیلیان ادامه داد: واقعیت این است که در بسیاری از موارد، حتی در استفاده از فناوری های جدید نیز فاقد خلاقیت هستیم و صرفاً به کپی برداری از الگوهای موجود اکتفا می کنیم؛ در حالی که اگر بتوانیم ایده ها و قالب های متناسب با فرهنگ، اندیشه و نیازهای خودمان طراحی کنیم و درباره آن ها تأمل و کار جدی انجام دهیم، می توانیم به نتایج مؤثرتری دست پیدا کنیم.

الهام از تجربه های موفق، به جای تقلید از الگوهای آماده

این استاد دانشگاه همچنین گفت: برای مثال، برنامه «عصر جدید» در صداوسیما تا حد زیادی برگرفته از یک قالب غربی بود. این برنامه با انتقال الگویی از فرهنگ باز غربی به فضای رسانه ای ایران، توانست در جامعه ای با رویکرد فرهنگی نسبتاً سنتی و بسته، مخاطبان زیادی پیدا کند و در زمان خود با استقبال مواجه شود.

وی افزود: موفقیت این برنامه نشان می دهد که قالب های جدید، حتی اگر از فرهنگ دیگری اقتباس شده باشند، می توانند مخاطب را جذب کنند؛ اما مسئله مهم این است که ما باید از این تجربه ها الهام بگیریم، نه اینکه صرفاً به تقلید از آن ها بسنده کنیم.

آجیلیان با تأکید بر اینکه فرار از جامعه ای بسته به سوی جامعه ای باز، لزوماً به معنای خلاقیت نیست، بیان کرد: برای مثال، اگر بخواهیم برنامه هایی مانند «عصر جدید»، «حسینیه معلی» و «محفل» را با یکدیگر مقایسه کنیم، برنامه هایی مانند «حسینیه معلی» در نخستین سال های تولید، از نظر خلاقیت عملکرد بهتری داشتند؛ زیرا این برنامه ها صرفاً از قالب های آماده و اجراشده در شبکه های غربی کپی نکردند، بلکه تلاش کردند ایده و ساختار خود را از پایه طراحی کنند. در مقابل، «عصر جدید» تا حد زیادی همان قالبی را بازتولید کرد که پیش تر در یکی از شبکه های غربی اجرا شده بود.

وی ادامه داد: بسیاری از فعالیت هایی که در حوزه دین و ترویج قرآن انجام می شود، همچنان گرفتار کپی برداری است و لازم است ورود تخصصی تیم های فناوری به این حوزه جدی تر و عمیق تر باشد؛ اما در حال حاضر، این ورود معمولاً به شکلی که انتظار می رود، انجام نمی شود. برای حضور منطقی و اثرگذار در این عرصه، به تیم های فکری و خلاق، متخصصان توانمند و گاهی پژوهش ها و طرح های مطالعاتی دقیق نیاز داریم. در غیر این صورت، فعالیت ها همچنان به ساده سازی، الگوبرداری و بازتولید نمونه های موجود محدود خواهند ماند.

این پژوهشگر مباحث دینی تأکید کرد: البته نمی توان گفت این فعالیت ها هیچ تأثیری ندارند. قطعاً چنین اقداماتی می توانند تا حدی مؤثر باشند؛ اما معمولاً اثرگذاری آن ها بنیادی و پایدار نیست.

فضای مجازی جایگزین ارتباط حضوری نمی شود

این استاد دانشگاه در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به شاخص های سنجش موفقیت فعالیت های قرآنی در فضای مجازی اظهار کرد: گاهی پس از کاهش مخاطب، تصمیم گرفته می شود فضای جدیدی تجربه شود، بدون آنکه درباره میزان اثرگذاری واقعی آن فضا مطالعه و برنامه ریزی کافی صورت گرفته باشد. در اینجا لازم است به شاخص های سنجش موفقیت فعالیت های قرآنی در فضای مجازی نیز توجه کنیم؛ چراکه فضای مجازی نمی تواند به طور کامل جایگزین مسجد، جلسات قرآنی، جلسات خانگی و ارتباط حضوری شود. تجربه آموزش مجازی نیز همین مسئله را نشان داده است؛ زیرا در چند سال گذشته، به دلیل شیوع کرونا و برخی شرایط دیگر، آموزش مجازی گسترش یافت؛ اما این شیوه به هیچ وجه نتوانست جایگزین آموزش حضوری شود.

آجیلیان افزود: فردی که هر روز با این نوع آموزش درگیر است، به خوبی می بیند که آموزش مجازی چه آسیب ها و کاستی هایی دارد. اگر جامعه ایرانی بخواهد چند سال دیگر نیز آموزش را عمدتاً در فضای مجازی دنبال کند، ممکن است بخش مهمی از ظرفیت نسل جوان خود را از دست بدهد. در چنین شرایطی، انتظار پیشرفت و توسعه پس از گذشت بیست سال دشوار خواهد بود و جامعه ممکن است با نوعی رکود جدی مواجه شود.

وی ادامه داد: بنابراین، نباید انتظار داشت که ترویج قرآن نیز صرفاً از طریق جلسات مجازی، برنامه های تلویزیونی یا شبکه های اجتماعی بتواند جایگزین جلسات حضوری و ارتباط مستقیم میان افراد شود. اگر جلسات مذهبی و هیئت ها به تدریج جای خود را به تلویزیون یا شبکه های مجازی بدهند، ممکن است مشارکت اعضا در جلسات حضوری کاهش پیدا کند و فرد به جای حضور در مسجد یا جلسه مذهبی، ترجیح دهد قرآن یا سخنرانی را در خانه و از طریق تلفن همراه دنبال کند. این مسئله به مرور می تواند او را از فضای واقعی و جمعی فاصله دهد و حتی باعث شود به سمت فضاهای دیگری برود که الزاماً با اهداف دینی و فرهنگی سازگار نیستند. از این جهت، فضای مجازی را نمی توان صرفاً فرصت یا صرفاً تهدید دانست.

ضرورت فرهنگ سازی برای استفاده صحیح از فناوری

این پژوهشگر مباحث دینی با تأکید بر اینکه در جامعه ای مانند ایران که در معرض بمباران رسانه ای و فرهنگی قرار دارد، اگر استفاده از این ابزار بدون برنامه ریزی و فرهنگ سازی انجام شود، احتمال غلبه تهدیدها بر فرصت ها بیشتر خواهد بود، اظهار کرد: ضروری است فرهنگ استفاده صحیح از این فناوری شکل بگیرد. فرد باید بتواند از ظرفیت رسانه برای شنیدن قرآن، آموزش معارف و بهره گیری از محتوای دینی استفاده کند؛ اما در عین حال، حضور خود را در جلسات خانگی، مسجد و ارتباطات حضوری نیز حفظ کند. رسانه باید مکمل این ارتباطات باشد، نه جایگزین آن ها.

وی با اشاره به چالش های استفاده کودکان از تلفن همراه بیان کرد: برای مثال، در خانواده ای مذهبی ممکن است والدین با هدف آموزش قرآن یا سرگرم کردن فرزند، تلفن همراه را در اختیار او قرار دهند تا از یک بازی یا برنامه آموزشی خاص استفاده کند؛ اما پس از آن، کودک با انبوهی از بازی ها و محتواهای دیگر مواجه می شود که ممکن است هیچ تناسبی با ارزش های فرهنگی و دینی خانواده نداشته باشند. در نتیجه، به جای آنکه استفاده از تلفن همراه به یادگیری قرآن یا آموزش مؤثر منجر شود، کودک به بازی های متعدد و نامناسب دیگری گرایش پیدا کند.

آجیلیان تصریح کرد: برای نمونه، معلم با هدف آموزش، چند بازی را به دانش آموزان معرفی می کند؛ اما دانش آموز پس از ورود به فضای بازی و استفاده از تلفن همراه، با محتواهای فراوان دیگری مواجه می شود که خارج از کنترل خانواده و مدرسه است. بنابراین، استفاده از فناوری باید همراه با نظارت، آموزش و فرهنگ سازی باشد؛ در غیر این صورت، ابزاری که قرار است در خدمت آموزش و تربیت قرار گیرد، می تواند به عاملی برای دورشدن کودک از اهداف اصلی تبدیل شود.

فناوری باید در خدمت آموزش باشد

این استاد دانشگاه در پایان گفت: متأسفانه کودک در اینجا بازی را یاد می گیرد و در نهایت چیزی که برای او باقی می ماند، همان بازی و تجربه استفاده از تلفن همراه است، نه آموزش هایی که قرار بود از طریق آن دریافت کند.

وی افزود: به بیان دیگر، فناوری بر آموزش سوار می شود، در حالی که باید آموزش بر فناوری سوار باشد. اگر بتوانیم این رابطه را معکوس کنیم و متناسب با نیازهای جامعه، گفتمانی ایجاد کنیم که در آن آموزش از فناوری استفاده کند، نه اینکه فناوری مسیر آموزش را تعیین کند، می توانیم از این ظرفیت به درستی بهره بگیریم.

انتهای پیام